Note 9 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Het is mij als immaterialist een waar ironies genoegen, het voor onze goede, veelbelasterde atomen op te nemen en er nadrukkelik op te wijzen, dat en waarom ons natuurkundig juist atoombegrip noch willekeurig is noch foutief, immers het bestaan der atomen, zover zij kunnen bestaan, evenzeer van individuele willekeur onafhankelik als van onwaarheid gespeend is. Uit het antwoord, zo-even omtrent de kritiese waarheid aan Prof. Simmel gegeven, blijkt reeds waar de schoen wringt. Atomen behoren al of niet tot het rijk van „mogelike ervaring”, van „phaenomena”—oordelen daaromtrent zijn al of niet juist, i.c. al of niet waar9. Atomen zijn dus in elk geval even „denkbeeldig” als alle andere natuurdingen, boeken en bergen of wat ook, hebben met deze het ideële subjekt gemeen. Maar of de natuurwetenschappelike „hypothese” of onderstelling van atomen al of niet juist is, heeft de natuurwetenschap, de „ervaring”, zelf te beslissen. Al worden ze nòg zo „idealisties” uitgemaakt voor „abstrakte begripsdingen”, „Gedankendinge”, „Rechenmarken”, „Lückenbüsser des Verstandes” enz. enz., zij hebben, is de atoomhypothese juist, kennistheoreties precies dezelfde werkelikheidswaarde als tafels en hersenen en cellen en alle andere objekten of ruimtedingen10: die van ideëel mogelike waarnemingsinhouden. Wij moeten dus wel onderscheiden de kennistheoretiese betekenis van „hypotheties” („heel de natuur bestaat slechts hypotheties” d.w.z. slechts indien het subjekt der natuur vóórondersteld wordt, slechts als functie, afhankelike, van mogelike waarneming, in tegenstelling tot het bestaan „op zich zelf”, „absoluut”) van de natuurwetenschappelike zin van „hypotheties” („de atomen, ionen, ether enz. bestaan slechts hypotheties”, d.w.z. het is niet zeker, maar slechts meer of minder waarschijnlik, onderstelling, dat deze dingen tot de ruimtewereld, tot het geheel der ideëel mogelike ervaring op bepaalde wijze behoren, dat de éne waarnemingsfunctie der éne werkelikheid ook deze dingen bevat.)11—Waar wij het op z’n tijd bij ongeveer alle partijen moeten verkerven, is het wel aangenaam, in de strijd tussen de „abstrakte”, mechaniese, atomistiese, natuur en de zgn. „konkrete”, levende, bonte, klankrijke natuur van Mach c.s. ook eens aan beide partijen gelijk te kunnen geven: kennistheoreties bestaan beide gelijkelik.… phaenomenaal en zij verschillen alleen in subjekt: het subjekt van Mach’s natuur heeft soortelik alle zinnen, dat der mechanies-atomistiese natuur alleen de bewegingszin. Denkbeeldig—in die zin dus „fiktief”—is alle natuur als haar subjekt, niet meer en niet minder dan alle waarheid, als abstractum, in tegenstelling tot de werkelikheid, il concreto.