Note 25 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

2o. Slechts bij hoge uitzondering denkt en voelt een materialist niet „monisties” genoeg, om niet een aanhanger der ontwikkelingsleer, we kunnen met een „Schlagwort” zeggen, om niet Darwinist te zijn, in die ruime zin, waarin ook b.v. Hugo de Vries trots en vanwege zijn mutatie-leer, een echte Darwinist is.—Welnu, het materialisme is als epiphaenomenalisme onverenigbaar met het Darwinisme—zonder een nauweliks noemenswaard maar toch straks even aan te stippen wondergeloof. Want een onoorzakelik „begeleidingsverschijnsel” is ook biologies zonder nut, een overtollige toegift. Waardeloos is in de struggle for life heel het voelen, willen en denken, waardeloos zijn de begeerten en behoeften, honger en geslachtsdrift, waardeloos de sociale instinkten, moed en haat en meegevoel, waardeloos geheugen en denkvermogen.… en bijgevolg door geen selectie, geen natuurlike teeltkeus tot ontwikkeling te brengen, noch te verklaren noch te begrijpen, dan alleen als uitbroedsels van een harmonia praestabilita (naar Heymans opmerkt) gelijk er door geen wondergeloof, geen Als-Ob-filosofie onwaarschijnliker kon worden bedacht, immers een harmonia praestabilita van twee reeksen, door geen denkbaar, laat staan verklaarbaar verband in tijd aan elkander gepaard, waarvan de éne slechts ruimtelik-organiese elementen bevat in een werkelike evolutie, die geen enkele begrijpelike evolutie-faktor meer heeft overgehouden—en de andere bestaat uit een niet-causale opeenvolging van steeds bewuster, rijker en voller, „ontwikkelder” psychies, geestelik leven.… als louter overdaad, grondeloze luxe, die biologies recht noch reden van bestaan heeft en toch.… zózeer juist al datgene bevat, wat evolutie, ook die der eerste reeks, der organismen, begrijpbaar zou maken, zózeer de schijn wekt „als-of” het zelf evolutie-faktor en evolutie-produkt ware, dat.… de materialistiese biologen zelf hun materialisme voor deze schijn in de steek laten, die schijn voor werkelikheid nemen en hun eigen parallelisme door zielig causalisme breken.25 Immers—aan de ijzeren logica der evolutie-leer is geen ontkomen: wat geen gevolg heeft, heeft geen nut, wat niet door waarde, niet teleologies verklaard kan worden, is niet oorzakelik te verklaren, ergo: wat geen evolutionair gevolg heeft, kan geen evolutionair gevolg zijn.