RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.
Reading edition
1. ZEG MIJ HOE GIJ WAARNEEMT EN IK ZAL U ZEGGEN WIE GIJ ZIJT. DOGMATIES REALISME VAN PRAGMATISMEN EN „IDEALISMEN”.
Niet aan een terugblik over ’t afgelegde pad zal dit slothoofdstuk gewijd zijn. Wie onze weg wil overzien, ook eer hij hem gaat, zij verwezen naar Voorrede, Inleiding en Inhoudsopgaaf. Wij willen nu genieten van het nieuw-gewonnen uitzicht, met krities oog een weinig om ons heen kijken op landschappen, heuvels en torens in ’t rond.
Daar hebt ge b.v. Bergson. In zijn „Essai sur les Données immédiates de la Conscience” lezen wij op bl. 99: „De même que la durée fuyante de notre moi se fixe par sa projection dans l’espace homogène, ainsi nos impressions sans cesse changeantes, s’enroulant autour de l’objet extérieur [de huizen van een stad zijn hier bedoeld] qui en est cause, en adoptent les contours précis et l’immobilité.”—Zijn ze niet heerlik, die enfants terribles van zulk soort tussenzinnetjes midden in die diepzinnige grotemensendeftigheden? Zo gewaagde reeds bl. 65 van „sensations dont la cause est évidemment située dans l’espace”—non, évidemment!
En nu 3 zinnen waarnemingsleer uit zijn „Matière et Mémoire”:
1: „Les ébranlements des centres.… sont donc moins [niet zozeer!] la cause réelle de la sensation que la marque de sa puissance et la condition de son efficacité.”
Juist dit „moins” is karakteristiek voor Bergson’s denktrant, voor zijn exaktheid, dat kenmerk van intellektuele reinheid. In gelijke geest toch durft hij „établir positivement que le processus cérébral ne répond qu’à une très faible partie de la mémoire, qu’il en est l’effet plus encore que la cause”.… etc.
3: Slotzin en slotsom van zijn boek: „L’esprit emprunte à la matière les perceptions d’où il tire sa nourriture, et les lui rend sous forme de mouvement, où il a imprimé sa liberté.”
„Il y a un espace réel, sans durée”.…
„Il y a une durée réelle, dont les moments hétérogènes se pénètrent.… le trait d’union entre ces deux termes, espace et durée, est la simultanéité, qu’on pourrait définir l’intersection du temps avec l’espace.”!
Men begrijpt, dat deze eigen wijsheid aangaande tijd en ruimte van Kant’s tijd- en ruimte-kritiek niets moet hebben: „On aboutit à déclarer matière et esprit également inconnaissables”! Dat soort matière, dat soort esprit voor Kant onkenbaar! Neen, onkenbaar is Kant voor Bergson’s geest, die zijn begrip van de kantiaanse „mogelikheid” toont, door, diep-quasi-krities, de hersenbewegingen (zelf dus mogelike waarnemingsinhoud) te noemen: „ma perception possible de certains mouvements cérébraux”, op dezelfde pagina (M. et M. p. 253), waar hij „l’idéalisme kantien” wil laten spreken door de overgang van gewaarwording naar natuurding, objekt, te noemen: „le passage de la sensibilité à l’entendement”! Voor Kant’s idealisme physica contra sensibilité! Op pag. 256 wordt dan dat „possible” van Kant’s „mogelike ervaring” (waarvan zin noch subjekt voor ons tans meer toelichting behoeft) als volgt misduid: „tous les états de conscience.… possibles” zou nog maar een klein deel zijn van „la réalité matérielle, parce que les images [wiens images?] débordent la perception de toutes parts”! Zo zijn dan eens weer (p. 257) het Kantiaanse „phénomène” en „chose” voor Bergson.… gewaarwording en natuurding. Hij moest eens weten, dat juist zijn „chose” voor l’idéalisme kantien.… het phénomène is! En als B. in zijn „Essai” (p. 72) van „l’intuition ou plutôt.… la conception d’un milieu vide homogène” beweert: „cet acte sui generis ressemble assez à ce que Kant appelait une forme a priori de la sensibilité”—dan komt het mij voor, dat hij zelf ressemble assez à zeker ook ver buiten Frankrijk beroemd geworden kikkertje.
Maar ik zou daar bijna weer polemies worden! En zijn dan niet zijn perception en mémoire „pures”, zijn „phénomène d’endosmose”, zijn „en-soi” wanneer hij leraart: „la lumière rouge.… accomplit.… correspond, en-soi, à.… des vibrations” even wijsgerig als geleerd? En imponeert mij niet die kracht en stof, gematerialiseerde kracht en geïdealiseerde stof van deze ziener: „Nous voyons la force se matérialiser, l’atome s’idéaliser”? Of die vrijheidsleer, die wel niet zo zuiver historiseert als Rickert of zo principieel subjectiveert als Münsterberg of zo empiries psychologiseert als Wundt, maar toch met haar origineel uitgewerkte tegenstelling: ruimte—homogeenheid—wettelikheid—praktiese, mechaniserende, veruiterlikende wetenschap enerzijds en tijd—heterogeenheid—uniekheid—instinkt en intuïtie—„l’évolution créatrice” anderzijds, met haar waarschuwing tegen „ces apparences trompeuses” van gedetermineerdheid, waaronder „une psychologie plus attentive nous révèle parfois des effets qui précèdent leurs causes”, met haar tot de slotzin toe volhardend verzet tegen verwarring: „on confond succession et simultanéité, durée et étendue, qualité et quantité” en met haar originele vraagstelling: „le temps est-il de l’espace?” of ook „le temps peut-il se représenter adéquatement par de l’espace?” en het nog origineler antwoord: „oui, s’il s’agit du temps écoulé; non, si vous parlez du temps qui s’écoule. Or l’acte libre se produit dans le temps qui s’écoule et non pas dans le temps écoulé.”? En is het niet eigenlik een wreed vermaak, ja heiligschennis of op z’n zachtst Droogstoppelarij, om daar Bergson’s nieuwe fraaie franse teder-intuïtief-realisties-pragmatisties-idealisties-glanzende zeepbellen, die zo hoog en ver vliegen, dat ze zelfs in het land der dichters en denkers al en vogue komen (maar ook die denkers hebben wel eens te veel gedicht.… en die dichters te veel gedacht) zo maar met nuchtere kritiese vingers aan te raken en uitéén te doen spatten?
Neen.
