OPMERKINGEN TOT TOELICHTING EN BEVESTIGING.1

OPMERKINGEN TOT TOELICHTING EN BEVESTIGING.1

„Du choc des opinions jaillit la vérité.”

1 : p. 11. Voor de tegenstelling vergelijke men Hegel, Kl. Logik, p. 333: „Im Vorbeigehen kann bemerkt werden, dass es ein sonderbarer Einfall Kants war, zu behaupten, die Definition der geraden Linie, dass sie der kürzeste Weg zwischen zwei Punkten sei, sei ein synthetischer Satz, denn mein Begriff vom Geraden enthalte nichts von Grösse, sondern nur eine Qualität. In diesem Sinne ist jede Definition ein synthetischer Satz” … „Dass aber jene Definition analytisch ist, erhellt leicht, indem die gerade Linie sich auf die Einfachheit der Richtung reduciert, die Einfachheit aber in Beziehung auf Menge genommen die Bestimmung der geringsten Menge, hier des kürzesten Weges, giebt.”

In ’t voorbijgaan … demonstreert zich hier de „Verlosser der Gedachte” zelf … aan Kant. Vgk. K. d. r. V. p. 557: „Die Gründlichkeit der Mathematik beruht auf Definitionen, Axiomen, Demonstrationen. Ich werde mich damit begnügen, zu zeigen: dass keines dieser Stücke in dem Sinne, darin sie der Mathematiker nimmt, von der Philosophie könne geleistet, noch nachgeahmet werden, dass der Messkünstler, nach seiner Methode, in der Philosophie nichts als Kartengebäude zu Stande bringe, der Philosoph nach der seinigen in dem Antheil der Mathematik nur ein Geschwätz erregen könne, wiewol eben darin Philosophie besteht, seine Grenzen zu kennen”…

Zelfs de Hegeliaan J. Hutchison Stirling moet Kant tegenover Hegel ten deze gelijk geven, „What is Thought?” (1900), p. 194: „Nevertheless, the truth is rather with Kant”…

Vgk. verder Opm. 45.

2 : p. 12. Niemand minder dan Helmholtz zelf meende door zijn onderzoekingen tevens Kant weerlegd te hebben … ook àndere dan de Euklidiese meetkunde bleek denkbaar en zelfs … voorstelbaar! Moest dus niet de meetkunde eenvoudig ervaringswetenschap zijn?—Zeer zeker is de aanschouwelikheid van niet-Euklidiese meetkunde een argument tegen Kant—niet echter tegen de verbetering en uitwerking van Kant’s ruimte-leer (door Riehl-Heymans), volgens welke de ruimte niet van alle zinnelike waarneming als zodanig, maar alléén van een speciale zin, de bewegingszin, de „vorm”, het schema is,—zodat de aanschouwelikheid t.o.v. de gezichtszin, door Helmholtz aangevoerd, niets meer vermag tegenover de niet-voorstelbaarheid der metageometrie t.a.v. de bewegingszin. (Zie Heymans’ G. u. E. § 59 j^o. 54).

Ware door Helmholtz’ vondst de meetkunde ervaringswetenschap gebleken, dan had zij van ’t ogenblik dier ontdekking af moeten ophouden … wiskunde te zijn. Het tijdperk van … meetkunde-metingen en geometriese „proeven” zou zijn aangebroken! Ik vrees geen ogenblik, dat ons huidig positief empirisme deze positieve consequentie zal aanvaarden. Zelfs de grote Ostwald, de wiskunde-empirist, die in de „Kultur der Gegenwart”, dit machtig encyclopaedies werk, I : VI (Systematische Philosophie), art. „Naturphilosophie”, de „juistheid” der Euklidiese meetkunde tegenover de metageometrie experimenteel bewezen wil zien (p. 150: „ob die eine oder die andere ‚richtig’ ist, kann nicht anders entschieden werden, als durch eine entsprechende experimentelle Untersuchung”…), dus b.v. of wel alle „werkelike” △ △ absoluut-nauwkeuriglik 180° hebben,—zelfs hij is inconsequent en inexact genoeg, om de tot dusver genomen (?!) proeven … afdoende te noemen: „Wenn eine Abweichung vorhanden ist, so muss sie bei sehr grossen Dreiecken am leichtesten zu entdecken sein. Man hat bisher keine gefunden [ben trovato!] und muss somit die Euklidische Geometrie für richtig halten.” Maar wie weet, empiristies gesproken, of niet toch nog ergens bij een „enorme” △ die 180° niet volkomen blijken uit te komen! Ik durf zelfs stellen, dat nooit en nergens die 180° precies zijn uitgekomen, „gemeten” of „gevonden”… trots Ostwald’s bewering: „Die sogenannte absolute Genauigkeit der mathematischen Gesetze ist daher nur eine Annahme, die sich bisher bei allen Prüfungen bewährt hat.”… Ja, wie weet, of niet op een goeie dag 5 × 7 ergens een ietsje meer of minder blijkt dan 35! Want hoe ongelooflik het klinken moge, op p. 147/8 wordt, in enkele alinea’s, ook even het empiries en syntheties karakter der rekenkunde „bewezen”!—Heel Ostwald’s behandeling van deze problemen blijft ver beneden het peil dier problemen zelf, is in meer dan één betekenis des woords beneden kritiek, en beschamend voor de „Kultur der Gegenwart” in Duitsland zelf, meer dan een eeuw na Kant. Want wat Kant eigenlik gezocht en gevonden heeft, hoe en in welke zin een wetenschappelik man nog anti-empirist, nog apriorist kan zijn (om niet te zeggen: moet zijn), het ligt alles volkomen buiten zijn gezichtskring (vgk. b.v. aang. de mechanica p. 160), al wordt Kant gemoedelik genoemd „der scharfsinnigste Philosoph, den das Deutsche Volk hervorgebracht hat”.—Hier blijkt dat een zgn. „natuurfilosoof”, zelfs al behoort hij tot de allergrootsten, nog lang geen natuur-filosoof behoeft te zijn en dat er tussen wetenschappelike, kenniskritiese, natuurfilosofie en natuurwetenschap een ander verschil bestaat, dan dat van „weniger und mehr Sicherheit” der door een alles behalve exacte inductie per „Analogieschluss” gewonnen „naturwissenschaftlichen Aussagen”! (Vgk. over Ostwald opm. 46).

Heeft dus de Euclidiese meetkunde van experimenterend positivisme blijkbaar weinig gevaar te duchten, ook de spoken van het spiritisme zullen zich nog lang moeten oefenen en ontwikkelen, niet alleen prakties, maar vooral ook theoreties, eer zij de wetenschap zullen nopen, hen (of haar?) in een „4^e dimensie” onder dak te brengen (vgk. Wundt, „Der Spiritismus, eine sogenannte wissenschaftliche Frage”).

Prof. L. Boltzmann, de geniale physicus en felle mechanistiese tegenstander van Ostwald’s energetisme, de man, die echter bij ongeluk ook geroepen is om filosofiese colleges te geven, zij ’t ook over „Naturphilosophie”, en die nu als een heerlike volmaakte Caliban op het terrein der wijsgerige problemen rondspringt, die zich zelf daar dan ook, met zijn oude „Widerwille, ja Hass gegen die Philosophie” voelt als „den Bock zum Gärtner gemacht”, de arme kerel, die met.… Hegel is begonnen (o onbegonnen begin), wiens „Unstern” hem toen naar Schopenhauer en Herbart bracht en zo tot onbegrepen brokken Kant, deze ronde Condillac der 20^e eeuw (zie zijn art. „Ueber die Frage nach der objectiven Existenz der Vorgänge in der unbelebten Natur” van 1897, opgenomen in zijn „Populäre Schriften”, 1905, p. 162), de naief-dogmatiese metaphysicus, die de metaphysica een „geistige Migräne” scheldt, wijl hij zelf aan de hemicrania van het materialisme laboreert (Geist und Wille „komplizierte Wirkungen von Teilen der Materie”, Vorstellung, Wille und Selbstbewusstsein „Entwicklungsstufen” van „physikalisch-chemischen Kräften der Materie”, terwijl elders weer, nog op dezelfde bladzij 396 o. c., dualisties, „mit jeder Wahrnehmung, auch mit jeder Willensentschliessung, rein mechanische Vorgänge verbunden sind”) en dan in metaphysiese zelfverloochening zich vernedert tot de verklaring van p. 324: „Ich wäre der letzte der die vorgebrachten Ansichten aufstellte, wenn sie irgend eine Gefahr für die Religion bergen würden”, de kriticus, die eerst Schopenhauer eventjes afmaakt met geweldige stompen.… in de lucht, en er dan leukweg bijvoegt: „Ebenso unhaltbar wie sich die Schopenhauerschen Gedanken erwiesen, scheinen mir nun auch die der sämtlichen anderen Philosophen in ihrem eigentlichen Kerne, inklusive Kant, zu sein, was zu erweisen mir freilich jetzt die Zeit fehlt.”, die Berkeley eert als „der Erfinder der grössten Narrheit.… die je ein Menschenhirn ausgebrütet hat, des philosophischen Idealismus, der die Existenz der materiellen Welt leugnet”,—welnu, deze onvervaarde Prof. Boltzmann waagt zich ook aan kennistheoretiese problemen, speciaal het apriorisme in wiskunde en logica:

Als behoedzaam empirist wil hij zelfs de rekenkunde, al doet ze zich ook aan hem voor als „a priori richtig”, van tijd tot tijd eens aan de tand voelen, eens.… na-rekenen („Freilich, wenn sich einmal eine Methode, zu schliessen, durch Jahrtausende erprobt und vererbt hat, scheint sie uns a priori richtig, und wir können oft lange mit ihr ohne praktische Erprobung weiter arbeiten, z.B. wenn wir vertrauen, dass uns die Rechnung richtiges ergibt; allein einmal muss sie durch Taten erprobt worden sein, und von Zeit zu Zeit muss sie wieder erprobt werden.” p. 394/5).

Over de ruimte luidt het dan, p. 388: „Überhaupt war Schopenhauer in dem, was er als aprioristisch bezeichnete, keineswegs besonders glücklich. So bezeichnete er es als aprioristisch klar, dass der Raum drei Ausdehnungen hat. Heute wissen die Forscher, dass ‚a priori’ ein mehr als drei dimensionaler Raum denkbar, dass auch ein nicht Euklidischer Raum nicht undenkbar ist.” (p. 388). Als nu zulk een huidig vorser maar niet vergeet, dat juist Kant die denkbaarheid van een metageometrie niet alleen reeds wist, maar zelfs.… ontdekt heeft.

Ten aanzien van de denkwetten moet Kant het aldus ontgelden: „Man kann diese Denkgesetze aprioristisch nennen, weil sie durch die vieltausendjährige Erfahrung der Gattung dem Individuum angeboren sind. Jedoch es scheint nur ein logischer Schnitzer von Kant zu sein, dass er daraus auch auf ihre Unfehlbarkeit in allen Fällen schliesst.

„Nach der Darwinschen Theorie ist dieser Schnitzer vollkommen erklärlich. Nur das, was sicher war, hat sich vererbt. Was unrichtig war, ist abgestossen worden. So erhielten diese Denkgesetze einen derartigen Anschein von Unfehlbarkeit, dass man sogar die Erfahrung vor ihren Richterstuhl stellen zu dürfen glaubte. Da sie nun aprioristisch genannt wurden, schloss man, dass alles aprioristische unfehlbar, vollkommen sei.” enz.—(Vgk. nog pag. 399, hoe voor hem de kennistheor. begrippen „eigentlich nur leere Worte sind”, wijl hem heel de „Bedeutung der Fragestellung” blijkbaar ontgaat.).

Een al of niet feilbare, min of meer juiste, denkwet … dat is de nieuwste empiristiese ontdekking of liever uitvinding. Maar Prof. B. zal veel vergeven worden; want hij weet niet wat hij doet, in gnoseologicis; en aan zulk een reus op eigen gebied zij het wonderlik vermaak in potsierlike bokkesprongen op terra incognita gaarne gegund.

Dr. Richard Wahle (destijds, 1894, privaatdocent voor filosofie aan de Univ. te Weenen; zal als braaf schrijver inmiddels wel Professor zijn geworden), die zowel in de inhoud als in de titel van zijn dik boek „Das Ganze der Philosophie und ihr Ende” de vergissing begaat, zijn zgn. filosofie voor de filosofie te houden; wiens physiologisties phaenomenalisme tussen theologie en physiologie, indeterminisme en fatalisme, „Extensivismus” en „Agnosticismus” heen en weer waggelt; die in zijn „Abschluss” tot interessante conclusies komt als de volgende (p. 537): „Unsere Kritik aller Daten, die viel schärfer als die Kant’sche sein musste, ist das Grab jeder Speculation und Hypothese” (lees weer „meiner” i.p.v. „jeder”); „die Kritik unseres Wissens wurde hier weiter hinausgeführt, als es von den kritischesten Denkern sonst geschehen ist.” (ja, ganz hinausgeführt!) en op de slotpagina 539: „Ist das, was hier geboten wurde, nichts—gut, so ist es alles, was Menschen in dem Streben nach Orientierung im Ganzen je wissen werden.” (weer dat bovengenoemd foutje—de heer Wahle ziet zich voor de mensheid of de wijsbegeerte aan; overigens heeft hij gelijk—het is niets—en alles wat Wahle’s ooit zullen weten.); van zulk een Ueber-Kant verwondert het ons niet, op p. 44 te lezen:

„Doch jener Begriff der a priorischen Raumanschauung ist so gar nicht fundiert, dass es ihm schon zu viel Ehre anthun heisst, wenn man die metamathematischen [n.b.] Betrachtungen gegen ihn in’s Treffen führt.”… „Damit hatte jedoch Kant anderseits recht, dass die geometrischen Sätze irgend etwas absolut Denknothwendiges [sic] sind. Nur [!] seine Auffassung und Erklärung ihrer Natur ist falsch.” Sapienti sat.

De meetkundestellingen berusten dan voor hem weer eens op definities—van wier onvrijheid zijn naief realisme niets beseft, terwijl het de meta-geometrie alleen … physies, niet-meetkundig, kan begrijpen, en daarmee zijns ondanks (zo op p. 51) de ruimte-aprioriteit bevestigt. Zelf gaat hij de axioma’s … bewijzen. Wie zich daarvoor interesseert, zij naar het boek zelf verwezen.

Met genoegen citeer ik hier ten slotte Stelling XIV uit het proefschrift van Ph. A. Kohnstamm (1901): „Terwijl Riemann en Helmholtz meenen, dat zij de onhoudbaarheid van Kant’s opvatting omtrent het aprioristisch karakter der geometrische axioma’s hebben bewezen, hebben zij inderdaad slechts de juistheid nader aangetoond van een van Kant’s premissen, den synthetischen aard dier axioma’s.”

3 : p. 13. Ter waarschuwing wil ik er hier op wijzen, dat de voorbeelden, die Dr. de Hartog geeft in zijn „Kant” fout zijn, zowel dat uit de wiskunde „het geheel is grooter dan het deel”, een analyties oordeel (cf. explicite Kant K. d. r. V. p. 652: „Einige wenige Grundsätze” enz.), als in de natuurwetenschap: „iedere werking moet een oorzaak hebben”,… een analyties oordeel uit het begrip „werking” (vergelijk over deze tautologiese formulering, ook bij Mr. Levy, Het Indeterminisme, p. 182, 188, Träger, Wille, Determinismus und Strafrecht, p. 70 s. en Busse, Philosophie und Erkenntnistheorie, p. 187).

