Note 28 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

De kritiese heterogeneïteit nu betekent de principiële, kennistheoretiese weerlegging ééns en voor altijd van het causalisme. Mèt het materie-realisme staat en valt zelfs de mogelikheid, de denkbaarheid van de Wechselwirkung, van de wederkerige causaliteit, dus van het causalisme, van de overgangsleer. Want causaal-zijn, oorzaak zijn, kan alleen wat werkzaam, dus wat werkelik is, in causaal verband staan kunnen (en moeten) dus alleen delen der werkelikheid. De natuur of ruimtewereld, de natuurwetenschappelike kosmos, de stof of materie nu is „phaenomeen”—is dus niet een deel van de werkelikheid (als bij het dualisme—Busse28 b.v.) laat staan de gehele werkelikheid (als bij het naturalisme), maar is een bepaalde verhouding der werkelikheid. Maar dan toch een werkelike verhouding? Zelfs dat niet. Immers een denkbeeldige verhouding, de verhouding van de werkelikheid niet tot iets werkeliks, maar tot denkbeeldige denkend-waarnemende subjectiviteit. Dus een abstraktie. Maar geen willekeurige, immers een volkomen („eindeutig”) bepaalde, dus in die zin (wacht u voor Hegeliaanse misduiding) konkrete abstraktie. Onbegrijpbaar, logies ondoorzichtelik, was het causalisme, was de „Wechselwirkung” tussen „denkende” en „ruimtelike” substantie reeds bij de realistiese „heterogeneïteit” van Descartes c.s. waaruit het „occasionalisme” voortkwam en het dieper monisme van Spinoza. Maar deze onbegrijpelikheid moge voor een rationalisties verleden onaannemelik geweest zijn, bij het positivisties heden vindt zij weinig bedenking. Onmogelik echter, ondenkbaar, is het causalisme pas geworden door de kenniskritiese heterogeneïteit tussen materie en bewustzijn als phaenomeen en reale.—Vervallen, weerlegd, is dus in één slag heel het tweede deel van Busse’s „Geist und Körper”: „Die psychophysische Wechselwirkungstheorie”, zowel het eerste hoofdstuk: „Die Vorteile der Theorie” als het tweede: „Die Schwierigkeiten”. Met geen van beide hoeven wij ons dus meer in te laten. En evenals wij te voren de loochening van het An-sich, van het reale, het substratum der materie als betrouwbaar kenmerk van materie-realisme29 hebben leren kennen, zo hebben wij tans een tweede zeker symptoom van materie-realisme in de Wechselwirkungstheorie, in de overgangsleer.30