Mais revenons à nos moutons:
De dogmatiese waarnemingsleer, prius en posterius van materie-realisme, leidt bij voldoende doordenken onvermijdelik tot skeptiese bedenkingen, tot relativismen en subjectivismen, die op miskenning der objectieve, evenmin transcendente als individuele, waarheid berusten en wier moderne biologiserende uiting het pragmatisme vormt. Let maar op hun waarnemingsleer—en ge zult bij al die pragmatisten van diverse pluimage, bij Poincaré als bij Bergson, bij James c.s., bij Simmel en Jerusalem en Ostwald het materie-realisme ontdekken. Bij voorbeeld:
Aan Kant ook gij, Prof. Simmel! U ontgaat met uw realisme eenvoudig weer het verschil tussen de kritiese waarheid van het al of niet juist objectiveren (= al of niet juist oordelen over mogelike ervaring) en uw dogmaties begrip „waarheid” (= „overeenstemming” van waarnemingsinhoud en An-sich, „Kenntnis” van het transcendente als zodanig). Voilà tout!
Zo ontwikkelt zich (p. 68) Simmel’s „Relativismus in Hinsicht der Erkenntnisprinzipien” veridealiseerd met Kant’s befaamde tegenstelling konstitutief-regulatief („als ob”!) aldus: „dass die Konstitutiven, das Wesen der Dinge ein-für-allemal ausdrückenden [!]. Grundsätze [z.B.?] in regulative übergehen, die nur Augenpunkte für das fortschreitende Erkennen sind.” „An die Stelle der Behauptung: so und so verhalten sich die Dinge—hat in Hinsicht der äussersten und allgemeinsten Ansichten vielmehr die zu treten: unser Erkennen hat so zu verfahren als ob sich die Dinge so und so verhielten.”—Dit heet dan (p. 69) „die Verwandlung der Dogmatik in Heuristik”.… en dezelve „gestattet.… offenbar eine gleichzeitige Gültigkeit entgegengesetzter Prinzipien.”
Gelukkig zijn we hier nog niet zo ver gekomen als dat jongste realisties-pragmatistiese, quasi-idealistiese, zich zelf voor „idealistischer Positivismus” of zo men wil „positivistischer Idealismus” uitgevende ontaardingsprodukt van het Kantisme (meer speciaal van Kant’s Ideeën-leer), dat nu pas onder de auspiciën van niemand minder dan Vaihinger als „Die Philosophie des Als Ob” („System der theoretischen, praktischen und religiösen Fiktionen der Menschheit auf Grund eines idealistischen Positivismus”) in plaats van de oude, kritiese, vraag deze nieuwe, kritieke, vraag aan de orde wil stellen: „Wie kommt es, dass wir mit bewusstfalschen Vorstellungen doch Richtiges erreichen?”
Zó ver heeft tot dusverre geen pragmatisme het gebracht, om een met de pragmatiese strijdige theoretiese waarheid te erkennen.… en opzettelik te verloochenen—in bewust zelfbedrog, wijl men de leugen niet missen kan, niet missen wil! Derhalve lijkt het mij een, ditmaal onbewust, zelfbedrog en voor de verschillende met name genoemde „Hauptströmungen der Philosophie der Gegenwart” (Voluntarisme, biologiese Kennisleer, Nietzsche c.s., Pragmatisme, natuurwetenschappelike Kenniskritiek enz.) een onverdiende smaad, dat deze „Philosophie des Als-Ob” hun „als Konzentrationspunkt dienen” kan door haar gewaande Erkenntnis, „dass ein gemeinsames Band die Differentiale der Mathematik, die Atome der Naturwissenschaft, die Ideen der Philosophie und sogar die Dogmen der Religion umschlingt—die Einsicht in die Notwendigkeit bewusster Fiktionen als unentbehrlicher Grundlagen unseres wissenschaftlichen Forschens, unseres ästhetischen Geniessens, unseres praktischen Handelns.” Twee voorbeelden lichten van meet af toe, waarop de vraagstelling steunt en doelt: 1o. de atomen en 2o. de vrije wil, voorbeelden zo ongelukkig mis als de vraagstelling zelf:
Ad 1um: „Wir operieren mit ‚Atomen’, obgleich wir wissen, dass unser Atombegriff willkürlich und falsch ist, und, was eben das Merkwürdigste ist, wir operieren glücklich und erfolgreich mit diesem falschen Begriffe: wir kämen ohne ihn nicht so gut, ja überhaupt nicht zum Ziele.”
Ad 2um: „die Annahme der Willensfreiheit ist die notwendige Grundlage unserer sozialen und juristischen Ordnungen [inderdaad, als èn oorzakelik bepalende èn oorzakelik bepaalde, dus deterministiese vrijwilligheid, tegenover wilbeheersende dwang en wiluitschakelend fatalisme], und doch sagt uns unser logisches Gewissen, dass die Annahme der Willensfreiheit ein logischer Nonsens ist [sc. in de zin van een indeterministies, dus ongedetermineerd, niet oorzakelik bepaald willen]. Aber darum geben wir jene [eerstbedoelde] Vorstellung doch nicht auf: denn sie ist nützlich ja unentbehrlich [en wat meer zegt—in overeenstemming met de waarheid,—logies en empiries gegrond!].”
Zo hebben wij ook dit 2e voorbeeld onmiddellik door de nodige onderscheiding, om het pragmaties te zeggen, „onschadelik” gemaakt, ook dit punt in ’t reine gebracht en afgedaan.
De wis- en schei-kundigen, rechts- en god-geleerden mogen de rest (die ik niet gelezen heb) voor hun rekening nemen.
Van „bezoedeling en vergiftiging” van het theoreties geweten in Duitsland heb ik in Hoofdstuk I gesproken als een noodlottig en niet alléén aan Kantverploerting te danken gevolg van Kant’s „Primat der praktischen Vernunft”. Maar even onschuldig als de al dan niet „historiese” Jezus of de dichters der bijbelse verhalen zijn aan de kerkelike dogmastelsels of aan de gruwelen van Roomse, Spaanse of Russiese Inquisities, even weinig schuldig is Kant aan deze anti-logiese „Nonsens”, deze heilloze Quasi-wijsheid, deze hopeloze zelf-begoochelings-dogmatiek, die, zo zij in waarheid meent—en niet als „bewusstfalsche Vorstellung” fingeert—, „dass hier ein System der Erkenntnistheorie geboten wird”, ja zelfs „dass hierin auch die Keime zu einer vollbefriedigenden Welt- und Lebensanschauung enthalten sind”, zich zelf zéker zal bedriegen, immers zich zelf zéker niet bedriegen zal. Want al wijzigt het realisme, naar een woord van Guyau, zijn „ignorabimus” in.… „illudemur”, men kan ieder ten slotte willens en wetens knollen voor citroenen verkopen—behalve zich zelf!