Als note gaie voeg ik hier bij, hoe op de volgende pagina genoemde Heer Kant corrigeert: Kant had de term syntheties oordeel a priori moeten vervangen „door de eenvoudige opmerking, dat ware kennis onzen gezichtskring aangaande de verschijnselen [!] moet uitbreiden en dat [?] wel algemeen en noodzakelijk.”

Jammer, dat Kant deze voorlichting zelf niet heeft mogen beleven; het had hem de moeite van ’t Kantisme bespaard.

Over Dr. de Hartog’s Kant-begrip vergelijk pag. 115 noot 1.

4 : p. 14. Als Hegel en zijn karremannen aan komen dragen met de „tegenstelling” + A en -A, waartussen A ligt, bewijzen zij enkel ’t verschil tussen de logiese („contradictore”) tegenstelling (+ A en niet + A, links en niet-links) en de („contraire”) tegenoverstellingen (links-rechts, goed-slecht, zwart-wit, oud-jong enz.) niet te kunnen of anders niet te willen begrijpen. Zo b.v. J. E. Erdmann (niet te verwarren met de huidige Prof. B. Erdmann, Paulsen’s opvolger in Berlijn) in zijn Grundriss der Logik und Metaphysik, § 97: „‚Alles ist ein Entgegengesetztes’, oder A muss entweder + A oder - A sein, tertium non datur (ist nur Schein), ist ein Satz, der völlig mit dem Satze streitet, dass A eben nur A (d.h. weder + noch -) sein solle.”

„A muss entweder + A oder - A sein, tertium non datur” is uitsluitend Hegeliaanse, letterlik Hegel nagewauwelde (Enc. § 119) vervalsing der denkwet: „Etwas muss entweder A oder nicht A sein, t. n. d.”, een vervalsing, die men bij geen enkel „verstandig” logicus zal vinden en die pour besoin de la cause is uitgevonden.

Vergelijk hiervoor reeds de juiste opmerking van Land, Inleiding tot de Wijsbegeerte, p. 162 s.

Ook Prof. Bolland geeft van het principium exclusi tertii (b.v. Coll. Log. p. 572 ss.) een valse voorstelling, te weten: „A is òf B òf C”. Het verstand neemt deze onnozelheid niet voor zijn rekening en de dialektiek heeft gemakkelik spel tegen deze papieren vijand. Waarom zou A niet precies even goed D, E, F, enz. kunnen zijn als B of C, of B en C enz. tegelijk (b.v. A is òf B òf C òf D, een Duits lidwoord is òf mannelik òf vrouwelik òf onzijdig; A is B en C en D: een magneet heeft een noordpool, een midden en een zuidpool)?

In waarheid zegt de denkwet dan ook niets anders dan: A is àl of niet B, of zo men wil: A is òf B òf niet B. Van onverschillig welk denkvoorwerp geldt al of niet onverschillig welk gezegde. Al wat gedacht kan worden heeft elke denkbare eigenschap òf wel òf niet.

Men kan het zelfs met één letter afdoen: Al wat denkbaar is (in Prof. B.’s dialekt: elke mogelike denkbaarheid), is àl of niet A.

Deze bedoeling mag men dan gerust aldus formuleren: „iets is òf A òf niet A” (p. 476), maar nooit „A is òf A òf niet A” (zo laatstelik nog weer in De Logica, 1911) en nooit „A is òf B òf C”. Dit is onverstand en niet een kant van het verstandig denken. Wat A is kan niet niet A zijn en wat niet niet A is moet A zijn. Alles samengevat in de ene omkeerbare vergelijking: A = niet niet A. In woorden: Bevestiging is uitsluiting van ontkenning, ontkenning van ontkenning is bevestiging. Bevestiging en ontkenning kunnen derhalve nòch beide waar, nòch beide onwaar zijn.

Onjuist is de uitvlucht van Prof. Bolland (Eenheid van Tegendeelen, p. 18) dat „zich niet (laat) opgeven, waaraan contraire en contradictoire bepalingen te onderkennen zijn”. Immers de laatstgenoemde aan de zuivere ontkenning zonder meer. Twee op zich zelf gelijkelik positieve begrippen vormen dus als zodanig nooit een contradictie, b.v. vierkant en rond, zwart en wit. Wat dus niet vierkant is behoeft niet rond te zijn, al kan het niet wèl vierkant zijn. Of ze elkander desniettemin ja dan neen uitsluiten, kan eerst door begripsontleding blijken, naar gelang er al of niet contradictore elementen te voorschijn komen, hier b.v. hoekig en niet-hoekig, met en zonder rechte zijden.

Hoezeer men echter op z’n hoede heeft te zijn voor misleidende klank en schijn van contradictie, mogen voorbeelden als de volgende tonen: een niet-veranderende verandering is niet een weerspreking! (Contradictoor, dus zinledig, ware slechts een geen-verandering-zijnde verandering!). Want niet-veranderend wordt dan gedacht in de zin van sich nicht ändernd, en een verandering behoeft niet een verandering van verandering, een verandering in de tweede macht te zijn; zij kan zichzelf gelijk blijven, zonder enige zelfweerspreking (Voorbeeld: een eenparige beweging, een gelijkmatig verlopend „zich zelf gelijk blijvend” proces. Daartegenover staat dan een eenparig versnelde beweging, als verandering in de 2^e macht, als een gelijkelik of niet-veranderend veranderende verandering. Volgt een versnellend versnelde beweging en zo in infinitum.). Een verandering in zeker opzicht kan dus, verstandig gesproken, zeer goed niet-verandering zijn … in ander opzicht: beweging is als zodanig verandering van plaats en kan dus niet-verandering zijn van snelheid. Ook hier dus geen ontkenning en bevestiging van „hetzelfde in hetzelfde opzicht”. Gelijkerwijs is dus ook een niet-vermeerderende (of zelfs verminderende) vermeerdering geen contradictio in adjecto.

Niets van dit alles gaat het verstand, het zichzelf beheersend en zich niet te buiten gaand verstand, te boven. Maar zo ver, tot het inzicht dezer niet-weerspreking, wil of kan „zuivere rede” niet doordenken. Zij is dan ook met haar bestendige verandering, haar volstrekte betrekkelikheid, haar algemene biezonderheden en biezondere algemeenheden, haar veelheid bevattende eenheid … verstandiger (of op haar manier dus „dommer”) dan zij zelf wel weet of wil weten.

Hoe redelik en billik het verstand behandeld wordt door Zuivere Rede, toont p. 86 (2^e dr. 126): „dat de waan, alsof nu de roos òf wit òf zwart zoude moeten blijken, eene onnoozelheid mag heeten.… komt aan het verstandige denken al weer niet tot bewustzijn.” Zou Prof. B. inderdaad van „het verstandige denken” zo weinig verstand hebben?

„A = A zegt het verstand in stellenden trant op beslisten toon, alles gelijkt op.… zichzelf” (p. 83, 2^e dr. 123) (Herhaling van p. 12, Eenheid van Tegendeelen).

Dit laatste zegt alleen onverstandige zgn. „rede”—en alleen het verstand begrijpt, wat Prof. Bolland miskent, welke waarheid er verborgen ligt achter de òf onbewust òf tendentieus onverstandige formulering A = A. In één zinnetje wordt dan (p. 85, 2^e dr. 125) de denkwetvervalsing „A is niet B” gelijk gesteld met het logiese „A is niet niet A”, als „de bedoeling van het zoogen. principe der contradictie”! Pp. 85–87 bevatten dan ook louter misverstand, dat verstand van verstand blijkt te missen. Afdoende is p. 91 (131): „en zal nu bij slot van rekening de grondstelling van het uitgesloten midden haren zin niettemin behouden in de verplichting [Heymans, Wundt, Lipps, B. Erdmann weerleggen dit logica-ethicisme] der gedachte, om eene niet eenhoevige eenhoevigheid, eene niet gele geelheid of onnutte nuttigheid af te weren, dan wordt het de vraag, of ‚de denkwet’ zich niet aan eigene zinledigheid opheft.” Prof B. acht hier zinledig, iets waarvan hem slechts de zin ontgaat. „Mais on fera ce jugement”, zegt Leibniz (te weten „que toutes vérités identiques ne servent de rien”), „faute d’avoir assez médité sur ces matières”. Die zin is deze, dat bedoelde wet het prius is, de vooronderstelling en het fundament van elke redelike gevolgtrekking (vergelijk Ges. und El. § 19 en K. d. r. V. p. 151: „Daher müssen wir auch den Satz des Widerspruchs, als das allgemeine und völlig hinreichende Principium aller analytischen Erkenntniss gelten lassen”). „Ce qui fait voir que les propositions identiques les plus pures et qui paraissent les plus inutiles sont d’un usage considérable dans l’abstrait et général; et cela nous peut apprendre qu’on ne doit mépriser aucune vérité”, zegt Leibniz in zijn Nouveaux Essais sur l’Entendement, uitg. Janet, I, p. 328. Uw smalen op „het nog niet tot rede gebrachte verstand” bewijst dus slechts dat uw „rede” het nog niet tot verstand gebracht heeft. Toch zien wij in „Aanschouwing en Verstand” p. 61 erkend, dat heel de rekenkunde uitsluitend op de denkwet van de tegenstrijdigheid berust: „Meetkundige waarheden berusten nu eenmaal niet, gelijk de getallenleer, uitsluitend op de denkwet der tegenstrijdigheid.” En van deze denkwet levert p. 80 de zuivere formulering: „A is niet non A”.

De erkenning, „zonder meer”, van de „éénzijdige”, „verstandige” denkwettelikheid (dus: niet niet A = A), geeft Prof. Bolland zelf b.v. in n^o. 119 van zijn 1001 spreuken: „Het absoluut negatieve en het relatief positieve zijn ongescheiden onderscheiden; ontkenning van ontkenning is bepaalde bevestiging.” Hij geeft hier echter tevens een sprekende proeve van gedachteloze klank-associatie, waar ontkenning van ontkenning dienst moet doen als.… „het absoluut negatieve”! Klonk daar niet twee maal „ontkenning”?! Vergelijk ook n^o. 392. Evenzo Z. R. p. 52 (92), waar „Negatie van negatie, absolute negativiteit” optreedt als „identiteit van het contraire”—dus niet van het contradictore! Bedenkt men nu, dat „identiteit” („eenheid”) in Hegeliaans dialekt gebruikt wordt in de zin van: denkbaar („redelik”) verband, en „tegendeelen” wordt genomen voor wat onderling verschilt (Cohen raak: „der Widerspruch muss sich die Abplattung in den Gegensatz gefallen lassen”), dan ziet men, hoe zorgzaam hier de schijn van contradictie gecultiveerd wordt op de bodem van een banale „verstandigheid”. Zo vernedert men zich voor het gemeen begrip, door het te boven te willen gaan. Heel dit odi profanum vulgus et arceo is dialecties op zijne wijze.… vulgusdienst.

5 : p. 15. Men misvatte deze kenniskritiese vraag niet als een alogies „psychologisme”. Natuurlik is de bedoeling niet: hoe komen wij, gij en ik, psychologies aan dat praedicaat, door welke toevallige associaties enz., maar: hoe komen wij als denkende, logiese wezens, bij de voorwáárhouding van deze praedicaatstoekenning—hoe is deze logies te „rechtvaardigen”?

De logiese „mogelikheid” van een overtuiging (i.c. van de synthetiese oordelen a priori) is tevens genetiese mogelikheid voor een logies denkend subjekt—en omgekeerd.

En zonder voorondersteld logies subjekt vervalt—zo hier als ginds—het hele probleem der „wetenschap”, zowel het probleem der mathesis als dat der inductie.

Ieder derhalve, voor wie deze problemen bestaan, weet zich met absolute zekerheid een logies denkend subjekt.

Hume heeft dus eigenlik reeds door zijn probleemstelling zelve zijn eigen alogies, psychologies antwoord, en het empirisme, van te voren weerlegd.

Kant’s principiële vraagstelling: „Hoe zijn synthet. oordelen a priori mogelik?” wil dan ook in de grond niets anders zeggen dan: Hoe is een oordeel over wat niet gegeven schijnt te kunnen zijn (b.v. tijdoneindigheid: toekomst en verleden; ruimte-oneindigheid: axioma van de rechte lijn) in overeenstemming te brengen met het kennis-axioma: dat wij niets kunnen weten zonder voldoende gegevens. Kant betekent dus niet, naar ondeskundige empiristen wel moeten wanen, de verzaking, maar juist de handhaving van dit axioma.

Heymans’ vroeger-kantiaans „psychologisme” staat krities boven het later-kantiaans „transcendentalisme” van „Die Philosophie im Beginn des zwanzigsten Jahrhunderts”, boven het normatief neo-kantisme van Windelband en de zijnen, door het inzicht, dat alle „waarde” fundering behoeft en verkrijgt, niet door een rationialisties bedacht systeem van doeleinden („Reich der Zwecke”), maar door de „werkelikheid” der empiries te vinden wetten van oordelende subjectiviteit. Voor deze feitelike geesteswettelikheid, wier ontdekking de taak is der „analytiese methode”, waaraan het empirisme zijn empiriese weerlegging te danken heeft, vervalt de befaamde „antinomie tussen natuurwet en norm”. Heymans zoekt en vindt het Sein, waarop alle Sollen berust (i. pl. v. omgekeerd, als bij Lotze c.s.), niet in het geleende maanlicht van een Platonies transcendent absolutum („das Heilige” waarin de „Präludien” zich oplossen of de „heilige wirkende Realität”, waar Rickert’s „Grenzen” op uitlopen, p. 736 ss.), maar in de eigen zon der zuiver immanente, transcendentale autonomie.

Vgk. ook Dr. Max Adler, Kausalität und Teleologie im Streite um die Wissenschaft (Marx-Studien I, pp. 193–433), goed pp. 356 ss. over de Denknotwendigkeit als „ganz einfach eine bestehende Gesetzlichkeit” (p. 360) en over „die Tatsächlichkeit der formalen Aktionsbeschaffenheit des Bewusstseins” (p. 400 s.).

6 : p. 16. Tegen het Kriticisme is sinds Hegel (§ 10 Kl. Log.) herhaaldelik aangevoerd: het zou de onderneming zijn van wie wil leren zwemmen eer hij te water gaat …: wie anders zal de rede kritiseren, dan … de rede zelf,—wier kritiek dus alleen waarde heeft … als we uitgaan van de onaantastbaarheid van de kritiserende Rede. Zo zouden we aan een petitio principii, een cirkelredenering ons schuldig maken. En overbekend is Lotze’s woord: „Da mithin dieser Cirkel unvermeidlich ist, so soll man ihn reinlich begehen.” Negamus. De zaak is, dat we niets anders zoeken dan een rechtvaardiging van de wetenschap voor … het Forum der Rede, niet voor een onmogelik, ondenkbaar, „absoluut” Forum. Met een redelike rechtvaardiging van ons weten zijn we vooreerst volkomen tevreden—en we zien niet in, welke zin „rechtvaardiging” nog zou hebben—zonder de eisen der rede. Aldus Riehl en Heymans.

