DE DOGMATIESE VERDUBBELING VAN DE GEWAARWORDINGSVORM.
Reading edition
1. DE RUIMTE ALS „VORM” VAN DE BEWEGINGSZIN (HEYMANS)—EN VERGELIJKING MET DE „VORM” VAN TOONGEWAARWORDINGEN.
Wat is nu een kennis„vorm”, in tegenstelling tot de betrokken kennis„inhoud”?
We herinneren ons, dat deze onderscheiding dient ter verklaring van de raadselige „mogelikheid” der onloochenbare synthetiese oordelen a priori van de wetenschappen, in casu (want wij bepalen ons tot de leer der waarnemingen) van de meetkunde en de bewegingsleer, gebouwd op ons apodicties syntheties weten omtrent tijd en ruimte.
„Wenn sich aber die Sache so verhält, so muss sich offenbar für jede Wahrnehmung die allgemeine, nur in der Organisation des Subjekts begründete Form derselben aus ihrem spezifischen, von dem einwirkenden Objekte mitbestimmten Inhalte ausscheiden lassen. Ich sehe eine grüne Wiese: dass ich überhaupt Farbe sehe, gehört in dieser Wahrnehmung offenbar zur Form, denn es hängt ausschliesslich von der eigentümlichen Affizierbarkeit des Gesichtssinnes ab; dass ich aber diese bestimmte grüne Farbe in diesem bestimmten Teile des Sehfeldes wahrnehme, das ist der Inhalt der Wahrnehmung, der von objektiven Faktoren mitbestimmt wird.” Heymans, G. u. El. p. 182.
Het is duidelik, dat deze onderscheiding van vorm en inhoud ons altans een mogelikheid levert van synthetiese oordelen a priori. „Immers het ligt in den aard der zaak, dat de formeele elementen door den geest in de gewaarwordingen gelegd, in geene enkele gewaarwording kunnen ontbreken, en dus ook met volkomen zekerheid in toekomstige gewaarwordingen kunnen worden voorspeld.” Heymans, C. p. 186. En „welke meer afdoende verklaring zou er voor de bevestiging der axioma’s door de ervaring gegeven kunnen worden dan deze, dat die axioma’s door logische redeneering uit de elementen zelve, die aan de ervaring te gronde liggen, verkregen zijn?”
Kant heeft met zijn „formeel Idealisme” een nieuwe bron van waarheid ontdekt in het kennende Subjekt. Zo behoort tans tot de zekerste verworvenheden der wetenschap, de subjectiviteit der Ruimte—als „Vorm” van waarneming. Maar de verwinning van het ruimte-realisme en -empirisme schijnt wel tot de moeilikste verrichtingen van het denken te behoren. Zelfs voor zéér scherpzinnige, voor gróte denkers, voor „metaphysici van professie”, om van „filosofie-professoren” maar te zwijgen, stond hier tot op deze dag veelal een: „Tot hiertoe en niet verder”. Ik ben niet naief genoeg, te wanen, dat ik al m’n lezers in enige pagina’s zou kunnen overtuigen van een leer, die inderdaad ons in een heel nieuw milieu, een heel nieuwe werkelikheid verplaatst, waarin men zich niet dan na tijden-lang en ingespannen denken oriënteert.
De grondoorzaak echter van alle verzet tegen Kant’s ruimteleer ligt in de talloze misverstanden (ten dele te wijten aan Kant zelf), die zijn begrip „vorm” pleegt te verwekken,—en de zonderlinge, dwaze, onaannemelike consequenties, die dat misverstand aan die ruimte-idealiteit wel moet toeschrijven.
Wat hangt nu, bij ’t horen van klanken b.v., uitsluitend van ’t Subject af, en wat mede van het niet-ik? Of ik een a of een c hoor, en welke c, b.v. groot, klein of eengestreept enz., ik hoor, dat hangt niet van mij, van de geest af, (noch voor de klank-naiveteit, noch voor de natuurwetenschap, noch voor Kant!). Dus: noch welke, noch wat voor soort tonen (a, c; orgel-muziek, zang etc.), noch hoe vaak, of hoe lang ik die tonen hoor, noch welke tonen ik samen hoor. Dat alles behoort dus tot de inhoud (de „materie”) der klankgewaarwordingen. Ik kan daaromtrent ook niets weten, dan ’t bij „ervaring” gegevene.
Dit schema „bestaat” natuurlik niet anders, dan als een „Gedankending”, z’n „waarheid” bestaat enkel hierin, dat het de werkelike wijze is, waarop („vorm”, „waarin”) een Subjekt alle tonen moet ordenen, „localiseren”.—Elke toon heeft daar z’n bepaalde plaats—welke dat is, hangt natuurlik van de „gegeven” toon af, behoort tot de „inhoud” der ervaring.—De toetsenreeks van een piano geeft ons een niet onaardig aanschouwelik beeld van het tonenschema, maar natuurlik bezit dit zelf geen andere werkelikheid, dan elke andere abstrakte formulering van een geheel van mogelikheden, dan b.v. elke „natuurwet”.