Ten aanzien van de nieuwe quasi-kenniskritiese „vraag” gaan wij dus in naam van Kant vooralsnog over tot de orde van de dag.
Ook op het pragmatisme zelf hoeft hier niet dieper ingegaan—als uiting van skepticisme vooronderstelt het onbewuste kennis-dogmatiek, realisme;—voor ons is het voldoende, de dogmatiese waarnemingsleer als zijn prius bij enkele van zijn voormannen in het licht der kritiek te hebben gesteld.
Ten onzent heeft Dr. R. A. Reddingius in een opstel „Geest en Stof” (Vragen des Tijds, 1907, II:197–228) gemeend „de grondgedachte van het psychisch monisme van Fechner” weer te geven en toe te passen in een uiteenzetting, die aldus begint: „Wat op ons, onze zintuigen, inwerkt, kan door ons waargenomen worden; wij noemen het lichaam of ding.” terwijl bl. 202 aldus vervolgt: „Uit ontelbare waarnemingen blijkt ons dan reeds dadelijk, dat stoffelijke gebeurtenissen in onze hersenen en geestelijke gebeurtenissen op dezelfde plaats [!] en op hetzelfde tijdstip voorvallen. Maar wat op dezelfde plaats en op hetzelfde tijdstip voorvalt noemen wij een eenheid.” Zo is in 2 zinnen het „monisme”—wel te verstaan materialisme—bereikt, met „prikkelingscomplexen, die men voorstellingen noemt” en met de zuiver materialistiese konsekwenties van pp. 210 ss., eindigend in een typies materialisties-empiristies citaat uit Kassowitz’ „Allgemeine Biologie”: „Der moderne Mensch tut das Gute.… weil ihm die ethischen Grundsätze durch Erziehung und Beispiel sozusagen zur zweiten Natur oder, wie wir uns ausdrücken müssen, zum gesicherten Besitzstande seiner Reflexapparate geworden sind.”
Maar zelfs de eerbiedwaardige Fechner zelf, hoe diep en fijn een geest ook, is door onvoldoende waarnemingskritiek (trillingen oorzaak van gewaarwording, Zend-Avesta II p. 332/3 en passim) zijns ondanks diep in een materie-realisme blijven steken, waarvoor het materiële „die Basis, die Unterlage, den Sitz” van het psychiese vormt, dat door de stof „getragen” wordt, er op „rust” (ib.), zodat „aller Geist von etwas Leiblichem getragen wird und nur auf Grund dieses Trägers besteht” (III: 273) en met de geest als „zelf-waarneming”, „zelf”-phaenomeen van de hersenen. Reeds het beeld, waarmee zijn leer aangaande de verhouding van lichaam en geest (Z.-A. II: 312–387) aanheft bevat die realistiese onjuistheid:
„Um mit einem Bilde zu beginnen, so ist das Leibliche oder Körperliche gleich einer Schrift, das Geistige, Psychische.… wie der zugehörige Sinn der Schrift, in solcher Weise aber, dass die, als lebendig zu fassende Schrift sich selbst nur unter der Form ihres Sinnes, Andern nur unter der Form der äusseren Zeichen erscheinen kann.” (p. 313).
De sprekendste proeve van zulk bollandisties-realisties waarnemingsdogmatisme levert ons de „Natuurfilosofie” van Dr. J. Clay. Deze onderscheidt (Tijdschr. v. Wijsbeg. I: 500–514: „De Natuur”) met de termen, die ook een zekere Spinoza heeft gebruikt—zij het ook in ietwat andere, nl. wijsgerige, zin—de „natura naturata” (bij Spinoza: de natuur, als „attribuut” der „substantie”) van de natura naturans (bij Spinoza: deus sive substantia, het An-sich of reale, de zijnsgrond of „causa libera” der natuur) als volgt:
„natura naturata”: „het voortgebrachte zakelijke, het bestaande” (n.b.!) oftewel „het gezamenlijke der bijzondere verschijnselen, die bestaan en gebeuren en die [nu komt het] de oorzaak zijn van onze gewaarwordingen”. Dr. Clay voegt er bij: zo wist het reeds „het speculatieve denken der Ouden”.…
„natura naturans”: „het voortbrengende onzakelijke, het werkzame, het ideëele” oftewel „het algemeene overal werkende en scheppende beginsel”.
Mocht u nu dit natuur-realisme bij geval nog niet duidelik genoeg zijn gebleken, of mocht gij in het „scheppend beginsel” van Dr. Clay’s „natura naturans” toch nog iets van Spinoza’s diepte vermoeden, dan worde door een voorbeeld van elk, dat Dr. Clay zelf ter beschikking stelt, uw twijfel weggevaagd:
„natura naturans”: de „wet” van het behoud van „arbeidsvermogen” (een scheppend beginsel!),
„natura naturata”: (dus oorzaak van gewaarwordingen!) een „lichaam ergens op zeker oogenblik in beweging”!
Sapienti sat.
2. DE STRIJD TUSSEN DUALISME EN MATERIALISME—EEN HOPELOOS DILEMMA.
Ziedaar dan een van de grote resultaten der kennisleer met haar „kritiek” ten aanzien van dat centrale levensprobleem der wijsbegeerte, de verhouding van natuur en geest, van lichaam en ziel, waarvan Stumpf terecht verklaart: „Darin gipfelt doch das Bestreben jeder Epoche, dass sie zu dieser für die ganze Weltanschauung massgebenden Frage eine befriedigendere Stellung gewinne.”
Geest, bewustzijn is het prius der materie. Materie is noch het geheel der werkelikheid (materialisme) noch zelfs een deel (dualisme), maar, als mogelike bewustzijnsinhoud, objectief phaenomeen der werkelikheid—zo luidt de kritiese weerlegging van materialisme en dualisme te gader.
Wij behoeven dus, zomin als Kant, enig dualist of materialist nog afzonderlik te gaan bestrijden—want allen, de doden en de levenden, maar evenzeer de nog komenden zijn ééns en voor al, principieel, a priori, weerlegd in hun dogmatiese conditio sine qua non—het materie-realisme.