Wie „het bovenmenschelijke en volstrekte, dat ons ideaal blijft” nog zoekt (vergelijk Bolland, Tweemaand. Tijdschr. 1898, p. 48, en p. 56: „‚Voorzeker’, zeggen wij met Prof. W. Windelband, ‚de poging van Hegel is … mislukt’ ”), voor hem bestaat de kenniskritiek niet.

Geen wonder, dat een dogmaticus als de Heer Christian Pesch S. J. schrijft in een artikel over „Unser heiliger katholischer Glaube” (Stimmen aus Maria-Laach 77: pp. 473–490), waarin naar r. k. opvatting het al of niet r. k. geloven tot een kwestie van goed- of kwaadwilligheid wordt gemaakt: „Die Katholiken glauben also weil sie glauben wollen? Allerdings! wie auch die Ungläubigen nicht glauben weil sie nicht glauben wollen”… „Glauben ist die Erfüllung einer Pflicht. Darum wird der Glaube von Gott belohnt, der Unglaube bestraft.” (nog loon ook voor ’t vervullen van die plicht—dus „befooide gehoorzaamheid”!), geen wonder, dat een Jezuïet als hij zijn lezers voorhoudt: „Was ist das für eine Wissenschaft, die alle Errungenschaften menschlichen Denkens und Forschens vor ihren Richterstuhl zieht und an dem läuternden Feuer ihres Zweifels und ihrer Kritik prüft? Es giebt keine solche Wissenschaft.” Eppur…!

Op p. 488 staat dan over Kant: „Er hat seine Anhänger in eine Skepsis hineingeführt, aus der sie trotz alles heissen Bemühens den Ausweg noch nicht wiedergefunden haben. Hier liegt eine grosse Versündigung an der Wahrhaftigkeit vor, nicht aber in der Ausschliessung des freiwilligen Zweifels gegenüber sicher verbürgten Wahrheiten.”

Voorwaar—, hier liegt eine grosse Versündigung an der Wahrhaftigkeit vor!

In dezelfde geest schrijft in hetzelfde tijdschrift een ander Jezuïet, de heer Konstantin Kempf, als een nieuwe Brunetière, eerst over „Der Bankrott der modernen Erkenntnislehre” (VII: 146 vv.) om vervolgens in „Endstationen der modernen Philosophie” het uitvoerig weergegeven Illusionisme van Prof. L. Stein… aan Kant (blijkbaar een goede bekende van lezers en schrijver) in de schoenen te schuiven:

VIII: 281: „Also Ideale, d.h. nach Stein vererbte Illusionen, sind die ‚Tragepfeiler und Querbalken’ der modernen Weltanschauung. Kann man deutlicher die Haltlosigkeit und den Bankrott derselben eingestehen, kann man sich und seine Wissenschaft mehr blamieren, als es Stein tut? Schwerlich. Wir haben ihn deshalb so ausführlich zitiert, weil er erstens deutlich zeigt, wohin eine konsequente Weiterentwickelung der von Kant angebahnten Philosophie führt. Der Kantsche Grundsatz: ‚Unsere Erkenntnis richtet sich nicht nach den Dingen, sondern die Dinge richten sich nach unserer Erkenntnis’, ist der Hauptscheidepunkt der philosophischen Systeme, und der Weg, auf den jener Grundsatz hinweist, führt unfehlbar zum jähen Absturz in die bodenlose Tiefe des Skeptizismus. Je weiter man von da voranschreitet, um so dunkler und nebelhafter wird alles, so dass man schliesslich auf alles keine andere Antwort mehr weiss als: Es ist eine Illusion.”

’t Is al weer Berkeley, bij wie zij reeds uitnemend betoogd kunnen vinden (P. of H. K. s. 86 vv.), hoe juist hun dogmatiese verdubbeling „by supposing a two-fold existence of the objects of sense—the one intelligible or in the mind [wij zouden zeggen: immanent], the other real and without the mind” [alias transcendent]… „a most groundless and absurd notion, is the very root of Scepticism”. Immers, werkten de zinnen afbeeldend, naar enig model, in plaats van origineel-scheppend, dan zouden ze ons best kunnen bedriegen en heel andere dan de „werkelike” eigenschappen van de dingen kunnen vertonen. „So that, for aught we know, all we see, hear and feel, may be only phantom and vain chimera, and not at all agree with the real things existing in rerum natura. All this sceptical cant follows from our supposing a difference between things and ideas, and that the former have a subsistence without the mind and unperceived”.

Wat Kant zelf betreft, in de tekst zetten wij uiteen, hoe juist en alleen zijn kriticisme algemeen-geldige niet-analytiese waarheden redelikerwijze grondvest, zodat Kant het recht heeft, te verklaren: „Die Kritik der Vernunft führt also zuletzt nothwendig zur Wissenschaft; der dogmatische Gebrauch derselben ohne Kritik dagegen auf grundlose Behauptungen, denen man eben so scheinbare entgegensetzen kann, mithin zum Skeptizismus.”

Natuurlik behandelt, ten onzent, ook de r. k. dogmaticus Dr. J. Th. Beysens, hoogleraar in de wijsbegeerte bij de rijksuniversiteit te Utrecht, die tot „de Leuvensche school” behoort, waartegenover dan nog een „ultradogmatische” richting staat als „de gangbare”, in zijn „Criteriologie” (2^e dr. 1911), geënt op de „Critériologie Générale” van zijn Leuvense autoriteit kardinaal Mercier (wiens Kantbesef uit enkele zinnetjes, door zijn volgeling met instemming overgenomen, reeds afdoende blijkt: „Dira-’t-on que la science est un roman, les mathématiques une poésie? Il faut pourtant en venir là, lorsqu’on prétend que tout objet de représentation intellectuelle n’est que phénoménal.” of elders: „Si je ne connais que le mode d’apparition des objets [!] à ma [!] pensée [!], τὸ Φαινόμενον [!], le réel empirique m’échappe aussi bien que le réel métempirique.” en „rien ne m’empêche de passer de la certitude des noumènes d’expérience [het staat er] à la certitude des noumènes métaphysiques”), Kant onder het hoofd: „De hoofdvormen van het sceptisch subjectivisme” (sc. „Het Transcendentalisme” en „Het Empirisme”!).—Zelfs al wilde men voor een ogenblik afzien van de waarheid, die ook voor het bereiken van het kriticisme geldt: ne peut qui ne veut,—dan nog staat deze Kant-„weerlegging” m.i. te ver beneden Kant-begrip om als wetenschappelike Kantbestrijding in aanmerking te komen. Maar ook hier blijve mijn oordeel niet zonder z’n summiere staving.

Reeds hoe Kant’s leer wordt weergegeven is de moeite van ’t citeren waard: Als Prof. Beysens om te beginnen (aanhef Hoofdstuk III, p. 154) de definitie geeft van „het Criticisme van I. Kant c.s., dat hier beter [altans liever] met den naam van Transcendentalisme wordt aangeduid” maakt hij er al dadelik juist datgene van, wat Kant.… het felst en principieelst heeft bestreden, te weten: denk-rationalisme: „Alle algemeene en noodzakelijke kennis is volgens hen a priori d.i. onafhankelijk van alle ervaring door het denkend verstand uit eigen denkaanleg opgebouwd.”! „Der Grundsatz, der meinen Idealismus durchgängig regiert und bestimmt, ist dagegen: ‚Alles Erkenntnis von Dingen, aus blossem reinen Verstande oder reiner Vernunft, ist nichts als lauter Schein, und nur in der Erfahrung ist Wahrheit.’—Das ist ja aber gerade das Gegenteil.…” zo antwoordde Kant zelf (Proleg. p. 165)!—

Aldus voorbereid krijgt de lezer van Prof. Beysens nu eerst een overeenkomstige „Uiteenzetting van het Systeem”, § 1 en dan de bijbehorende § 2: „De Fouten van het Transcendentalisme”.

—De eerste pagina de beste (155) van deze § 1 vertoont al een begrip à la Mercier van de Kantse phaenomena: „de gegevens der zinnen zijn louter verschijnselen, indrukken, phoenomena.”, gelijk elders (n^o. 83) die „verschijnselen” „de veelvuldige phoenomenale indrukken” heten (die oe staat er, telkens! wat moet men van schrijver en zijn publiek denken, dat zulk een barbarisme kan worden volgehouden in zodanig werk, 2^e druk?) en p. 156: „als indrukken zijn zij volkomen afhankelijk van den bouw der organen en zelfs van hun oogenblikkelijken individueelen toestand.”! En „dit subjectivistisch phoenomenalisme”, met hetzelfde door Prof. Beysens’ naïveteit niet eens gemerkte dogmaties-verdubbelende prikkel- en orgaan-realisme, dat hem te voren al, b.v. in zijn § over de „Objectieve realiteit der gewaarwordingen” (n^o. 68) evenals in n^o. 60, „Kritiek der sceptische redegronden”, heel het idealisme-probleem doet misvatten en vermaterialiseren tot de kennistheoreties irrelevante vraag van p. 149 (vgk. ook n^o. 56) „of de gewaarwordingen (naar haar voorwerpelijken inhoud) van den aard van prikkel en zintuigen beide afhankelijk zijn, dan wel een zuiver subjectieven oorsprong hebben en dus louter bewustzijnstoestand of louter eigen aandoeningen zijn.” (irrelevant, aangezien elk kenniskrities „idealist” of „subjectivist” of „phaenomenalist” of „relativist”—Prof. Beysens kieze welke lelike naam hij wil—erkent, dat physiologies elke gewaarwordingsbepaaldheid een functie is van objectieve prikkel èn organisme gezamenlik, terwijl deze gewaarwordingsbepaaldheid als psychiese realiteit causaal evenmin van prikkels als van de physiese organisatie afhangt, immers niet van phaenomena, objekten, maar van hun realia, i.c. de subjectieve psychiese organisatie en het transobjectieve substraat van de prikkels, terwijl die qualiteit als geestesprodukt, bewustzijnsbiezonderheid, nòch overdraagsel van „elders” nòch afbeeldsel van iets buiten-psychies kàn zijn; aan het werkelik kenniskrities „idealisme” probleem komt dus Prof. Beysens zelfs daar, waar hij waant het te behandelen, niet eens toe!), dit even onkants als onkrities, realisties „subjectivistisch phoenomenalisme” zou de leer van Kant zijn!

Voor het gelden a priori (algemeen en noodzakelik ten aanzien van objekten) van synthetiese oordelen de rechtvaardiging, de „mogelikheid” te vinden, dat was Kant’s grote probleem, naar ik in de tekst uiteenzet. Volgens Prof. Beysens nu vindt Kant die rechtvaardiging in, lach niet,.… hun aprioriteit zelf! Ziehier (p. 158/9): „Hoe dan de objectieve geldigheid van deze algemeene en noodzakelijke oordeelen, daar zij immers a priori zijn, te rechtvaardigen? Juist door hun aprioriteit, luidt het antwoord.” Hoe komt Prof. B. aan deze enormiteit? Wel, de definitie, die hij van a priori geeft.… verhaspelt eenvoudig Kant’s „subjectivistische” oplossing met het probleem zelf! Aldus: „Want wat a priori d.i. in den aanleg of de natuur van het denkend subject gegeven is, wordt van zelf noodzakelijk gedacht.”—Diezelfde bladzij refereert dan nog als volgt: „het is de wet van ons denkleven [!], dat wij ons zelven de ervaringsdingen a priori construeeren door de ‚denk- en aanschouwingsvormen a priori van onzen geest’ [ge raadt het nooit] te objectiveeren, en zóó uit ons zelven door synthese a priori de wereld onzer kennis in elkander te zetten.”! Geobjectiveerde kennisvormen! Even Kants als „de aprioristische of denkwettelijke natuur der begrippen” van diezelfde pagina. Het wordt nog fraaier op p. 161/2: „Zóó is het begrip (en het ervaringsoordeel) niet zelf de vrucht van ervaring, maar de voorwaarde-a-priori van mogelijke ervaring.”! Stel u voor, het begrip, dus ook een empiries begrip, en zelfs een ervaringsoordeel, niet meer element van „ervaring”, maar ervaringsgrond en transcendentaal! Weet Prof. Beysens wel wat hij zegt? Kan Kant erger verstoethaspeld worden? Ja, blijkbaar wel. Want Prof. Beysens’ Kantbegriploosheid gaat zo ver, dat hij a priori en transcendentaal eenvoudig gelijkstelt, vereenzelvigt, en op p. 168 laat drukken: „Voor Kant c.s. echter is alle kennis, de objectief geldige niet uitgezonderd [dus ook de niet objectief geldige „kennis” transcendentaal?!], transcendentaal of a priori”. Welk een dubbele onwaarheid hier gedebiteerd wordt beseft ieder ingewijde, die weet, dat a priori een zuiver feitelik begrip is, dat uitsluitend tegenover a posteriori staat, transcendentaal daarentegen een zuiver theoreties begrip, voor al wat synthetiese oordelen a priori (en dus „Erfahrung”, wetenschap, zie mijn noot 1 bl. 19) mogelik maakt en rechtvaardigt („begründet”), door Kant dus gebruikt zowel voor het „transcendentale Object” enerzijds en anderzijds speciaal de „formele” kenniselementen, als voor heel het onderzoek der „Kritik”, de „kritiese” methode, zelf en staande evenzeer tegenover het transcendente, terrein van oordelen a priori, als tegenover het empiriese. „Transcendentaal” is dus niet eens „de objectief geldige kennis”, de „Erfahrung”, zelf, maar wat deze.… mogelik maakt. En welk een onschuldige dwaas zou „Kant c.s.” zijn, in plaats van de geweldige dogmadoder die hij welbegrepen blijkt en meer en meer voor alle toekomst zal blijken, als hij de kennis a posteriori, die vooronderstelling van zijn leer, zou loochenen of miskennen!

—Genoeg van Prof. Beysens’ „Uiteenzetting” van Kant. Wij zijn aangeland bij § 2, over „De fouten van het Transcendentalisme”, een §, die zich waardig bij haar voorgangster aansluit en wier ietwat te bescheiden titel verdient te worden aangevuld tot: De fouten van het „Transcendentalisme” van Prof. Beysens. Ook daarvan dienen nu nog enige proeven in ’t licht gesteld om te tonen, hoe ver Prof. B. beneden Kant, beneden de kenniskritiek, blijft.