Bij de kleuren hebben we precies hetzelfde. Het éne, zuiver subjectieve kleurenschema, de „vorm” van de kleurzin, geldt noodwendig voor alle kleuren die we ooit te zien kunnen krijgen, waar en wanneer ook. Altijd moet voor ons een verzadigd geel veel meer op wit gelijken dan een verzadigd blauw of rood; zo lijkt vol blauw meer op zwart dan vol rood; zo is ons „wit” een precies even enkelvoudige gewaarwording als „groen” of geel of zwart enz.—En dit alles heeft weer alleen betrekking op onze kleurenzin,—zelfs volkomen kennis omtrent aethertrillingsverschillen kan ons absoluut niets daaromtrent leren.—En het kleurenschema bevindt zich evenmin ergens buiten ons als dat der tonen.
2. KANT ALS GEESTELIK COPERNICUS: „VORM” NIET „PHAENOMENAL”, MAAR „IDEAL”, DUS UITSLUITEND SUBJECTIEF-, NIET TRANSCENDENT-BEPAALD. TRENDELENBURG’S „DERDE MOGELIKHEID” ONMOGELIK.
Tans zijn we dan gekomen aan het belangrijk inzicht in de „idealiteit” van een kennisvorm, als de subjectieve voorwaarde voor de mogelikheid van alle desbetreffende kennisinhoud en daaruit afgeleide „phaenomena”, als schema, wet of regel, waarnaar zich alle mogelike inhoud noodwendig heeft te schikken, zodat zijn aan die „vorm” te danken eigenschappen bij voorbaat (a priori) te kennen, met zekerheid te voorspellen zijn.
Het spreekt immers vanzelf,—wat maar altijd weer zelfs door een Wundt c.s. (Külpe vooral!) gelijk door Hartmann, Paulsen e.a. en een Adickes voorwaar nog mede, wordt miskend, of misvat—, dat een waarnemingsvorm, ook uitsluitend subjectief bepaald moet zijn, dat het geen zin heeft „den Fall zu setzen” (die door Kant übersehen zou zijn! Trendelenburg’s befaamde „Lücke”) „dass die Realitäten selbst jenen Formen unseres Anschauens und Denkens entsprechen, ihnen gleichen.” (Külpe, „I. Kant”, p. 75). Ik zie niet in, wat het zou moeten betekenen zelfs, dat een abstrakt schema van alle mogelike gewaarwordingen van een bepaalde soort, dus de formulering, de wet van een bepaalde bewustzijnsreactie … „tevens” eigen zou zijn aan de „transcendente” dingen, de werkelikheid.
„Was ist denn aber unter einer subjectiven Form zu denken, die zugleich objectiv sein soll? Sollen etwa auch die Objecte [lees: die Dinge an sich] ‚aufnehmende’ Formen haben?” vraag ik met Hermann Cohen (Kants Theorie der Erfahrung² p. 162).
Zo min als iets negatiefs als zodanig (niet-rood, niet-stoffelik) bestaanbaar te denken is onafhankelik van het denken, zo min kan iets ruimteliks als zodanig bestaanbaar worden gedacht onafhankelik van het waarnemen. Geen wonder dus dat Kant die onmogelike „dritte Möglichkeit” van Trendelenburg (waarop straks zo waar Hartmann z’n hele „transcendentale realisme” bouwt, en waarop trouwens reeds heel Hegel’s „eenheid van zijn en denken” rust, heel de Duitse zgn. Identitätsphilosophie) ausser acht gelassen—geen overweging waardig heeft gekeurd, als zijnde „zinledig”.
Maar gesteld al, deze zinledigheid hadde zin, ware mogelik (des neen), dan zou zij nog, evenals wij boven voor de gewaarwordingsinhoud betoogden:
Wie ter zake niet ondeskundig is, begrijpt, dat de aanhangers van deze leer zelf hun bedoeling misduiden. Ze bedoelen de éne objectieve ruimte en haar „natuur”. Ze zijn aanhangers van een „empiries realisme” … en menen transcendentaal-realisten te zijn. Zeker is het bevreemdend, dat een zo scherp en nuchter denker als Dr. Dèr Mouw ten deze diep genoeg onder Hartmann’s invloed staat, om zelfs te wanen, dat Heymans hier door Hartmann zou kunnen of moeten worden verbeterd, dat in Hartmann de gedachten van Kant „tot rustige volwassenheid zijn gekomen”.