Zonder de kritiek blijft men binnen dat realisme, waar zonder einde de strijd woedt tussen anti-theologiese naturalisten en anti- of supranaturalistiese theologen. Gemeenlik blijven beiden even diep beneden de wijsbegeerte. Met dit verschil, dat het gros der theologen alles, het gros der naturalisten niets van haar wil weten. Maar alles beter weten willen beiden. Ongelooflik laag is dan ook het algemene peil van die strijd, inzonderheid waar het gaat tegen het materialisme. Hoe minder de weerlegging van het materialisme lukt, des te beter de verachting en beschimping. Dat het onzedelik en verderfelik is spreekt dus van zelf. Maar het is erger. Het is „vulgair”, het is—anti-materialisties theologenwoord bij uitnemendheid—„oppervlakkig”. Dat kunt ge horen in alle toonsoorten en klankkleuren uit de dualistiese boeken en boekjes—en naarmate de snaren kleiner worden, des te hoger hun toon. Daarom kan het geen kwaad—al blijft de kennisleer buiten, immers boven, heel deze strijd—er eens uitdrukkelik op te wijzen, dat binnen het realisme, dus in de ruimtewereld, het materialisme tegenover het dualisme op nagenoeg alle punten gelijk heeft. In de wereldruimte zijn zielen noch geesten, ook is er geen zetel, geen woonplaats der ziel, noch in de hersenen of elders in het lichaam, noch daarbuiten in heel de nooitgemeten oneindige ruimte des heelals; de ziel denkt evenmin zonder hersenen als zij waarneemt zonder zintuigen (al denkt zij, voegt de kennisleer er bij, evenmin „met” de hersenen, qua orgaan, als zij waarneemt door middel van de zintuigen)—de nauwste afhankelikheidsbetrekkingen tussen gezond of ziek geestesleven enerzijds en normale of gestoorde hersenfunctie anderzijds worden door de dagelikse feiten en proeven van physiologie en pathologie onomstotelik bewezen; dat het beginsel van het behoud van arbeidsvermogen voor de levende organismen, voor hersenen of zenuwstelsels geen uitzondering maakt, is kennistheoreties a priori even zeker, methodologies even onaantastbaar, als de algemeengeldigheid van het causaliteitsbeginsel, waarvan het een corollarium vormt, en is door de bekende proeven van Atwater en Rubner a posteriori bevestigd; voor de ziel blijft in de ruimtewereld evenmin een mogelike taak als een mogelike plaats over, zodat haar zelfs Lotze’s stoute trouvaille-ten-haren-behoeve niet zou helpen (Mikrokosmus I: 3:2: p. 329): iets werkt niet, waar het is, maar „es sei da, wo es wirke”—immers elke beweging is door de beide elementen snelheid en richting volkomen bepaald en elke bepaalde wijziging van één dezer beide elementen vereist een bepaalde, exakt te berekenen, „kracht”, die op een bepaald punt „aangrijpt” en die er volkomen rekenschap van geeft, in die zin, dat zonder deze ruimtelike kracht die wijziging onmogelik en met die kracht onuitblijfbaar noodwendig is, zodat alle wensen, begeerten, overtuigingen, wil of gevoel, beraad of doelstelling zonder deze physieke kracht ten aanzien van beweging niets vermogen, niets verklaren en met deze voor de natuurwetenschap, voor physiologie en physica, een overbodigheid zijn zonder invloed of gevolg, een toegift, een „surajouté”, een „epiphaenomeen”; de ruimtewereld is het rijk van de mechanica, van de astronomiese wettelikheid, van het fatalisme; de oude materialist Feuerbach heeft hier gelijk: de geest is „das Nichts der Physiologie”! En daarbij is de monistiese, alle organismen, het menselike niet uitgezonderd, omvattende ontwikkelingsleer, met haar onafwijsbaar-logies grondbeginsel van zuiver immanent-oorzakelike verklaring van organiese en correlatieve kosmiese doeltreffendheid, door zulk een overstelpend, overweldigend feitelik bewijsmateriaal uit de verschillendste wetenschappen (plant- en dierkunde, anatomie, embryologie, palaeontologie) gestaafd, dat tegenstanders nog slechts degenen zijn, die niet beter weten of niet beter mogen of willen weten en dat het begriploos wonder van een mythologiese, dualistiese „creatie” uit niets of uit geesteloze stof of stoffeloze geest, als tegenstelling tot de „evolutie”, nog slechts en ternauwernood geloofd kan worden door wie zulk een redeloos transcendent dogma moeten geloven.
Hoezeer dus het dualisme ook te kort schiet in de strijd tegen het materialisme, dat van de kritiek zijn volle recht krijgt tot leven en sterven, er is anderzijds toch ook weer niemand, die dat anti-materialisties dualisme, zelfs in zijn onwetenschappelikste, ja anti-wetenschappelikste uitingen, zo goed kan begrijpen en waarderen als juist de criticus, die inziet voor welk een taak het dualisme zich op zijn beurt gesteld ziet: de „verloren” geest te heroveren op de natuur, wat vrijheid, wat leven, wat armslag, wat invloed te redden voor rede, wil en gemoed, te herwinnen op het noodlottig, benauwend, almachtig, onverbiddelik mechanisme der materie. Het voelt diep de ondragelikheid en onmogelikheid der fatalistiese konsekwentie: wij zijn de „marionetten”, de slaven en onschuldige slachtoffers onzer hersenen, ons werk is hun werk, wij hebben het toekijken en meedraaien als bewuste weerhanen, die de winden der bewegingswerkelikheid niet „constitueren” maar „constateren”, heel ons bewustzijnsleven, ons denken en dichten, willen en wensen is de „reflex”, de „Abglanz”, de „innere Spiegelung”, de „schaduw” van de werkende, werkelike toestanden en wijzigingen van ons brein, ons centraal zenuwstelsel, ons lijf-organisme; zonder de al- of niet-welwillende medewerking van ons bewustzijn, zonder ons geestesleven, dus zonder gezicht en gehoor en geheugen en kennis, zonder behoeften en begeerten, gevoelens en begrip (mits maar met dezelfde ogen- en oren- en hersenbeweging enz.), zouden alle dingen.… precies zo hun gang gaan als nu, de „grote” wereldbollen en de „kleine” cel- en atoom-werelden verder wentelen niet alleen, maar dezelfde boeken geschreven en gedrukt en gekocht en ter hand genomen (zij het ook niet gelezen of begrepen), dezelfde scholen en kerken en laboratoria gebouwd en bevolkt (zij het ook zonder geloof en wetenschap), dezelfde concerten gegeven en bezocht (maar niet gehoord), dezelfde werken van beeldende kunst voortgebracht (maar niet gezien noch bewonderd) worden, post- en telegraaf- en spoorwegverkeer, staatsinrichting en rechtspleging, volkshuishouding en gezinsleven blijven, wat ze voor de waarneming zijn.… ziedaar het „epiphaenomenalisme” van de geest met zijn universele onoorzakelikheid, met „l’universelle irresponsabilité”, de „Nuovi Orizzonti” voor recht en zedeleer.…
Absurd? Paradox? Een gevaar, een pest, de dood der kultuur? Alles wat ge wilt—maar als het waar is? Vivat veritas, pereat mundus.