Dat Kant volgens Prof. B. (n^o. 77, p. 168) „In de metaphysische deductie tracht”, „het aprioristisch of [!] transcendentaal karakter onzer schijnbaar [!] objectieve kennis.… aan te toonen” behoeft tans geen verder commentaar. Maar de cardo rei voor ons komt in n^o. 99 ss. (p. 170 ss.), waar men tracht, de lastige synthetiese oordelen a priori, dat feitelik uitgangspunt van heel de kenniskritiek, „dat tusschending”, zoals Prof. B. zegt, tussen analytiese en ervaringsoordelen, kwijt te raken, door Kant’s fundamentele oordeelsonderscheiding, waarvan hij met gerechtvaardigde trots kon verklaren: „Diese Einteilung ist in Ansehung der Kritik des menschlichen Verstandes unentbehrlich und verdient daher in ihr klassisch zu sein”, te vervangen (als niet „juist” en niet „logisch”!) door een andere, vóórkritiese, als volgt: „De bewering omtrent het synthetisch aprioristisch karakter van vele algemeene ideëele [?] oordeelen berust op eene onzuivere begripsbepaling der [!] analytische en synthetische oordeelen. Kant beperkt eerstgenoemde willekeurig [„en geheel onlogisch”] tot die, welker praedicaat vormelijk [Kant gebruikt dit scholastieke woordje niet] tot den inhoud van het subject behoort.”.… „Het [!] analytisch oordeel heeft een veel ruimere beteekenis dan die, welke Kant er aan geeft. Het oordeel is blijkbaar [?] dàn analytisch geldig [een nieuw begrip! alsof „analyties” en „syntheties” een geldigheidsoort i.p.v. een ontstaanswijs van oordelen betrof!], als de uitspraak of de verbinding der termen berust op zuivere begripsontleding en vergelijking. Zoo [?] staan de analytische oordeelen tegenover de ervaringsoordeelen of tegenover dezulke, waarin het verband der termen door ervaring wordt gekend.” En oordeels-verdeling, zegt Prof. Beysens terecht, behoort de oordeels-vorming te gelden, de wijze waarop wij het verband der termen te weten komen, niet de begripsvorming der termen zelf. „Vandaar dan ook, dat de verdeeling van Kant, die zich eigenlijk afvroeg, of wij het begrip P. onder de vormelijke kenmerken van S. terugvinden, ja dan neen, den naam van oordeels-verdeeling niet verdient; vandaar ook dat hij stootte op dat tusschending, dat hij als synthetisch-aprioristisch oordeel doopte.” Hier is Prof. B. de tolk van een Kantmisduiding, zó verregaand als ik niet voor mogelik had gehouden. Maar ab esse ad posse valet illatio—dies maak ik dankbaar van deze door Prof. B. mij verschafte gelegenheid gebruik om de aanleiding tot dusdanige misvatting weg te nemen, die ook mijn definitie van een analyties oordeel (zie bl. 9) aan een slecht verstaander (die ook maar een half woord nodig heeft) zou kunnen geven. Men lasse dus in mijn definitie: „Een analyties oordeel is een zodanig, welks gezegde-begrip verkregen is door ontleding, analyse, van het subject-begrip” achter „gezegde-begrip” in: „qua talis”. Want dat dit begrip in het gezegde, en dat dus het oordeel zelf, is verkregen door ontleding van het subjektbegrip, maakt het oordeel analyties. Ja, al had Kant het niet uitdrukkelik („vormelijk”) zelf gezegd, dan nog sprak het vanzelf, voor wie hem begrijpt, dat zijn verdeling uitsluitend het verband der termen betreft en het ook voor Kant „volmaakt onverschillig” is, „hoe wij in het bezit der termen kwamen”, als begrippen op zich zelf beschouwd, dat hij niet vraagt, hoe wij komen bij de kennis van het praedicaatsbegrip als begrip, maar bij het oordeel, dus het praedicaatsbegrip in het oordeel, bij de toekenning van het praedicaat aan het subjekt, bij de wetenschap omtrent het verband, de verhouding tussen beide. Welnu, Kant begint zelfs zijn inleidende Afdeling: „Von dem Unterschiede analytischer und synthetischer Urtheile” aldus: „In allen Urtheilen, worinnen das Verhältniss eines Subjects zum Prädicat gedacht wird,.… ist dieses Verhältniss auf zweierlei Art möglich. Entweder das Prädicat B gehöret zum Subject A als etwas, was in diesem Begriffe A (versteckter Weise) enthalten ist; oder B liegt ganz ausser dem Begriff A, ob es zwar mit demselben in Verknüpfung steht. Im ersten Fall nenne ich das Urtheil analytisch, im andern synthetisch. Analytische Urtheile.… sind also diejenigen, in welchen die Verknüpfung des Prädicats mit dem Subject durch Identität, diejenigen aber, in denen diese Verknüpfung ohne Identität gedacht wird, sollen synthetische Urtheile heissen”. Blijkt dus Prof. Beysens’ subtiele aanmerking op Kant’s oordeelsverdeling, gelijk zijn verklaring, hoe Kant „stootte op dat tusschending”, te berusten op niets dan grove Kantmisduiding, hoeveel te erger nog is de bewering, waaraan Prof. Beysens zich zowel in n^o. 78 als in n^o. 80 bezondigt, dat Kant zelf deze Kantmisduiding, die Kant’s kritiese onderscheiding verdoezelt, ja uitwist, voor zijn rekening zou hebben genomen! Ziehier: „De analytische oordeelen in den zin van Kant begrepen.… zijn volgens hem eigenlijk evenzeer synthetisch a priori, omdat zij een voorafgaande synthese a priori van het begrip, hetwelk zij ontleden, veronderstellen. Deze bewering nu staat.…”! Deze bewering nu staat.… niet bij Kant, zover ik weet. Zou Prof. Beysens zo goed willen zijn, mij één plaats aan te wijzen, waar Kant beweert, dat de analytiese oordelen synthetiese oordelen, „evenzeer synthetisch a priori” zouden zijn? Zo lang hij dat niet kan, blijf ik er bij, dat Prof. Beysens’ „leer der waarheid” ook hier lelik onwaarheid spreekt. Des te leliker, wijl Kant, zij het ten overvloede, uitdrukkelik het tegendeel zegt, nl., dat de wijze, hoe we aan de betrokken begrippen komen, er niets toe doet, dat de begrippen b.v. zuiver empiries (syntheties) kunnen zijn in een oordeel, dat analyties, dus a priori, is en blijft: „Alle analytischen Urteile beruhen gänzlich auf dem Satze des Widerspruchs und sind ihrer Natur nach Erkenntnisse a priori, die Begriffe, die ihnen zur Materie dienen, mögen empirisch sein, oder nicht.”.… „Eben darum sind auch alle analytischen Sätze Urteile a priori, wenngleich ihre Begriffe empirisch sind”. Van déze analytiese oordelen a priori zou dus Prof. Beysens’ Kant (gezuiverd dan nog van die andere hem aangewreven dwaasheid, de loochening der empiriese, door abstractie en synthese a posteriori samengestelde begrippen) zelfs synthetiese oordelen a posteriori maken! Men vat dus, hoeveel Prof. Beysens’ Kant lijkt op de wijsgeer Kant!

Verdient dus Kant’s oordeelsonderscheiding haar naam in dubbele zin, n’en déplaise Prof. Beysens c.s., zij is bovendien even ondubbelzinnig en grondvestend voor de kenniskritiek, als die van Prof. B. c.s. verwarrend en kenniskrities irrelevant, onbruikbaar blijkt. Immers, elk oordeel is àl of niet analyties, àl of niet verkregen door, berustend op, de ontleding van het subjektbegrip, zonder andere kennisbron, ’t zij empiries of transcendentaal, te behoeven (vgk. mijn tekst, bl. 9 en 10) en uitsluitend de analytiese oordelen (naar Kant’s zuiver indelingsbeginsel) zijn „denknoodwendig”—in die zin, dat hun ontkenning een logiese contradictie bevat, wat bij de synthetiese, ’t zij a posteriori ’t zij a priori, nooit het geval is. „Das gemeinschaftliche Prinzip aller analytischen Urteile ist der Satz des Widerspruchs.” „Synthetische Urteile bedürfen ein anderes Prinzip, als den Satz des Widerspruchs.” We weten dus a priori, dat slechts sofismen uit „zuivere begripsontleding” synthetiese oordelen kunnen halen als het causaliteitsbeginsel of het axioma der rechte lijn (de ruimte-oneindigheid) of enige afgeleide meetkundestelling. A posteriori bevestigt het ons Prof. Beysens’ voorbeeld. Zo ten aanzien der causaliteit in n^o. 48 (bl. 101 vv.) en n^o. 80 (bl. 177 vv.). „Als voorbeeld kan dienen de boven gegeven (bl. 105) bezinning op het oorzakelijkheidsbeginsel.” zegt Prof. B. terecht op p. 172. Aldaar, in n^o. 48, wil Prof. B. (nog wel ter „Verificatie der objectivistische hypothese”, waartoe zelfs het geleverd bewijs, ware het leverbaar, niets zou bijdragen zonder de waan: „die openbaring van het verband der begrippen in en door de ontvouwing of verduidelijking van hun inhoud, is niets anders dan de objectieve klaarblijkelijkheid der voorwerpelijke waarheid.”, een waan, die vergeet, dat een analyties oordeel—uit begripsontleding b.v. van een der R. K. of Zarathustriese Duivels of Godpersonen—slechts omtrent kenmerken van het subjektbegrip iets leert, maar niets hoegenaamd omtrent de objectiviteit, het al of niet bestaan, van het subjekt!) analyties bewijzen, dat „krachtens zijn eigen begripsinhoud” „ieder willekeurig worden een oorzaak hebben moet”, dus veroorzaakt-worden is! „Want het gebeuren is krachtens eigen begrip iets gevolgelijks, juist omdat het ‚komt’ tot bestaan.” Ziehier al dadelik de petitio principii, de binnensmokkeling van het synthetiese oordeel a priori, dat elk gebeuren „gevolg” moet zijn van iets, waardoor het gebeurt, dus een „grond” moet hebben! De misleidende schijn van een analyties oordeel berust hier op een quaternio terminorum: de argeloze lezer misvat allicht de bedoeling van het onhollandse „iets gevolgelijks” in die zin, waarin het inderdaad in het „gebeuren”, „komen” ligt opgesloten, van iets dat volgt, „komt” na iets, als sequens, maar deze tijdelike zin wordt door Prof. B. juist uitdrukkelik (p. 178) uitgesloten; hij bedoelt het ontijdelik, logies, als iets dat volgt uit iets, als consequens, als „gevolg” van iets, waardoor het „komt” (in het Duits zou dat nog makkeliker gaan, waar „Folge” zowel sequens als consequens betekent!), terwijl het woord „gevolg” dan nog op de koop toe logies en causaal verband verraderlikerwijze vereenzelvigt!—Is aldus de noodzakelikheid van een „grond” binnengesmokkeld, dan vervolgt Prof. B.: „Maar niets is geen grond, juist omdat het niets is. Worden door niets is dus gelijkluidend met niet-worden; uit niets wordt niets.” Gelijkluidend? Integendeel. Met de syntheties-aprioriese petitio principii, dat elk worden een „grond” moet hebben, waardoor, waaruit het wordt, staat en valt het betoog, dat slechts daardoor nog iemand vangt, wijl, naar Kant opmerkt, de „Satz des zureichenden Grundes” nu eenmaal tot die „synthetische Sätze” behoort, „die ihr niemals aus blosser Vernunft, mithin, wie doch eure Pflicht war, a priori bewiesen habt, die man euch aber doch gerne einräumt”!—Op overeenkomstige wijs gaat het in n^o. 80 (p. 178/9): „Immers wat bestaat, en den voldoenden grond van dat bestaan niet in zich zelven heeft, moet den grond van zijn bestaan in een ander [import!] hebben. Anders zou het ding bestaan zonder voldoenden grond [welnu, wat zou dat? Bestaan zonder voldoende grond is nu eenmaal geen logiese contradictie!]; of ook bestaan.… en niet bestaan tegelijk”. De petitio principii is hier weer: „Bestaan zonder voldoende grond is niet bestaan.” Wat daarvan te zeggen? 1^o: Daar zelfs voor Prof. B. het beginsel van voldoende grond en dat der tegenspraak onderscheiden zijn, is de bewering letterlik een klaarblijkelike vormelike onwaarheid. 2^o: Betekent hier „grond” de ratio, als logiese grond, dus wat de praemissen voor een conclusie zijn, dan is het een bewering van hetzelfde allooi als deze: „een bewering zonder voldoende grond is geen bewering”! Uit deze mijn vergelijking zou Prof. B.’s oorzaak-rationalisme kunnen leren onderscheiden tussen gegrondheid en veroorzaaktzijn! 3^o: Verstaat men onder „grond” een soort begrip, dat ook de oorzaak als bestaansgrond (beter ontstaansgrond) bevat en bedoelt men: „Bestaan zonder grond bestaat niet, komt niet voor”, dan moge de bewering juist zijn—ze is het alleen als syntheties oordeel a priori, waarvoor in het begrip bestaan geen zweem van een „grond” te vinden valt!—De „grond”fout dus (in dubbele zin), het πρωτον ψευδος waaruit Prof. Beysens’ petitiones principii voortkomen, is de „dogmatische Schlummer” van het scholastieke rationalisme, dat in de „ratio” (vertaling van αὶτικ) kengrond en oorzaak samenvat, immers de oorzaak, die ontstaansvoorwaarde van verandering, gemaakt tot bestaansgrond van „contingente” wezens, nog houdt voor een bepaald geval van de logiese „grond”—een dwaling, inmiddels weerlegd, al sinds de voorvorige eeuw, door de ontdekkingen en resultaten der wetenschappelike causaliteitskritiek, geïnaugureerd door een Hume en een Kant—weerlegd dus op soortgelijke wijs als de bodem van alle dogmaties bijbelgeloof ondermijnd is door de ontdekkingen en resultaten van de wetenschappelike bijbelkritiek der laatste eeuwen, geïnaugureerd door een Spinoza. Al zullen en scholastiek en bijbels dogmatisme hun triest bestaan als volgehouden onwaarheid nog wel een poosje, misschien een eeuw of wat, voortslepen .… magna est veritas et praevalebit.

Zoveel over Prof. Beysens c.s.’ verweer tegen de synthetiese oordelen a priori en het krities probleem. Wat in n^o. 82 nu nog tegen „de leer der begripsvorming a priori” wordt te berde gebracht culmineert in kardinaal Mercier’s bovengenoemde misvatting die de wetenschap tot een roman, de wiskunde tot een poëzie laat maken door „le même pouvoir créateur du sujet pensant”, die dus Kant niet raakt, terwijl Prof. Beysens op diezelfde bl. 183 nog toont, zich Kant’s geesteswettelikheid als bron van objectief apriories-syntheties weten niet anders dan dogmaties-verdubbelend te kunnen denken, immers als „de inrichting onzer natuur, wier wet overeenkomstig den aard der gegeven [!] objecten is ingericht”. Over de wijze waarop in n^o. 83 een bladzij of 5 Kant’s leer van tijd en ruimte moet te niet doen, volsta de vermelding, dat tegen het apriories karakter van ons ruimtelik weten o.a. op „het empirisch psychophysiologisch onderzoek” een beroep wordt gedaan en verwezen naar „de kritiek van Ziehen” („Psychophysiologische Erkenntnistheorie”), gelijk er voor Prof. Beysens op p. 186: „Als a priori of zuiver-subjectief gegeven” niets anders overblijft dan wat „Helmholtz een ‚physiologischen Mechanismus der Nerven’ noemt”! Een heerlik a priori! Geen wonder, dat tegen Kant’s „phoenomenalisme”, behalve b.v. Messer (zie opm. 41), ook het Lockiaans materialisme van een Ostwald te hulp wordt geroepen (n^o. 68), want het materialisties ongeloof van de Ostwalds of Ziehens en het dualisties geloof van de Beysens c.s. is in verhouding tot Kant één pot nat: het exact weerlegd „dogmatische Gewäsche” van het materie-realisme. (Vgk. voor deze verwantschap ook opm. 15)—

Wat verder de §§ 83–85 nog aan vergissingen brengen laten we welwillend in de „duisternis” (vgk. p. 191), waarin ze zelf t.a.v. „het Transcendentalisme” wel moeten blijven.