En daar staat nu het arme dualisme, ziet zijn heiligste have onteigend, zijn hoogste waarden ontwerkelikt en ontwijd—heel de kultuur ontmenselikt, verzaakt en ontzield.
Hoe begrijpen en eerbiedigen wij zijn „je maintiendrai”!
En welk een tragiek in deze worsteling, van te voren verloren!
Want àl wat het dualisme toekent aan de geest, moet het anti-natuurwetenschappelik ontnemen aan de natuurwettelikheid, aan het brein, gelijk omgekeerd, al wat de hersenphysiologie voor de wording onzer daden, onzer levensactie verovert, gaat ten koste van de dualistiese ziel!
Zo blijft de tweespalt woeden tussen gemoed en verstand, tussen „geloof” en „wetenschap”, tussen natuur (des geestes) en leer (der natuur), waarbij men van weerskanten gewoonlik een eerbiedwaardig ongelijk en een laakbaar gelijk heeft.
En zie—niet alleen het dualisme komt in opstand tegen de „Automatentheorie”—het materialisme zelf verloochent deze zijn fatalistiese konsekwentie op twee punten: 1o. Ten aanzien der betekenis, die het zelf aan de geest zijns ondanks metterdaad toekent. 2o. Ten aanzien der ontwikkelingsleer, der biologiese nutteloosheid van het bewustzijnsleven.
Zo moet ook het materialisme zelf aan de geest, aan het bewustzijnsleven toekennen, wat het niet kan en mag, immers aan de hersenen, aan het organisme te kort moet doen.
Het materialisme kan zijn materie even min vrij houden van dualistiese smetten en buitensporigheden als het dualisme zijn ziel voor materialistiese afhankelikheden en beperkingen vrijwaren kan.
3. DE VERLOSSING. DE WARE KRITIES-MONISTIESE „HETEROGENEÏTEIT” EN „IDENTITEIT”, WAARDOOR DE LEER VAN OVERGANG (CAUSALISME, „WECHSELWIRKUNG”), VERVALLEN IS EN DE LEER VAN DENKBEELDIGE SAMENGANG (IDEËEL PARALLELISME) ZEGEVIERT. BESLUIT.
„Eine solche vorgegebene Gemeinschaft zwischen zween Arten von Substanzen, der denkenden und der ausgedehnten, legt einen groben Dualism zum Grunde und macht die letztere, die doch nichts als blosse Vorstellungen des denkenden Subjects [gewaarwordingsinhouden, niet van een enkeling!] sind, zu Dingen, die für sich bestehen.” (K. d. r. V. p. 329/30).
Mèt het materie-realisme zijn dan ook al die zwarigheden aangaande de samenhang van geest en materie verdwenen, want even onmogelik als de causaliteit is tussen een reale als de geest en een phaenomeen als de materie, even bezwaarloos is de causaliteit, en anderdeels zelfs de identiteit tussen geest en het reale van materie! Want dit reale, dat zeker onstoffelik en onruimtelik is, hoeft overigens in geen enkel opzicht soortelik van de ons bekende geestelike, zielse, subjectieve werkelikheid te verschillen, kan daarmee volkomen homogeen en voor een deel identiek zijn. „Wetenschap” daaromtrent, een kennen van dat reale, van dat An-sich is onmogelik: „Da nun Niemand mit Grund vorgeben kann, etwas von der transscendentalen Ursache unserer Vorstellungen äusserer Sinne zu kennen” (K. d. r. V. p. 328). Onderstelling, hypothese blijft dit psychisties Monisme, dat zo al niet zijn leven, dan toch zijn levenskracht te danken heeft aan Kant. Dies wil ik u en mij het voorrecht niet onthouden, in onze tans bereikte resultaten letterlik op te kunnen nemen de paar bladzijden zelf van Kant, die hier mogen volgen:
„Denn alle Schwierigkeiten, welche die Verbindung der denkenden Natur mit der Materie treffen, entspringen ohne Ausnahme lediglich aus jener erschlichenen dualistischen Vorstellung: dass Materie, als solche, nicht Erscheinung, d.i. blosse Vorstellung des Gemüths, der ein unbekannter Gegenstand entspricht, sondern der Gegenstand an sich selbst sei, so wie er ausser uns unabhängig von aller Sinnlichkeit existirt.” (p. 329).
„Bedenkt man aber, dass beiderlei Art von Gegenständen hierin sich nicht innerlich, sondern nur, sofern eines dem andern [let wel: der Gegenstand äusserer Sinne erscheint dem Gegenstand des inneren Sinnes, der Seele] äusserlich erscheint, von einander unterscheiden, mithin das, was der Erscheinung der Materie, als Ding an sich selbst, zum Grunde liegt, vielleicht so ungleichartig nicht sein dürfte, so verschwindet diese Schwierigkeit, und es bleibt keine andere übrig, als die [onoplosbare], wie überhaupt eine Gemeinschaft von Substanzen möglich sei” (p. 699/700 uit de 2e druk!).
Na de plaats, in de noot bij mijn tekst bl. 78 geciteerd en hier te vergelijken, schrijft Kant:
Volgt op dezelfde bladzij de plaats, waarop ik reeds, in de tekst bl. 70, de volle aandacht gevestigd heb:
Het onkenbaar intelligibele substraat der materie behoeft in niets van de ziel te verschillen.
Zo levert Kant ons een voorbeeld van onze waarheid: wie het materie-realisme te boven is, kàn geen causalist meer zijn, geen aanhanger der „Wechselwirkungslehre”, kan geen overgang tussen geest en stof meer voor mogelik houden.
Bijgevolg is hij parallelist.
Tertium non datur.
Dat zij hier ten slotte nog even aangetoond (voorzover niet reeds een Heymans of een Eisler het hebben gedaan), waardoor tevens te beter zal uitkomen, hoe wij al die ellende, waarin wij dualisme en materialisme zagen blijven steken, tans waarlik achter en onder ons weten.
Busse behandelt die „Nachteile des Parallelismus” in 3en: 1. „Der metaphysische Unterbau”, 2. „Die Künstlichkeit”, 3. „Die Konsequenzen und ihre Undurchführbarkeit”.
1. „Der metaphysische Unterbau” (129–183). Busse onderscheidt:
a. Der realistisch-monistische Parallelismus (Neo-Spinozismus, Identitätsphilosophie),
b. Der idealistisch-monistische Parallelismus.
a. Elk realisties parallelisme „bleibt tatsächlich im Dualismus stecken”—trots alle nog zo verleidelike, nog zo „monistiese” beeldspraak, van binnen- en buiten-kant, concaaf—convex (hol en bol), wezen en schijn, centrum of inwendigheid en peripherie of oppervlakkigheid—dat behoeft voor ons geen betoog meer en wordt des te gretiger toegegeven, wijl het immaterialisme voortdurend met realistiese identiteits-theorieën en -beelden verward en bestookt wordt.… o.a. door Busse.
b. Ten aanzien der echte „idealistisch-monistische” Identiteitsleer faalt echter Busse, faalt elk realist, ten enenmale met die toch volkomen begrijpelike vraag, die ik hier afdoende wil beantwoorden: Voor u, idealisten, monisten, is het causalisme, de overgangsleer eo ipso vervallen, omdat de twee-heid vervallen is, omdat van uw causale werkelikheid de natuur geen deel uitmaakt—maar is dan niet meteen om dezelfde reden het parallelisme, de samengangsleer vervallen, die immers ook een tweeheid, twee reeksen, dus o. i. een dualisme, onderstelt; en zo gij een parallelisme behoudt, verloochent gij niet uw monisme, daar uw éne immateriële werkelikheid dan toch samengaat met iets anders, de natuur?
Ziedaar de grote voordehandliggende vraag der realisten (Busse, Erhardt, Stumpf, Bolland e tutti quanti).
En ziehier het afdoend antwoord, toegelicht door uiteenzetting en verduideliking van de „idealisties-monistiese” samengangsleer:
Het krities, immaterialisties parallelisme tussen werkelikheid en natuur onderstelt inderdaad tweeërlei, twee reeksen, maar slechts één werkelike reeks, de immateriële werkelikheid zelf, en één phaenomenale, dus denkbeeldige reeks, de materiële natuur.
De éne tijdelike werkelikheid heeft natuurlik tal van variabele afhankeliken, van functies, in wiskundige zin, immers tal van werkelike of denkbeeldige verhoudingswijzen. Zo het geheel, de reeks van haar geschiedkundige jaartallen in de geschiedboeken of van haar duizenderlei mogelike statistieke jaarcijfers. Die jaartallen b.v. „gaan samen” met, parallel aan, het werkelik gebeuren, als een bepaalde denkbeeldige doorlopende wettelike tijdfunctie, zonder „overgang”, zonder invloed op dat gebeuren, een samengang, volkomen verklaarbaar en doorzichtig, niet berustend op toeval, of willekeur of wonderbaarlike harmonia praestabilita, maar op eigen innerlike, wettelik bepaalde, noodwendige samenhang.
En nu terug tot Busse om de vruchten te plukken van ons betoog.
„Da ist nun zunächst zu bemerken,”, aldus p. 145 o. c., „dass wir, wenn wir uns auf den Boden idealistisch-spiritualistischer Weltanschauung stellen, im eigentlichen und strengen Verstande natürlich einen psychophysischen Parallelismus nicht vertreten und festhalten können. Ist die Welt ihrer wahren und wirklichen Beschaffenheit nach nur psychisch, so gibt es in ihr auch nur psychische Vorgänge und einen psychischen Zusammenhang. Die physische Reihe, die der Reihe der psychischen Prozesse parallel gehen soll, verschwindet als solche auf diesem Standpunkte, ihre Glieder werden zu Bestandteilen der psychischen Reihe selbst.” Boven weerlegd—het physiese verdwijnt niet als zodanig en wordt niet psychies („die physische Seite” is niet „ja in Wahrheit auch eine psychische”, p. 146), niet „Vorstellung”. „Die Vorstellungen der Körper und ihrer Aktionen sind selbst Bewusstseinsinhalte, gehören also der psychischen Reihe an.” Zeker, maar wij onderscheiden die voorstellingen van phaenomena zuiver van de phaenomena zelf. Erscheinungen zijn geen Vorstellungen, als op p. 149.
Zoveel over de identiteit. Op bl. 151 vervolgt dan Busse: „Aber wir mussen noch weiter gehen, nicht nur die Identität, auch die Parallelität der beiden Reihen muss auf idealistischem Boden aufgegeben werden. Um sie festzuhalten, müssten wir eine völlig rätselhafte, unerklärliche und unbegreifliche prästabilierte Harmonie der beiden Reihen, der physischen und der psychischen, voraussetzen.” Voor ons een afgedaan punt, vgk. boven bl. 207 en de noot bij bl. 199. Ook weten we nu, waarom wij inderdaad „a limine” [p. 166] mogen en moeten afwijzen „die Möglichkeit, dass in die physische Reihe auch unter Umständen ein.… psychisches Glied eintreten könne”. Wij zeggen niet „es passt eine solche Annahme nicht in den Parallelismus hinein und deshalb ist sie zu verwerfen!”, maar: „es passt eine solche Annahme bloss in den ‚naiven Realismus’ hinein, und deshalb ist sie zu verwerfen!”
Nog één realistiese moeilikheid, die we te boven zijn, dient hier onder 2 aangestipt: hoe wij nu de schijnbare „Wechselwirkung” of overgang verklaren bij de waarneming der natuur zonder inwerking van de natuur (objekt, zintuig, hersenen) op de geest en bij de willekeurige beweging (schrijven b.v.) zonder inwerking van de wil op die beweging, of om met onze typies-realistiese tegenstander Stumpf te spreken (Leib und Seele, p. 20/1): „die missliche Frage, was denn nun eigentlich die Wirkung des Willensentschlusses zur Körperbewegung ist, wenn nicht die Bewegung, und was denn eigentlich die Ursache der Empfindung ist, wenn nicht die Nervenreizung.”
’t Is waarlik, eens begrepen, zo kinderlik eenvoudig, haast groots van eenvoud!
Daar zegt b.v. nog v. Hartmann in zijn „Kategorien-lehre” (p. 397): „Die Erfahrung zeigt, dass unser Geist fortwährend von den Dingen beeinflusst wird und seinerseits sie durch ihr [lees sein] Handeln und Wirken beeinflusst, dass der bewusste Geist ganz und gar abhängig von seinem Leibe, der Leib aber wiederum in vieler Hinsicht abhängig von der Willkür des Geistes ist. Diese Erfahrung muss erst dadurch beseitigt werden, dass sie für einen falschen, trügerischen Schein erklärt wird; dann erst wird die Bahn frei für die Behauptung, dass heterogene Kausalität in diesem engeren Sinne des Wortes unmöglich sei. Es bleibt dann aber die Aufgabe bestehen, zu zeigen, wie ohne heterogene Kausalität dieser Schein entstehen könne, und an der Lösung dieser Aufgabe sind noch alle Systeme gescheitert, die die heterogene Kausalität geleugnet haben.”