Arme slavin van koninkliken huize—tot welke drogredenen moet gij u lenen, gij, gevangen, „in domo petri”! Maar ook voor u geldt het woord: de waarheid zal u vrij maken!

7 : p. 17. Dogmatisme, dogma. Een op het eerste gehoor verbijsterende paradox als die van de befaamde Thomist Huber in zijn Grundzüge der Logik und Noëtik, p. 107: „Der einzige zulässige Standpunkt der Kritik ist der Dogmatismus” toont wel, hoe nodig het is, precies te definiëren en toe te lichten, wat met het door de „kritiek” weerlegde „dogmatisme” bedoeld wordt. Want gold het slechts „die Anerkennung von Dogmen, d.h. von feststehenden Warhrheiten” (ibid.), welk logicus zou dan geen „dogmaticus” zijn?—De kenniskritiese definitie dan luidt: een dogma is een onmogelik syntheties oordeel a priori, d.w.z. een s. o. a pr. zonder mogelike redelike rechtvaardiging („transcendentale deductie”), een s. o. a pr. zonder mogelike kenbron; en in ietwat wijdere zin: elk s. o. a pr., zonder (voldoende) grond aanvaard, of populair uitgedrukt: een bewering, waarvan men geen redelike rekenschap kan geven: „denn eben darin besteht Vernunft, dass wir von allen unseren Begriffen, Meinungen und Behauptungen, es sei aus objectiven, oder wenn sie blosser Schein sind, aus subjectiven Gründen, Rechenschaft geben können.” (K. d. r. V. p. 483). Dogmatisme heet elke leer of richting, gegrond of steunend op enig dogma.—Over de specifiek anti-dogmatiese strekking nu van Kant’s „kritiese” („transcendentale”) vraag en het kriticisties („transcendentalisties”) antwoord zal mijn vertoog zelf wel alle verlangde licht verspreiden (vgk. ook het overzicht van pp. 22–24) en dus duidelik maken, in hoeverre het ontologisme en het ruimte- en materie-realisme dogmaties zijn. Het dogma b.v., waarop laatstgenoemde leer berust, is de stelling, dat de dingen ook onafhankelik van mogelike waarneming, ook buiten betrekking tot het subjekt der natuur, zinnelike eigenschappen hebben, ruimtelik zijn, zich bewegen enz., een vooreerst syntheties en vervolgens, wijl alle ervaringsmogelikheid overschrijdend, apriories oordeel.… zonder mogelike kennisbron.—Empirisme en rationalisme kunnen in dit geschrift slechts terloops besproken worden. Dogmaties is het eerste, wijl het synth. oordelen a pr., zonder ze als zodanig te kennen of te erkennen, zijns ondanks aanvaardt en hanteert, dus a fortiori zonder van hun mogelikheid rekenschap te vragen, laat staan te geven. Het houdt synth. oordelen a priori voor s. o. a posteriori. Het wil uit „ervaring” meer halen dan er in ligt, houdt dus een logies ongedekt, dogmaties, saldo over, precies zover zijn synthetiese oordelen apriories zijn. Het rationalisme is dogmaties, wijl het op zijn beurt z’n synth. oordelen a pr. wil halen uit de „rede”, uit een bron, die alleen voor analytiese oordelen toereikend is. Het houdt synth. oordelen a pr. voor analyties, en heeft dus een logies ongedekt, dogmaties, saldo precies zover zijn aprioriese oordelen syntheties blijken.

Zo berust, om ten slotte nog enkele voorbeelden te nemen uit heel andere sferen, de methode der ekonomistiese geschiedenisbeschouwing, die de misleidende naam draagt van „histories materialisme”, op het dogma (een synth. o. a pr. zonder andere kennisbron dan ervaring), dat de maatschappelike oorzaken uitsluitend of „in laatste instantie” ekonomiese oorzaken zijn.

Evenzo berust alle zgn. „ervaring” van „inspiratie”, of elk zgn. „constateren” van een „wonder” op onmogelike synthetiese oordelen a priori, daar èn transcendente causaliteit èn inbreuk op de natuurwettelikheid principieel onervaarbaar, onkenbaar zijn. Een „wonder” is dus nooit meer dan een verklaringshypothese voor ervaringsfeiten en van alle denkbare hypothesen uiteraard (anders was ’t geen wonder) de onwaarschijnlikste, die dus altijd het laatst, ergo nooit, in aanmerking komt. In Hume’s geest („If the falsehood of his testimony would be more miraculous than the event which he relates, then, and not but then, can he pretend to command my belief or opinion.”) zou men het, scherper, aldus kunnen formuleren: Het wonder draagt principieel de bewijslast—en moet daarbij principieel falen.—

„An Stelle der angeborenen [!] Stammfunktionen des Verstandes dürften solche treten, die sich aus [!] einer von allen Menschen in gleicher Weise erlebten Erfahrung bei allen in gleicher Weise entwickeln. Indem wir so den haltbaren Unterbau [!] von Kants Erkenntnistheorie blosslegen und da weiter zu bauen suchen”.… etc. En dat smaalt dan nog van een ander, hij moge „sich äusserlich an Kant anlehnen, den tiefen Sinn von Kants Erkenntnistheorie hat er nicht erfasst.” Dit zal wel een echo zijn van wat hem vaak moet hebben toegeklonken, helaas nooit uit hem zelf.

Jerusalem—gij zijt een vreemdeling in Jeruzalem!

En zo iemand knielt dan natuurlik voor Kant’s ethica, voor de Kategoriese Imperativus, die paradeknol van de Kant-karremannen, en vereert devoot Kant’s quasi-metaphysica, zijn Teleologie en zijn Religionsphilosophie. „Wie Christus mit dem Rufe: ‚Seid vollkommen, wie euer Vater im Himmel’ Unmögliches von den Menschen fordert um ihre Kräfte aufs höchste zu spannen, so verlangt Kant Unerfüllbares, um uns mit ewigem Vorwärtsstreben zu erfüllen.” (p. 32)!

Aldus behandelt deze realist en empirist gebleven filosofie-professor Kant! En schrijft zijn „Einleitung in die Philosophie”.…

Waar blijft een tweede Schopenhauer?

9: p. 22. Mr. J. A. Levy waarschuwt op p. 267 van zijn „Het Indeterminisme” „den argeloozen lezer”, dat Riehl tot de „erkenningstheoretische [!] sensualisten, korter materialisten” behoort.

Ik zou de bestudering van Riehl aan elk wetenschappelik denker aanraden, die zowel sensualisme als materialisme te boven wil komen. Men kan bij hem de onbarmhartig Kantiaanse weerlegging vinden, zowel van het skepties materialisme van een Du Bois-Reymond (zie b.v. D. Philos. Krit. III, p. 184), als van het energeties materialisme van een Ostwald, Stumpf en derg., dat zelfs door „Kantianen” als „Die Ueberwindung des wissenschaftlichen Materialismus”, gelijk het zich zelf noemt, is begroet. Vernamen niet de geesteswetenschappen, door het materialisme „verlaagd tot werking van de stof” „thans de erkenning van haren rang, als uitvloeisel van de energie”?! Was het niet „der Elektricitätslehre beschieden” „durch die Verwandlung der Materie in die Kraft den Sieg des Idealismus herbeizuführen”?! Uitnemend daartegen Riehl in zijn lezingen ter inleiding in de Philosophie der Gegenwart, V: Naturwissenschaftlicher und philosophischer Monismus, speciaal pp. 166–9. „Das psychische Geschehen ist das nichtenergetische Geschehen in der Natur.”

De „materialist” Riehl, deze mijn hoogvereerde geestverwante tegenstander, immers antipsychologist en zuiver vertegenwoordiger van de leer van „het onbekende andere” (gelijk hij naar Heymans’ terminologie zou moeten heten), staat ver boven het niveau van al de half-materialistiese, half-dualistiese materie-realisten, die Mr. Levy in zijn „Rechter en Wet” I als de „bevoegde deskundigen” tegen Prof. Hamaker (en Prof. Winkler) oproept om het materialisme te „ontmaskeren”, als daar zijn:

Johannes Müller : dualist; ’t is de eigenschap der hersenen, bewust te worden.

Horwicz : zoekt naar de „zetel” der ziel, die hij „immaterieel”, maar toch „uitgebreid” mogelik acht.

Donders : dualist en materie-realist.

Virchow : dito (vandaar de materialistiese „onwetendheid over het wezen des bewustzijns”).

Huxley : psycho-physies materialist.

Tyndall : dualisties materie-realist (2 reële reeksen, verband onkenbaar).

Bain : dito.

Bastian : materialist; met metaphysies-agnosticistiese „vrijheid”. („Das Gehirn als Organ des Geistes”).

Domrich : een oude dogmaticus der „Wechselwirkung”.

Flügel : zielesubstantie + materie.

Stumpf : Van deze materie-realist ter plaatse slechts een stukje citaat, dat buiten de kwestie om, geheel op het terrein der psychologie zich beweegt.

Spiller : materie-realist.

Claude Bernard : „le cerveau est l’organe de l’intelligence au même titre que le cœur est l’organe de la circulation”! een materialist met een „modalité spéciale” en met een „déterminisme”, zonder … cause!

Richet : materialist; le cerveau „appareil de mémoire”, „le cerveau exécute sa fonction en ayant quelque connaissance du mécanisme qui l’anime” (terwijl „l’automate accomplit ses mouvements sans conscience”)! Knap cerveau! Ja zelfs „C’est en cela que l’acte cérébral est vraiment unique et sans analogue dans l’univers.”! Immers „le cerveau est une force qui se connaît”, wat we niet eens van Richet’s materialisme kunnen zeggen!—Voorts realistiese twijfel aan de „loi de la conservation de l’énergie”. Vermoedelik daarom opgenomen. Mr. Levy onderscheidt nl. niet de kritiese inhouds-begrenzing van de dualistiese omvangs-beperking dezer „wet”.

J. R. Mayer : met zijn „drieërlei categorieën van bestaande zaken: 1) de materie, 2) de kracht en 3) de ziel of het geestelijk beginsel.”!

Wagner : met realistiese Wechselwirkung.

Rokitansky : de naief-materialistiese anti-materialist, voor wie als voor Meynert de wereld afhankelik is van de hersenen, dewijl onze kennis.… hersenwerk is!

Schaller : materie-realist („Het lichaam, of de hersens, of dat deel der hersens, dat gewaarwordt”).

J. E. Erdmann : ziel functie van lichaam; lichaam orgaan van ziel.

E. Pfleiderer : dualist (dus materie-realist), volgt Lotze.

Fick : materie-realist.

Ulrici : dualist, met een anti-materialisties drogredentje. (Vgk. ook zijn „Der sogenannte Spiritismus, eine wissenschaftliche Frage” en het echt Wundtse antwoord: „Der Spiritismus, eine sogenannte wissenschaftliche Frage”.)

Carriere : „de ziel vormt zich de hersens tot orgaan”, in de vierheuvels „houdt de fantasie huis”… Ook elders, blijkbaar, houdt de fantasie huis!

Schultze : „ervaring, als zeker gegeven”, „dat het psychische en het lichamelijke.… wederkeerig van elkander afhangen”.

Hyrtll : het naief dilemma: materialisme of dualisme, met overeenkomstige Wechselwirkung en niet minder naieve „aangeboren zedelijke of aesthetische ideeën.” Hyrtll moge het materialisme „knodsslagen” geven, volgens Mr. Levy,—kritiek, weerlegging geeft hij niet.

Ruete : in dezelfde dualistiese geest, „zielssubstantie” en materie, het „zinsorgaan [lees: zintuig] levert de grondstof, de ziel schept zich daaruit [!].… de gewaarwordingen”.

Schroeder van der Kolk : dito—„Ziel en Lichaam”; peil: „onze aardsche grove stof” naast de lichtaether, die „niet tot onze aarde” behoort, maar „eene zelfstandigheid van het heelal” is.

Piderit : (wordt als Kantiaan geïntroduceerd)—waarneming o. m. uit krachte van de inrichting van onze hersenen, zinsorganen [lees zintuigen], die als „media” ons „eigenschappen der dingen” „toevoeren”! „In gelijken geest” (zegt Mr. L.) nog de volgende materialisten:

Meynert : met zijn onmogelike „hersenverrichting” à la Rokitansky.

Forel : die inderdaad als anti-materialist optreedt (geeft niet Carneri aan Büchner en Dr. Wijnaendts Francken aan Haeckel de materialistentrap?) en hier zelfs als een soort Kantiaan fungeert (in zoverre hij „begint met een erkenningstheoretischen grondslag, woordelijk van Kant overgenomen”), maar wiens „panpsychisme” ik nu eens zou willen „ontmaskeren”:

Zijn „Gehirn und Geist” dient de bekende hutspot op van causatief-materialisme, identiteits-materialisme en vermaterialiseerd Spinozisme:

—„Alles was mir bewusst wird rechne ich naiv [?] als meinem Ich zugehörig, gleichgültig ob sinnliche Wahrnehmung der Aussenwelt, inneren Schmerz, Gefühl, Gedanke oder Entschluss. In [!] jedem psychischen Geschehen liegen jedoch [!] wie alle Analysen [?!] konsequent beweisen, zwei, zwar ein unzerlegbares Ding darstellende, jedoch an sich von je einer verschiedenen Seite allein zugängliche Erscheinungen vor:

„1. eine nur indirekt von aussen feststellbare Gehirntätigkeit oder Energie;

„2. ihr direkt von uns [=?!] beobachteter, subjektierter Reflex (ihr Bewusstsein). Der Inhalt des Bewusstseins, seine Qualität und Intensität, wird von 1, d.h. von der Hirntätigkeit, bedingt.”

—„Nun beachte man, dass sich [!] im Bewusstsein innere Vorgänge unseres Hirnes,… in Form von Erinnerungen, Gefühlen, Wollen, Denken u.s.w., spiegeln.”!

—„Hirnstörungen verursachen Seelen- oder Nerven-störungen”…!

—„Intelligenz, Phantasie, Ethik, Aesthetik, sind ‚bedingt’ und von der Gehirntätigkeit abhängig, denn [!] sie sind auch Gehirntätigkeit.”

—Het bewustzijn is „Wirkung der Nervenwelle”, het Gehirn „Organ” der Seele!

—„Die Empfindung findet im Grosshirn statt.”

—„Bewusstsein und Gehirntätigkeit sind Erscheinungsformen eines und desselben Dinges.”

Ergo: „Da wir nun Energie und Bewusstsein nicht für verschiedene Dinge, sondern für Erscheinungen gleicher Realitäten (in unserem Gehirn [!] als Neurokym und [!] Introspektion) halten, wird bei dieser Anschauung der ewige dualistische Streit zwischen Materialisten und Spiritualisten absolut gegenstandslos. Alles ist Seele, so gut wie Energie. Ursprünglicher oder höher ist keiner dieser untrennbaren Begriffe, da sie eins sind.”!—Après cela tirons l’échelle!…

Dat was dus de Kantiaanse Forel, en nu verschijnen o.a. nog:

Flechsig : bekend psycho-physies materialist, met zijn „bewustzijn als begeleidend verschijnsel van biophysische voorvallen” (maar ook ziel functie van lichaam en denken „in de hersens”!), volgens Mr. L. „van het materialisme naar het schijnt afkeerig” omdat er volgt.… „volstrekt echter hiermede niet, zonder meer, als eene resultante dier voorvallen in mechanischen zin”! en

von Voit : (met „hersenen,.… waar [!] na al de zuiver physische bewegingsvoorvallen een nieuw verschijnsel,.… de gewaarwording, wordt losgemaakt [!]”) en, als materialist last not least,

Kramar : met zijn „stoute hypothese”, de voor Mr. L. „belangwekkende hypothese”.… ontvouwt „Volkomen in aansluiting aan Kant’s aether-theorie”.… de hypothese.… dat „het wezen der ziel met dat van den wereld-aether”.… identiek is, die aether „is juist de ziel”!

—Eén ademtocht van Riehl’s kriticisme… en heel die bent met aanvoerder en al is weggeblazen.

10 : p. 25. Als dus een materie-realist aan Marx en Engels naief-realisme verwijt op gezag van de kenniskritiek, verwijt hij hun bij ongeluk niets anders dan z’n eigen Lockiaanse „naieviteit”… gelijk omgekeerd een Marxist met zijn bewering: „Marx en vooral Dietzgen waren alles behalve naief-realist” etc.… alleen bewijst, in deze van gelijke beweging te zijn als zijn bourgeois-tegenstander.

Volgens Prof. A. Dorner in zijn „Encyklopädie der Philosophie” 1910, p. 7 is „seit Kant der Standpunkt des naiven Realismus unmöglich geworden, d.h. die Meinung, dass unsere unmittelbare Wahrnehmung die Dinge objectiv zu erfassen vermöge”. Deze dualist beseft allerminst, dat het door Kant onmogelik geworden „naief-realisme” de leer is, dat de natuurdingen de oorzaken van onze gewaarwordingen zouden zijn, van welk „naief-realisme” aanhanger is … Prof. Dorner.

11 : p. 30. Hoe vaak en hoe kortzichtiglik wordt dit, door mij gespatieerde, deel van de waarheid vergeten! Men gewaagt dan van de eeuwige nacht,—de nooit verstoorde stilte, (of met Franse wending: „silence de mort”: Binet) van het mechanies, natuurkundig Heelal …

Zo Du Bois-Reymond in zijn befaamde Leipziger Rede van 1872 „Über die Grenzen des Naturerkennens”:

„Stumm und finster an sich, d.h. eigenschaftslos, wie sie aus der subjectiven Zergliederung hervorgeht, ist die Welt auch für die durch objective Betrachtung gewonnene mechanische Anschauung, welche statt Schalles und Lichtes [maar evenzeer statt Stille und Finsternis!] nur Schwingungen eines eigenschaftslosen, dort zur wägbaren, hier zur unwägbaren Materie gewordenen Urstoffes kennt.”

Evenzo b.v. de meer ethicist dan kriticist gebleven Louis Liard, Science positive et Métaphysique, II: I.

O duistere „Nachtansicht”… die Nacht is enkel Ansicht van U!—Kant wijst er ergens terloops even op, dat een blindgeborene nooit enige voorstelling kan krijgen van … de duisternis!—(p. 456 K. d. r. V.: „Der Blindgeborne kann sich nicht die mindeste Vorstellung von Finsterniss machen, weil er keine vom Lichte hat”…).—Goed Lotze, Mikrokosmus I: p. 390, over „die mechanische Naturansicht”: „Weder finster noch hell, weder laut noch still, vielmehr völlig beziehungslos zu Licht und Klang liege die Welt um uns her” etc.

12 : p. 30. Het is dan ook een merkwaardig „dichotomistisch” of te wel dualisties naief dogma bij theologen als ten onzent Dr. Kuyper (b.v. Encyclopaedie der heilige Godgeleerdheid II, pp. 26 en 35) e tutti quanti en Prof. de Groot (b.v. Denkers van onzen Tijd, p. 127) c.s., dat ’t zien „somatischer” zou zijn dan ’t denken, ja geheel op ons σωμα berusten zou! Dat is niet alleen infra-Kantiaans, maar zelfs infra-Cartesiaans oud-roest, al vinden we het nog terug bij een Dietzgen (Das Wesen der menschlichen Kopfarbeit, p. 64). Descartes heeft het reeds in de 2^de van zijn Meditationes de prima philosophia van 1641 voor altijd weerlegd.—„Waarnemen” en „denken” zijn enerzijds, als geestesverrichtingen, gelijkelik en geheel onlichamelik, anderzijds evenzeer, voor de physiologie, geheel en al „somaties”, daar het „denken” in soortgelijke verhouding staat tot het centraal zenuwstelsel als het „waarnemen” tot zintuigen en hersenen beide.

Ons zgn. „parallelisme” (een slecht gekozen naam, want hij kan enkel op gelijktijdigheid doelen, daar ruimtelike „paralleliteit” tussen stof en geest een woord zou zijn zonder zin!), dat slechts in richting van abstractie, in methode van wetenschappelik onderzoek („methodologisch”, „heuristisch”) streng dualisties is (niet één enkele „overgang” of „inschakeling” of „veroorzaking” over en weer tussen physis en psyche), vindt dus z’n eenvoudige, monistiese oplossing in een sym-ptomatisme: de physiese reeks slechts een abstrakt, denkbeeldig, op een universeel subject betrokken, dus objectief, symptomensysteem van … de concrete psychiese Werkelikheid, of zo men wil subjectiviteit, die zelf dus weer, als rijk van het Bewustzijn „phaenomeen” kan zijn van het voor ons geheel onvoorstelbaar tijdloos, tijdstellend „An sich”.

14: p. 34. Merkwaardige formulering van het dogmaties (realisties) kennisbeeld „spiegel” bij Herbart, S. W. VIII (Kehrbach ’93) p. 187, Allgem. Methaphysik, II: IV: § 293: „Man denke sich also ein geistiges Wesen, eine Intelligenz, lediglich als einen reinen Spiegel für mehrere, von einander sowohl, wie von dem Spiegel unabhängige Objecte. Wir fragen hier noch gar nicht, wie das Verhältniss, vermöge dessen die Spiegelung erfolgt, möglich sey, wir erinnern uns aber, dass zur wahren und vollkommenen Erkenntniss ein solches Verhältniss muss angenommen werden, und bemerken leicht, dass eben hier, in der Metaphysik, falls sie Wahrheit gewährt, wir selbst dergleichen Spiegel seyn mussen.”

Cf. echter § 327 (p. 235): „Wie die Körper ursprünglich aus Elementen bestehen, die nichts weniger als körperlich sind: so besteht das Wissen [dat dus afbeeldt?!] aus Anfängen, die mit einem Abbilden nichts gemein haben. Es besteht aus Empfindungen; die keineswegs etwas Äusseres abspiegeln, denn sie sind lediglich Selbsterhaltungen der Seele.”

De „Form des Wissens” schijnt door H. „abbildend” gedacht, cf. § 299, j^o. 399, over de „sinnliche” en de „intelligibele Raum”.

Ten onzent kan men de „spiegel”-leer nog zuiver geformuleerd vinden in het naief dualisties idee- en materie-realisme van Dr. A. Kuyper’s zgn. „Theorie der Kennisse”, b.v. Enc. II, p. 29: „Aldus opgevat komt dus ‚de wetenschap’ voor ons te staan, als een te zijner tijd met noodzakelijkheid opgekomene, en steeds voortgaande, drang in den menschelijken geest, om den kosmos, waarmee hij in organische verwantschap staat, plastisch naar zijn momenten in ons af te spiegelen, en logisch in zijne relatiën door te denken.” (Vgk. ook p. 365: „Het is dus in den spiegel van ons menschelijk bewustzijn, dat de realiteit haar beeld afspiegelt” enz.; p. 559, p. 102, p. 59, en heel schrijvers vóór-kritiese waarnemingsleer passim). Gelukkig geeft de geleerde schrijver authentieke uitleg van de duistere terminologie: p. 26: „Een atoom en de beweging van dit atoom onderscheidt zuiver het moment en de relatio.”!

Mr. Dr. Gewin, „Beginselen van Strafrecht”, heeft mijn aandacht op deze Dr. K.’s „Wissenschaftslehre” gevestigd, daar ik nauwkeurig wenste te weten, op welke gronden deze heren nog heden de wetenschap zouden willen „vastleggen” aan zekere dogmata van een bepaalde kerkleer. Wel mogen we dankbaar zijn, dat de wetenschap zelf in onze tijd naar haar kluisteraars niet meer behoeft om te zien. Misschien echter vind ik aanleiding, het wetenschappelik-wijsgerig peil van Dr. Kuyper’s werk nog eens in een afzonderlike kritiese verhandeling (reeds manuskript) in het licht te stellen, opdat blijke, wie die man is, die zijn vingers uitsteekt, niet alleen naar „von Schopenhauer”, „von Nietzsche”, „von Ritschl”, maar ook naar een Spinoza en een Kant.

Wanneer mijn lezer nu die schellen der dogmatiese naiveteit van de ogen zijn gevallen, dan zal hij mij zeker niet, op grond van deze mijn wat grof-plastiese maar duidelike muurvoorstelling, de nog naiever mening toedichten, dat we zonder die „muur”—dus zonder gezichtszenuwen—wèl of beter … de „werkelike” vormen of kleuren zouden kunnen „zien”! Maar men kan nooit weten, waartoe de naiveteit in staat is. Zegt niet Alfred Binet in zijn „L’Ame et le Corps”, 1905, in volle ernst,—vooraf gaat, dat de lichamen, die de gewaarwordingen veroorzaken (!) ons slechts door „l’intermédiaire de notre système nerveux” bekend zijn en dit zelf weer alleen bij wijze van sensation … dat ’t licht „ne brille que dans notre cerveau” (p. 23), dat dáár alleen „le bruit se produit; en dehors, règne un silence de mort”,—op p. 24: „En résumé, notre système nerveux qui nous sert à entrer en communication avec les objets [typies realisties gedacht], nous empêche, d’autre part, de connaître leur nature. Il est un organe de relation avec le monde extérieur; il est aussi, pour nous, une cause d’isolement. Nous ne sortons jamais de nous-mêmes. Nous sommes des emmurés.”

Men moet een Fransman zijn om met zoveel bon sens over dit onderwerp in deze tijd aldus te kunnen filosoferen,—om kennistheoretiese waarheden zo ongemerkt te verkeren in hun dogmaties tegendeel.

In elk geval is deze bon sens heel wat sympathieker, dan de verfransing van Kantisme zonder bon sens bij Renouvier c.s., even onfrans als onkrities.

16: p. 39. Dr. C. J. Wijnaendts Francken, die krachtens intellekt en geestesallure een van onze eerbiedwaardigste, consequentste materialisten zou kunnen zijn, schijnt zich zelf te willen doemen tot een allesbehalve benijdenswaardige positie in de wijsbegeerte ten onzent: door zijn materialistiese geestverwanten als „dualist” of „idealist” te worden verdacht—terwijl psychisme en dualisme hem niettemin als materialist moeten afwijzen, zodat hij met al zijn weten en kunnen „hier und dort verloren” is, als de vleermuis, muis noch vogel.

Nu toon ik u bij Dr. W. F. eerst deze materialistiese wortel en vervolgens zijn bont materialisties gewas, waarbij b.v. identiteit (a) en causaliteit (b) beurtelings ontkend en verondersteld worden, en de „functie” van c een vage, ruime „afhankelikheid” aanduidt, die ook voor b en d moet fungeren. We hebben nl. bij Dr. W. F. niet alleen l’embarras du choix, maar evenzeer le choix des embarras!

Als volgt: „Alle geesteswerkzaamheid gaat gepaard met [d] zekere processen in het centrale zenuwstelsel; alle psychische verschijnselen veronderstellen een physischen achtergrond. Zij zijn een functioneele uiting [c?] van bepaalde wijzigingen in een stoffelijk substraat, van zekere ons in haar wezen onbekende bewegingen en omzettingen[?] in die materie, die een psychisch karakter verkrijgen [a of c], doordat zij met bewustzijn gepaard gaan [d]. Dit wil evenwel geenszins zeggen, dat stoffelijke en geestelijke verschijnselen geheel [!] samenvallen en, naar sommige materialistische schrijvers beweerd hebben, geheel [dus ten dele?] te vereenzelvigen zijn. Want het is duidelijk, dat bij een dergelijke opvatting de begrippen causaliteit [dus b!] en identiteit ten eenenmale met elkander verward worden. Wel zijn de bewustzijnsverschijnselen functies [c] van bepaalde materieele veranderingen in de georganiseerde substantie; maar de betrekking tusschen die beide is niet eenvoudig zonder meer eene van oorzaak en gevolg [dus niet b .… n.b. wijl .… niet a!], aangezien het materieele en het psychische in wezen verschillend [„heterogeen”, zie boven!] en dus niet onmiddellijk met elkander vergelijkbaar zijn in dien zin, dat het eene zou kunnen verklaard worden als eene omzetting [dat zou a zijn] van het andere.” (P.O. p. 22). Brr.… „Elke psychische werkzaamheid veronderstelt zekere physische verandering, maar niet omgekeerd.” (kennistheoreties alléén omgekeerd!). „De bewustzijnsverschijnselen treden slechts op bij bepaalde materieele processen, waarmede zij in vaste regelmatigheid verbonden zijn [d]. Psychisch kennen wij alleen een reeks afzonderlijke verschijnselen, die ieder op zichzelf langs physischen weg zijn te voorschijn geroepen [b], daar ieder van hen zekeren physischen achtergrond tot voorwaarde heeft.” (ib. p. 25). Zo schrijft Dr. W. F. in zijn § over „Het verband tusschen lichaam en zielsverschijnselen”! Soortgelijk ellendig geknoei in de Inlg. p. 109: „Elke psychische werkzaamheid veronderstelt zekere physische veranderingen, maar niet omgekeerd” en p. 111, zijn geamendeerd Haeckelisme: „De stoffelijke hersenprocessen zijn niet zoozeer te beschouwen [niet zoozeer!] als de onmiddellijke oorzaak der psychische [hersenprocessen?!], dan wel als de onmisbare voorwaarde daarvan, gebonden als deze zijn aan [d] bepaalde physische bewegingen en omzettingen [a?].” Op bl. 112 volgt dan: „Want al die feiten bewijzen wel de onmiskenbare afhankelijkheid der psychische verschijnselen van physische toestanden”.… maar „Een afhankelijkheidsbetrekking is een veel ruimer begrip dan een causale betrekking”.… en Dr. W. F.’s begrippen moeten „ruim” genoeg zijn om het materialisme van a, b, c en d tegelijk te omvatten! Immers, tans volgt pagina 113/4, boven geciteerd, waar bewustzijn uit hersenprocessen geboren wordt! Maar nademaal Dr. W. F. meer dan één krities klokje heeft horen luiden over het materialisme, geeft hij er na zoveel moois ook nog deze draai aan op p. 115:.… „al moge het als wereldbeschouwing niet voldoen,.… toch als werkhypothese bij het natuurwetenschappelijk onderzoek”.… enz. En deze zijn § 5, aan de weerlegging van „de materialistische theorie” gewijd, eindigt nu symbolies met Forel’s „Gehirn und Seele” (vgk. opm. 9), terwijl elders de fatale (immers hersenfatalistiese) slotsom luidt: „Uit al het voorgaande volgt, dat het wilsgevoel slechts een begeleidend verschijnsel is, maar dat de eigenlijke oorzaak van ons handelend optreden te zoeken is in processen van het centrale zenuwstelsel”.… (P.O. p. 105; vgk. ook Sociale Ethiek, p. 117).