De „Lösung dieser Aufgabe” bieden wij in één zinnetje: die schijnbare causaliteitservaring ontstaat, doordat men, als v. Hartmann, realisties het (phaenomenale) lichaam voor een reale houdt—en doordat inderdaad onze geest voortdurend door het niet-stoffelik reale van de (natuur)dingen beïnvloed wordt en dit zijnerzijds door zijn actie en inwerking beïnvloedt; doordat de bewuste geest dualisties-idealisties geheel en al afhankelik is van en monisties-idealisties zelfs identiek is met, het reale van zijn lichaam, dit echter wederom in menig opzicht afhankelik is van de willekeur van de geest!
Ziedaar, wat er aan is van die zgn. „Erfahrung” die wij volgens Hartmann „künstlich umdeuten” moeten. En hiermee is tevens Busse’s thema „die Deutung der Tatsache, dass zwischen psychischen und physischen Vorgängen ein Verhältnis wechselseitiger Abhängigkeit besteht” zo ongekunsteld mogelik afgehandeld. Wij zijn genaderd tot
3. „Die Konsequenzen des [realistisch verkannten!] psychophysischen Parallelismus und ihre Undurchführbarkeit” (208–378).
a. Wat punt a betreft, in hoeverre het niet-realisties parallelisme al of niet verplicht is, „zu allen psychischen Eigentümlichkeiten die physischen Analoga [?] anzugeben” (208–229), daarover is bij Wundt en Eisler al het nodige te vinden en het volgt uit wat wij zelf reeds hebben betoogd. Zo doet „der auf psychischer Seite verbleibende Rest”, de éénheid en de „Synthesen” van het bewustzijn, die in de natuurreeks evenzeer ontbreken als … het bewustzijn zelf, evenmin iets te kort aan het parallelisme (of omgekeerd), als de „rest”, die de levende continu verlopende werkelikheid op de dode diskrete jaartallen vóór heeft.
b. En wat het tweede punt betreft, „Die Geschlossenheit des psychischen und des physischen Geschehens” (230–321), alleen ten aanzien van dit laatste, van de natuur heeft Busse bezwaren, gericht tegen wat James’ realisme noemt de „automaton-theory”, in waarheid dus de leer, die uit de natuur, ook met betrekking tot alle levende wezens, dier en mens, al het zielse, geestelike streng methodies en principieel uitschakelt.… zodat de natuur even zuiver mechanies verloopt als zij.… zuiver phaenomenaal en zuiver ruimtelik is. Al wat des geestes is, alle bewustzijn, alle denken, voelen en willen, blijft dus krities, methodologies-noodwendig uitgeschakeld, niet omdat het onwerkelik en werkeloos zou zijn—maar juist omdat het alléén werkelik en werkend is. De methodiese zuivering der natuur van alle psychismen betekent juist en berust op de methodiese vrijwaring van de geest, van de werkelikheid. voor alle mogelike naturalismen en mechanismen. Het mechanisme der natuur kan evenmin de werkelikheid mechaniseren, automaties maken, als de ruimte der natuur de werkelikheid ruimtelik of de stoffelikheid der natuur de geest tot stof maakt, of evenmin als de sijferende statistiek de werkelikheid zelf maakt tot een sijferstelsel. Daarmee zijn weer Busse, pp. 230–321, en al de zijnen afgedaan—immers mèt het natuur-realisme is het naturalisme vervallen. Al wat phaenomenaal is kan slechts phaenomenaal en phaeno-causaal, al wat lichaam en beweging is slechts mechanies werken en gewerkt worden, verklaren en worden verklaard—zo dus ook leven en ontwikkeling der organismen, ’t zij mens of dier, zover zij zich bewegen, ruimteding, natuur zijn. In de natuur moet eo ipso elk element, elke wet, elke verklaring natuurlik zijn, van heel de natuur en elk element en elke wet echter ligt oorsprong, grond en verklaring, „verklaring” dus in de diepere, ontologiese, reële zin, uitsluitend in het reale der natuur, in de werkelikheid, waartoe de geest, waartoe begrip en gevoel, gedachten en begeerten behoren. Zonder deze werkelikheid zou heel die natuur er niet zijn. Geen manuskript b.v.—hoewel als zinledig molekulen- en atomen- of elektronen-stelsel natuurkundig, mechanies, af te leiden uit het even geesteloos molekulen- of elektronen-spel van bepaalde hersenen—zonder zijn reale en zonder zijn auctor intellectualis et realis, de denkende geest, wiens wil en werk op de betekenis, de zin van het manuskript gericht was en daarom en daardoor de werkelikheid zódanig beïnvloed en gewijzigd heeft, dat tot haar phaenomena dit manuskript kwam te behoren. Zo vervalt voor al deze en dergelijke gevallen (het telegram, Luther, „Austerlitz” etc.) alle „paradoxie”, waar Busse c.s. zich voor gesteld zien (p. 256/7): „Mag auch immerhin der Geist eines Kant oder Newton das dem Manuskript der Kritik der reinen Vernunft oder der mathematischen Prinzipien der Naturphilosophie zu Grunde liegende intelligibele Ding verursacht haben: das Manuskript selbst ist und bleibt [zover het betekenisloze scheikundig-natuurwetenschappelike stof is] das zufällige [geenszins toevallig, maar wettelik, op boven-omschreven diep, werkelik, geestelik verband berustend] Produkt des Spiels einer Anzahl von Gehirnmolekülen, und diese Ansicht bleibt [?] so paradox, wie zuvor.”
Precies zo gaat het nu ook met die „paradoxie” in „Biologie” en „Kulturgeschichte”, waaromtrent men b.v. Eisler’s uitnemend betoog in zijn „Leib und Seele” vergelijke.
c. Ten slotte behandelt Busse’s parallelisme-kritiek Die psychologischen Konsequenzen des Parallelismus (322–378), die 3erlei zouden zijn:
α: „Die pluralistische Seelenlehre”, „die subjektlose Psychologie”,
β: „Die psychologische Atomistik (Mind-Stuff-Theorie)” en
γ: „Die mechanistische Psychologie” („Association contra Apperception”).
Weer in één zinnetje af te doen, gelijk mijn geduldige lezer reeds zal hebben gedaan: Realisties als hij denkt heeft Busse gelijk, ook dus t.a.v. Ziehen en derg.—maar van het niet-realisties, krities-idealisties parallelisme is de enige psychologische Konsequenz, dat het geen „psychologische Konsequenzen” heeft!