Op deze gemene materialistiese wortel nu stoelen de navolgende materialistiese stammen:

b (causatief materialisme): In zijn „Sociale Vertoogen” schrijft Dr. W. F., nog wel onmiddellik na een zuiver krities citaat van Heymans, op p. 244: „Maar overigens [!] is het duidelijk, dat de moreele degeneratie van den misdadiger slechts het gevolg kan zijn van moleculaire afwijkingen in het centrale zenuwstelsel, al onttrekken die zich nog ten eenenmale aan onze zintuigelijke waarneming” en op p. 254: „Want, gelijk reeds boven opgemerkt, elke moreele degeneratie kan in laatste instantie slechts het gevolg zijn van afwijkingen in het centrale zenuwstelsel, al onttrekken deze zich ten eenenmale aan onze zintuigelijke waarneming. Immers wij mogen van de veronderstelling uitgaan, dat aan alle psychische verschijnselen een physisch correlaat, d.i. een stoffelijk substraat ten grondslag ligt, en dus ook dat alle zielkundige afwijkingen ten slotte wijzen op zekere somatische wijzigingen.”

Op zulke plaatsen betrappen wij een schrijver en négligé, zien wij zijn materialisme en action, niet wat hij er voorzichtiglik van zegt, maar wat hij er feitelik en wezenlik van blijkt te denken. Achter „correlaat” en „substraat”, achter „functie” en „verschijningsvorm” en al dat fraais meer, maskeert Dr. W. F. dus eigenlik ook slechts het wegens een zekere welgeaccrediteerde „heterogeneïteit” zo braaf verloochende b!—Maar gaan we verder:

„Want niet de waargenomen stoffelijke wereld buiten ons, maar de psychische gewaarwordingen binnenin ons zijn het primaire en onmiddellijk empirisch gegevene; [was dit maar tot Dr. W. F. doorgedrongen, doch de zin is helaas nog niet uit:] en het is slechts een hypothese, wanneer wij daarnevens nog een physiek-materieele wereld als oorzaak dier psychische verschijnselen aannemen.…” (P.O. p. 28)! En op p. 66: „Onder de zoo straks genoemde materieele sporen, die den grondslag vormen van het geheugen, verstaan wij de bizondere praedispositie van het zenuwstelsel om bij voorkeur dezelfde associatiebanen te laten inslaan en dezelfde psychische produkten te leveren als vroeger.” Hoofdstuk V, over de gemoedsaandoeningen, eindigt aldus: „Ongetwijfeld bestaat er een nauw verband tusschen de gemoedsbewegingen en de innervatieprocessen, die inwendig tot bewustzijn komen [a]; maar er bestaat daarom nog geen voldoende grond om nu ook aan te nemen, dat deze laatsten de uitsluitende [?] oorzaak [dus niet b?] der eersten zijn, en om beiden zonder meer tot een psycho-physische identiteit te verklaren [dus niet a? of niet d?]. Hoe ze in werkelijkheid oorzakelijk samenhangen [weer terecht bij b!] blijft alsnog een open vraag, wier volledige oplossing aan de toekomst blijft voorbehouden.”! Hier wordt dus zelfs het „Ignorabimus” (zie boven) nog weer verloochend en overtroefd door een Haeckeliaanse wissel op de toekomst!—Eindelik nog uit het slothoofdstuk, p. 117, waar „wij omtrent de ware physiologische oorzaken en juiste verklaring dezer psychische verscheidenheden nog zoo in het duister rondtasten.” Ook zulk een zinnetje speaks volumes.

c (attributief materialisme): „Het [geheugen] is niet een aanhangsel, maar een integreerend [?] bestanddeel van bepaalde toestanden der zenuwelementen.… Het herinneringsvermogen berust op een organischen grondslag, d.w.z. op inhaerente [?] eigenschappen der levende materie.” (P.O. p. 64). Of, zonder omwegen: „Het geheugen toch is een eigenschap der hersensubstantie.…” (P.O. p. 68).

d (psycho-physies materialisme): P.O. p. 25 (boven geciteerd), p. 34/5: „Het bewustzijn op zichzelf is van niets de oorzaak;.… en veelal [n.b., soms dus niet?!] blijft het volkomen duister, waarom het zich paart aan physiologische verrichtingen, die evengoed ook zonder dien zouden plaats grijpen.” Evenzo p. 36: „Wij nemen waar” dat hersenprocessen „gepaard gaan met” bewustzijn (zie boven), of p. 105, reeds geciteerd en b.v. tot slot Inlg. p. 101/2, waar we nog eens al dit knoeierig materialisme-tegen-wil-en-dank bijéén hebben: „Het bewustzijn is zeer zeker moeilijk [dus niet onmogelik!] [a] te verklaren als bewegingsverschijnsel, noch vertegenwoordigt het een bizondere kracht. Het wijst slechts op een toestand [c?]: beweging gaat niet over of zet zich niet om in bewustzijn, wat onmogelijk ware omdat beide heterogene begrippen zijn [warmte en beweging dan?]; maar bepaalde bewegingsverschijnselen in het centrale zenuwstelsel verwekken [b?] processen, die gepaard gaan met [d] bewustzijn. Het bewustzijn is dus te beschouwen als een functie [a of b of c] of [men mag kiezen! ’t is bij Dr. W. F. toch alles één materialistiese pot nat] begeleidend verschijnsel [d] van een klein gedeelte der stoffelijke processen die zich in het organisme afspelen, hoewel wij nog hoegenaamd niet in staat zijn aan te geven waarvan het afhangt of deze al dan niet met bewustzijn gepaard [d] gaan.”— —Het ligt geheel in de lijn van al deze verwarde contradictore halfslachtigheden en ondoordachtheden, dat nu ook nog een inconsequente μεταβασις εἰς ἀλλο γενος, de dualistiese „Wechselwirkung”, telkens dit epiphaenomenalisme komt doorbreken. Evenals bij de waarneming volgens Dr. W. F. stof, causaal, inwerkt op geest, zo beïnvloedt omgekeerd het psychiese ongegeneerd de physiese reeks: P.O. p. 42, waar „aandachtsvestiging den bloedtoevoer naar de hersenen verhoogt”, p. 51 omtrent de verbeeldingskracht: „Hoe ingrijpend die kan inwerken ook op de physieke verschijnselen des lichaams”, p. 81 ss.: „welk een grooten onwillekeurigen invloed de affecten oefenen op tal van physiologische processen die in het lichaam plaats grijpen” en de voorbeelden aldaar, gelijk op p. 82/3: „Zoo vinden tal van pathologische toestanden van het zenuwstelsel.… hun primaire [n.b.!] oorzaak in stoornissen van het gemoedsleven.—Maar ook omgekeerd kunnen physieke veranderingen in het organisme sterke wijzigingen in het gevoelsleven wakker roepen.”! Hiertoe behoren ook de selectie-dualismen, aangewezen in opm. 33, die men wel wil vergelijken.

En van de ontwikkeling of verdieping, die Prof. v. d. Wyck onlangs naar ik meen bij Dr. W. F. heeft bespeurd, vermag ik kennistheoreties geen spoor te vinden. Integendeel—ook zijn jongste produkt, het najaar 1911 verschenen geschrift over Het Bewustzijn, hult in gewaad van anti-metaphysies agnosticisme louter slechte, dogmatiese, materialistiese metaphysica—die nu de welwillende lezer er zelf uit moge halen.

Ik kom tans op mijn aanhef terug: Blijkt Dr. W. F. ook na deze zo ontoegankelik voor de wijsgerige kritiek als Haeckel, dan bestaat er voor hem slechts één weg, om altans de eerbied zich te redden, die een oprecht, gaaf naturalist verdient: „Be nothing which thou art not” (Poe), of, positief: „To thine own self be true”!

Men spreekt van de sterren als „verschijnselen aan de sterrenhemel”, tegenover de astronomiese werkelikheid—de kennisleer noemt juist dit astronomies ruimtelik „Heelal” Phaenomeen der werkelikheid of de phaenomenale wereld, en bedoelt daarmee, dat het een denkbeeldig geheel is van algemeen mogelike waarnemingsinhouden, in tegenstelling enerzijds tot de individuele (lichtpunt-)gewaarwordingen en anderzijds tot de van mogelike waarneming onafhankelike werkelikheid zelf, wier inwerking op onze geest oorzaak is van die gewaarwordingen en die als zodanig het „reale” of „substraat” of „An-sich” heet van die phaenomenale objectenwereld.

De eenheid, waarin de afzonderlike waarnemingsinhouden groepsgewijs worden samengevat tot de „dingen”, die deze inhoud als „eigenschappen” „dragen”, vindt dus z’n grond en verklaring enerzijds in de eenheid van het denkend en waarnemend bewustzijn, dat als subject het kennistheoretiese prius is van deze objecten, anderzijds in de eenheid van het (vermoedelik evenzeer subjectief, psychies) reale, dat als substratum het metaphysiese prius der voorwerpen vormt.

Is dit inzicht eenmaal bereikt, dan zal de lezer mij gaarne Kant’s terminologie schenken, in casu zijn „transcendentale synthetische Einheit der Apperception” als „formaler, subjectiver Grund” der „empirischen Einheit der objectiven Erscheinung”. Wie deze Kantiaanse „apperceptie”, in haar kennis-theoretiese zuiverheid, dus vrij van ontologiese, substantiële dogmasmetten, begrepen heeft, is daardoor alleen reeds … Hegel te boven gekomen, en kan nog slechts glimlachen als Hegel’s „begrip” zich uitgeeft voor een synthese van Spinoza’s substantie (transcendent, dus slechts door wanbegrip te vergeesteliken) en Kant’s apperceptie (transcendentaal, dus slechts door onkritiese „Subreption” te verwezenliken).

„Verschijnsel” voor phaenomeen heeft ook nog dit tegen, dat het aan iets vergankeliks doet denken, en dus de niet-kritiese Hegeliaanse en Bollandistiese tegenstelling met het „wezen” als het onvergankelike bestendigt (vgk. b.v. Coll. Log. pp. 538–550: „Stof is de naam van de wezenlijkheid in het verschijnsel” enz., het „wezen” „als blijvende eenheid of idealiteit van eigen vergankelijke realiteit” en laatstelik De Logica, p. 22: „het ding als verschijnsel, heeft de eigenschap der vergankelijkheid” enz.). Juist in Kant’s „substantia phainomenon”, Newton’s materie en de quantitas materiae (massa) hebben we klassieke voorbeelden van een onvergankelik, onveranderlik phaenomeen, terwijl enerzijds het ding-op-zich-zelf evenmin onvergankelik als vergankelik mag heten, zover het als ontijdelik moet worden gedacht, en anderzijds het werkelik bewustzijnsleven, waarvan een levend organisme naar de psychies-monistiese leer het phaenomeen is, de tijdelikheid en vergankelikheid met dit laatste gemeen heeft.

18: p. 39. Daarmee is weerlegd Schopenhauer’s kritiek (I, p. 562/3) op Kant zover zij de gewaande tegenstrijdigheid betreft, dat Kant eerst (terecht!) zegt: het verstand kan slechts denken, niet „aanschouwen”, „Anschauung, Wahrnehmung, Perceptio gehören bloss den Sinnen an, und die Anschauung bedarf der Funktion des Denkens auf keine Weise.”—en later toch voor de natuur, voor het samenstellen van objecten, het verstand nodig heeft, voor het object dus „das doch wohl ein Anschauliches und kein Abstraktum ist”, zegt Schopenhauer… ten onrechte. „Nun ist aber die Natur doch wohl ein Anschauliches und kein Abstraktum” … integendeel!

„Ich fordere Jeden, der mit mir die Verehrung gegen Kant theilt, auf, diese Widersprüche zu vereinigen, und zu zeigen, dass Kant bei seiner Lehre vom Objekt der Erfahrung und der Art, wie es durch die Thätigkeit des Verstandes und seiner zwölf Funktionen bestimmt wird, etwas ganz Deutliches und Bestimmtes gedacht habe.” (p. 563/4).

Ik kan zonder die 12 Funktionen te verdedigen aan die Aufforderung voldoen: alle aanschouwing is, voor Kant, belevenis, individueel (al geschiedt ze niet dan in de aanschouwingsvormen, òf tijd en ruimte, òf tijd alléén)—en de „objecten”, al het objectief „Bestimmte” … heel de natuur, geldt transindividueel, met betrekking tot „ein Bewusstsein überhaupt”, is dus nooit onmiddellik belevenis, „intuïtieve” werkelikheid, maar abstrakt, door diskursief denken omtrent gegeven belevenissen (die altijd nodig en vóórondersteld zijn) opgebouwd intersubjectief geldig systeem.

Niet alleen dus het (transcendentale, en geenszins empiriese) „Objekt” waardoor ons de aanschouwing gegeven wordt, het Ding an sich, is van de aanschouwing verschillend, maar zelfs ook het immanente Objekt, dat uit aanschouwing, uit gewaarwordingen in aanschouwingsvormen, denkend wordt gecomponeerd.

„Unvorstellbar” of „sonderbare Voraussetzung” is dus dat immanent Object, dat natuurding, geenszins. Integendeel, het bestaat juist alléén in onze wetenschappelike voorstelling!

Te zeggen: onze Anschauung („waarneming”) is als zodanig reeds „sofort objectiv” (p. 565) heeft enerzijds geen zin (want niet de waarneming, maar haar inhoud wordt geobjectiveerd), is anderzijds onjuist (vergelijk droom, hallucinatie enz.) en is 3^o. niet ter zake tegen Kant, want die toekenning van het praedicaat objectief is zuiver verstandswerk—, de zinnen weten niets hoegenaamd van al of niet „objectief”.

Wundt’s tegenstelling tussen de „concrete”, „zinnelike” natuurobjekten en de „abstrakte” „begripsdingen” (atomen etc.) der natuurwetenschap, vergeet tweeërlei: dat de eerste evenzeer reeds abstrakt—en de tweede evenzeer nog zinnelik zijn!

19: p. 40. Heel de Hegeliaanse tegenstellingenreeks van schijn of verschijnsel en wezen of waarheid of werkelikheid, van uiting en kracht, geval en wet, blijft dan ook (als in z’n geheel immanent) beneden het niveau van Kant’s kennistheoretiese („transcendentale”) tegenstellingen: al of niet immanent en al of niet a priori.