Geen wonder voorwaar, dat de sterkste, de principieelste tegenstanders van elke mind-stuff-theorie, van elke materialiserende associatie-psychologie.… de krities-idealistiese parallelisten zijn, hoe monadologies zij dan ook veelal mogen denken.
We mogen nu de lezer verzoeken, de kritiese slotsom aangaande het parallelisme zelf op te maken en die te vergelijken met Busse’s „Gesamtergebnis der [helaas niet in kennistheoretiese zin] kritischen Untersuchung des psycho-physischen Parallelismus” (p. 378/9) en daarmee afscheid nemen van Busse’s boek, het beste, grondigste, dat er ten gunste der overgangsleer, der „Wechselwirkung” en tegen de samengangsleer geschreven is.
„Aber ich kann in der Parallelitätslehre überhaupt statt des gepriesenen Monismus nur einen Dualismus finden, wie er krasser noch niemals aufgetreten ist. Die Ungleichartigkeit der Gebiete ist beibehalten, die Wechselwirkung geleugnet, von der einheitlichen Substanz, die ohnedies nur ein Scheinbehelf war, ist nicht mehr die Rede, und so erscheint auch das Parallellaufen der zwei Welten unfasslicher als selbst nach der verrufenen Lehre der Geulincx und Malebranche.” Hoe unfasslich die paralleliteit in waarheid is, zal boven wel gebleken zijn. „Zur Sache selbst müssen wir uns die Frage vorlegen, ob nicht die Konsequenz der Naturforschung, insbesondere der Entwicklungslehre, selbst wenn wir die Philosophie beiseite lassen [neen, dan niet!], dahin drängt, die Welt in allen ihren Teilen als ein kausal zusammenhängendes Ganzes aufzufassen, worin jedes Wirkliche seine Arbeit leistet, keines von der allgemeinen Wechselwirkung ausgeschlossen ist; und—wenn dies jeder bejahen wird [juist, allereerst en op goede grond de criticus!]—die andere Frage, ob die Gründe, nach denen die gesamte Welt des Psychischen [n.b.!] von der Wirklichkeit in diesem Sinne oder von der allgemeinen Wechselwirkung ausgeschlossen sein soll, so zwingend sind, wie sie vielen erscheinen.” (p. 21/2). Dat het juist die gesamte Welt des Physischen is, die „von der Wirklichkeit in diesem Sinne oder von der allgemeinen Wechselwirkung” moet uitgesloten zijn—ontgaat een Stumpf (als straks een Bolland) natuurlik volkomen.
Ook over de heterogeneïteit oreert nu Stumpf, die, naar wij op bl. 225 gezien hebben, zo min als enig materialist tegen het ontstaan van geest uit stof bezwaar zou hebben of weten, als volgt: „Die Ungleichartigkeit wird nach den Untersuchungen Humes kein Einsichtiger mehr als ernsthaftes Argument gelten lassen [zolang hij realist blijft]. Ursache und Wirkung brauchen nicht gleichartig zu sein. Nur die Erfahrung kann lehren, was als Ursache und Wirkung zu einander gehört. Am wenigsten sollte derjenige die Wechselwirkung des Heterogenen beanstanden, der seine substanzielle Einheit lehrt: denn die substanzielle Verbindung der beiden Welten soll doch eine noch innigere sein als die bloss kausale.”—Dat inderdaad de verhouding van grond en phaenomeen nog „inniger” is, dan „die bloss kausale” (immers het reale hoeft niet eens feitelik in een bepaald geval causaal te zijn om toch zijn bepaald, denkbeeldig, phaenomeen te hebben) en dat de Wechselwirkung niettemin onmogelik en ondenkbaar blijft, behoeven wij er tans nog één woord aan te verspillen? Stumpf’s vernuftige pogingen om dan het psychiese causaal te maken in de natuurreeks kunnen wij met het stilzwijgen dat ze voor ons verdienen voorbijgaan. Eerst op bl. 29/31 wordt ook enige realistiese rhetoriek gewijd aan „der sogenannte idealistische, besser psychistische Monismus, der sich gleichfalls als eine Überwindung oder höhere Fassung der alten Parallelitätslehre gibt”, maar hem toeschijnt, „in Wahrheit nicht über die Schwierigkeiten hinauszuführen, sondern nur darüber hinwegzutäuschen.”, rhetoriek van het volgend allooi (ik geef al wat Stumpf er tegen in te brengen heeft):
„Nun sollte man denken: da, wo Kausalität ist, ist auch Realität; und solange wir nicht imstande sind, das Fallgesetz als Gesetz von Willenstätigkeiten zu verstehen und an beobachtbaren Willenstätigkeiten zu verifizieren, solange muss es eben als Gesetz einer nichtpsychischen Realität angesehen werden. Aber lassen wir diese Bedenken. Was ist denn eigentlich für die Beseitigung des bösen Dualismus gewonnen, wenn man die physischen Dinge als blosse Erscheinungen definiert? Kann man das Körperliche dadurch überhaupt wegdekretieren? Sind Erscheinungen ein absolutes Nichts, sind Ausdehnung, Gestalt, Farbe nun wirklich ganz aus der Welt verschwunden? Wenn nicht, wo bleibt der Monismus? Und wird nicht auch gerade die Verschiedenheit und der Gegensatz, indem man sie als Erscheinungen mit dem Wesen kontrastiert, erst recht betont? Und sind wir [?] uns, aufrichtig gesprochen, über das Verhältnis jetzt klarer wie vorher? Warum muss denn das Wesen überhaupt erscheinen und so verschieden von sich selbst erscheinen?
Elk nader commentaar zou geringschatting van mijn lezers zijn—slechts wil ik u tans nog van Stumpf’s rede de Nederlandse echo laten horen uit Prof. Bolland’s
En nu nog Prof. Erich Becher’s „Gehirn und Seele” en zijn „Versöhnung von Parallelismus und Wechselwirkungshypothese”.
Zó overwegend, zo albeheersend is ten deze de materie-kritiek.
1o: Wechselwirkung wordt niet, wordt nooit bestreden door enig krities parallelist (naar ook Erhardt waant in zijn „Psycho-physischer Parallelismus und erkenntnistheoretischer Idealismus”) tussen geest en het onstoffelik reale der stof, maar uitsluitend tussen geest en stof.
2o: Geen wetenschap, allerminst natuurwetenschap of physiologie, bekreunt zich om uw dogmatiese „materielle Dinge-an-sich”. Natuurwetenschap bemoeit zich uitsluitend met de natuur, d.w.z. met de materie, het phaenomeen, de waarneembare wereld zelf en niet, nooit of nergens met haar onwaarneembaar reale of substraat.