Zo is het louter machteloze misvattingspolemiek, als Prof. Bolland in „Zuivere Rede” (p. 32, 33, 2^e dr. 75) van de „wét” als „het blijvende ware aan de verschijnselen”, „blijvende eenheid van de kracht en haar uiting”, aldus oreert: „De werkelijke wet is als wet der (ware of geheele) werkelijkheid even weinig enkel buiten als alleen binnen, even weinig eenzijdig van voren [!] als blootelijk van achteren [!] en niet òf subjectieve òf objectieve maar absolute wet, die zich als zoodanig in al het relatieve wedervindt; de ware wet of wet van het ware is zonder eenzijdigheid achter, in en voor [n.b.] al het verschijnende het begrijpelijk geldige en zoo op hare wijze het werkelijke, ware en redelijke zelf.”

Nog afgezien van de ondoordachte vereenzelviging van waarheid en werkelikheid, staat dus zelfs deze „wet” … tegenover Kant’s An sich, als een wet, slechts van phaenomenen, een slechts phaenomenale, zuiver immanente, dus als zodanig evenzeer objectieve als subjectieve wet. Vgk. verder van hetzelfde gehalte de herhalingen van pp. 122–128 Z. R.

20: p. 42. Het doet vermakelik aan, een dogmaties realist als b.v. Dietzgen te horen vertellen (Streifzüge, p. 60 ss.): „Von der gegenwärtig grassierenden erbärmlichen philosophischen Kritik wird der Menschenverstand als armer Schlucker dargestellt, der nur die oberflächlichen Erscheinungen der Dinge erklären [!] könne” … Natuurlik is dat „Oberflächliche” alléén van Dietzgen, niet van de „Kritik”.

Van Hegel tot Dietzgen weet men aardig beter dan Kant wat de verhouding van werkelikheid, wezen, tot „Erscheinung” eigenlik is: Gelijk Hegel gewaagt van dingen, die „nicht nur für uns sondern an sich blosse Erscheinungen sind” (Busse, Geist und Körper, p. 29, terecht: „Erscheinung an sich … eine contradictio in adjecto”), zo expliceert Dietzgen nader als volgt: „Alle Erscheinungen macht der Intellekt zu Wesen und erkennt alle Wesen als Erscheinungen des grossen [!] allgemeinen Naturwesens. Der Widerspruch zwischen Erscheinung und Wesen ist kein Widerspruch, sondern eine logische Operation, eine dialektische Formalität [!]. Das Wesen des Universums ist Erscheinung [!] und seine Erscheinungen sind wesenhaft … Und unsere Kritik sagt: Das Was, welches erscheint, ist selbst Erscheinung [wel, wel!], Subjekt und Prädikat ist von einer Art.” Of elders: „Das Wesen der Welt ist absolute Veränderlichkeit. Erscheinungen erscheinen—voilà tout.” (Das Wesen der menschlichen Kopfarbeit, p. 72).

Nu weten we ’t—wezenlik!

Voorwaar, voor zulk een wijsgeer moeten wel de Kantianen, „die zeitgenössischen Philosophen mit dem Geschichtsschreiber des Materialismus an der Spitze” … „entweder Schelme oder Narren” zijn … „welche mit sämtlichen Körnern eines Sandhaufens sich nicht begnügen wollen sondern hinter [!] allen Körnern extra noch einen körnerlosen Sandhaufen [!] suchen.”!—Waarlik een schelm of een nar, wie op Dietzgen’s … zandhoop bouwt!

21: p. 44. De Duitse kennisleer zegt hier gewoonlik „Grund” (ofschoon Kant herhaaldelik eenvoudig van „Ursache” spreekt, vgk. opm. 30), ter onderscheiding van de ruimtelike, phaenomenale „causaliteit” der natuur; terwijl Heymans, zuiverder, (maar in strijd met het als altijd uit naiveteit geboren spraakgebruik) spreekt van causaliteit en „pseudo-causaliteit”.

Een bezwaar daartegen schijnt mij, dat we dan ook van pseudo-dingen en pseudo-substantie en pseudo-realiteit zouden moeten spreken, waardoor bestendiging der verwarring van „schijn” en „verschijnsel” te duchten valt. Misschien ware dan phaeno- nog beter dan pseudo-.

Zelfs Kant kon bij ’t redigeren van de beruchte 2^de druk van zijn Kritik der reinen Vernunft niet meer ’t verschil duidelik maken tussen de „schijn” (wat niet geobjectiveerd mag worden, omdat het individueel is: hallucinatie-inhoud, of verkeerd geobjectiveerd wordt, omdat met perspectief, nabeelden enz. geen rekening wordt gehouden, het zg. „zinsbedrog”: „die zwei Henkel, die man anfänglich dem Saturn beilegte”) en het „verschijnsel” (dat niet getranscendeerd mag worden, omdat het objectief is: de roodheid van de roos, die wel aan ’t object „roos”, maar niet aan het An-sich der roos, aan de oorzaak der roodgewaarwording eigen is). Kant verhaspelt in de noot bij p. 73 o. c. deze twee geheel verschillende dingen: de „schijn” der verkeerde, wijl realistiese transcendering en de „schijn” der verkeerde, maar goed-immanente objectivering. Zolang u deze samenvoeging: „immanente objectivering” als een contradictie klinkt, hebt ge ’t Kantisme nog onvoldoende begrepen. Dat is juist de tegenstelling van ’t dogmaties realisme (b.v. dat van Hartmann) met Kant, dat voor ’t eerste objectivering transcendering betekent,—terwijl Kant bewees: heel de objectivering der natuurwetenschap—heel de „natuur” is … immanent. Natuurlik gelden deze termen: immanent en transcendent dus niet,—zoals Hartmann met het naief realisme ze misvat—, ten opzichte van een individu, maar ten opzichte van ’t Bewusstsein überhaupt, de kennende subjectiviteit als zodanig.

Mach, Beiträge zur Analyse der Empfindungen, p. 20 heeft hier vrijwel gelijk: „nicht die Körper erzeugen Empfindungen, sondern Empfindungskomplexe bilden Körper”, wel te verstaan: aus Empfindungskomplexen bildet der denkende Geist Körper (Tussen haakjes: Wat zou Mach moeten antwoorden op de vraag: wat dan wèl de oorzaken der gewaarwordingen zijn?).

Gij hebt tot dusver b.v. aethertrillingen als de (van bewustzijn onafhankelik bestaande) werkelikheid beschouwd, die „oorzaak” is van onze licht- en kleurgewaarwordingen—maar gij zult tans of straks wel gaan inzien, dat precies zoals de kleuren een vertolking van de werkelikheid in de taal van de kleurzin, evenzo de bewegingen (trillingen, heel de „mechaniese” wereld) ook slechts een bewustzijns- (waarnemings-)afhankelike zijn … niet de werkelikheid zelf, maar haar vertolking in de taal van … de bewegingszin (Uitstekend, Riehl, Der Philos. Krit. II, p. 27). „Kracht” en „stof” bestaan slechts objectief, niet van-bewustzijn-onafhankelik of „an sich”, zelfs niet eens onafhankelik van mogelike waarneming.

23: p. 45. Hier zij er op gewezen, dat ook Kant’s aan Locke c.s. ontleende, even veel gesmade als weinig begrepen „innere Sinn” een … goede zin heeft. Want b.v. eens anders gemoedsaandoeningen, angsten, begeerten enz. kan ik enkel mij „denken”, „voorstellen”, „erwägen”,—maar beleven, „hebben”, ervaren, en in die zin „kennen” kan ik alléén eigen bewustzijnstoestanden. Alléén door dat „beleven”, „ervaren” (Kant spreekt naar Locke’s voorbeeld van „innerlik waarnemen”, „innere Anschauung”) worden deze voor ons tot werkelikheden, bepaalde („bestimmte”) realiteiten, nog lang niet door ze enkel te „denken”,—de „Anschauung” is onontbeerlik—en dus ook … de „vorm” van alle bewustzijns-belevenissen … de „tijd”. Iets ontijdeliks kan ik zeer goed denken, tot onderwerp van overweging, van nadenken, tot subjekt van oordelen maken, „kennen” echter, of zelfs mij voorstellen—nooit!—(Vgk. Hoofdst. IV, § 1).

De „innere Sinn” is synoniem met de „empirische Apperception”, „das empirische Bewusstsein meiner selbst”, „vermittelst dessen das Gemüth sich selbst oder seinen inneren Zustand anschaut”. Zo wordt door Kant meteen elk intellektualisme en ontologisme onmogelik gemaakt.—Onze innerlike ervaring is niet intellektueel: louter „denken” of „rede” zou ons geen enkel gevoel, geen enkele gewaarwording kunnen leveren—en het denken moet zelf als psychiese realiteit (dus in de tijd!) „gegeven” zijn … om te bestaan. Vgk. hierover speciaal K. d. r. V. § 22, p. 668 s.: „Sich einen Gegenstand denken, und einen Gegenstand erkennen, ist also nicht einerlei” enz.; p. 675: „Ich, als Intelligenz und denkend Subject, erkenne mich selbst als gedachtes Object, sofern ich mir noch über das [behalve ’t gedacht zijn] in der Anschauung gegeben bin, nur, gleich andern Phänomenen” etc. en vooral § 25, p. 676/7: „So wie zum Erkenntnisse” etc.

De polemiek van Palagyi tegen de „innere Sinn” berust uitsluitend op de misvatting van „Sinn” … in de gewone zin van ’t woord. Kant’s „i. S.” heeft met een zien van het zien, een „Tasten des Tastens”, kortom, een gewaarwording van een gewaarwording niets hoegenaamd uit te staan—en even veel met Thomas van Aquino’s lichamelike „sensus communis”—(cf. Palagyi, Der Streit der Psychologisten und der Formalisten in der modernen Logik, 1902).

Ook Paulsen geeft in „Die Zukunftsaufgaben der Philosophie” nog een machteloos-dogmaties verweer tegen Kant’s „inneren Sinn”, waarin hij zelfs schrijft: „Es bleibt kein dunkler, undurchdringlicher Gegenstand hinter der Szene, von dem wir im Selbstbewusstsein bloss eine ‚Erscheinung’, eine getrübte oder gefälschte Spiegelung hätten.” De kenniskritiek moet weer antwoorden: Kennis, onverschillig of zij ons zelf geldt dan wel iets anders, dat „erscheint”, is in ’t geheel geen „Spiegelung”, laat staan dus „eine getrübte oder gefälschte Spiegelung”! Voor Kant sluit dan ook de „innere Sinn” geenszins uit, maar eer juist in, uw psychistiese „Erweiterung des Realismus auf die Aussenwelt”, terwijl het tijdeloos An-sich niets hoegenaamd gemeen heeft met een „blosser schattenhafter Doppelgänger der Materie” en slechts in zoverre een „ens rationis” mag heten, als de ratio, de redelike tijdkritiek, tot dit ens moet besluiten.

24: p. 57. Speciaal bij het ruimteprobleem verwarre men niet de kennistheoretiese tegenstelling: empirisme en apriorisme (al naar de ruimte ’t zij als a posteriori gegeven kennisinhoud wordt beschouwd ’t zij als kennisvorm, geldig a priori ten aanzien van alle mogelike desbetreffende inhoud) met de voor ons weinig belangrijke psychologiese tegenstelling van (door Helmholtz dus genaamd) nativisme en empirisme ten aanzien van bepaalde zinnen, naar gelang men aanneemt, dat deze òf krachtens aangeboren eigenschappen oorspronkelik onmiddellik-ruimtelike gegevens bieden, òf wel slechts onruimtelike „locaaltekens”, die dus slechts middellik, met behulp van „ervaring”, d.w.z. door associatie met ruimtelike gegevens, hun ruimtelike betekenis krijgen (Wundt stelt tegenover de „nativistiese” de „genetiese” theorieën, onder welke laatste dan behalve de hier genoemde empiristiese leer ook zijn eigen „praeëmpiristiese” versmeltingstheorie valt, vgk. b.v. zijn Grundriss der Psychologie § 10).

Zo zijn naar de kennistheoretiese tegenstelling b.v. Berkeley en Mach en alle „positivisten” empirist, Kant en Heymans apriorist, naar de psychologiese tegenstelling echter is Berkeley nativist t.a.v. de tastzin, empirist t.a.v. de gezichtszin (waaromtrent Hering b.v. nativist was), terwijl Helmholtz en Heymans empirist zijn t.a.v. beide, maar Heymans nativist t.a.v. de bewegingszin, natuurlik zonder dat aan „aangeboren kennis” bij dit „nativisme” mag worden gedacht.

25: p. 58. Het voor velen zo „moeilike” moduleren b.v. (gelijk het begeleiden, harmoniseren van melodieën)—behoeft dan ook niet geleerd te worden—een muzikale geest kan het zelf vinden, van ’t begin tot het eind—gelijk een mathematies genie—de meetkunde zelf zou kunnen vinden, die uit de axioma’s volgt, zonder dat er enige verdere „ervaring” toe nodig is, dan die onze eigen voorstelling ons levert. Ook de wetten van de logica kan ieder „vinden”—in z’n eigen denken—en ieder denkend subject past ze toe—omdat het de zuiver subjectieve, formele natuurwetten van het denken zijn; wie niet reeds denken kon, zou ze evenmin kunnen leren als begrijpen. En hun slechts subjectief, formeel karakter verklaart tevens hun apodikties gelden voor alle „materie”, alle denkbare werkelikheid. Ik misken niet dit verschil, dat de muzikale wetten geen denk- maar gevoelswetten, wetten van aesthesis, van aesthetica zijn, maar het zijn ook weer de natuurwetten van het muzikale voelen, dat de een tot in de fijnste ontwikkeling, de ander slechts in primitiefste aanleg bezit.—Het is een eigenaardig genot, ook hier, als bij de logica, de meetkunde, de mechanica, de gelijkheid, de éénheid aller subjekten, dus de dááruit alléén voortkomende „algemeen-geldigheid” van de muziekleer te bemerken.—De oudste en de nieuwste muziek, de Aziatiese of Afrikaanse evengoed als de Europese, kan naar onze zelfde regelen worden ontleed en begrepen. Alle nationale muziek, alle zang van volkeren en rassen, is slechts één machtig „thema met variaties”: een variantenspel van de éne muziek der Mensheid.—Uitnemende bijdragen tot dit weten zijn ten onzent geleverd door Prof. Land (over de Arabiese en Javaanse toonstelsels) en door de onlangs overleden Rotterdamse muziekkenner A. J. Polak (de harmonisering van Turkse en Japanse melodieën).

Maar een kritiese muziekleer, een „Kritik des reinen Musikempfindens”, die de „Gesetze und Elemente” van de muziek zou hebben gevonden en verklaard—gelijk logica en meetkunde door Kant-Heymans verklaard zijn—bestaat nog niet, zover ik weet.—Liebmann spreekt terecht, zij het in andere zin, van „ein ästhetisches Apriori, dem logischen Apriori völlig parallel, aber viel schwieriger zu entdecken.” (Anal. der W.² p. 606). Musici zijn slechts bij uitzondering denkers. Zij aanvaarden hun eigen kunst in gelovige heteronomie, als ondoorgrondelik, boven begrip verheven, en de wijzen hebben in levenloos intellectualisme, met een Hegel gedoceerd: „das Unsagbare, Gefühl, Empfindung, ist nicht das Vortrefflichste, Wahrste, sondern das Unbedeutendste, Unwahrste.” En Hegel heeft gelijk, de muziek is de „subjectiefste” kunst. Maar—zeg ik in Kant’s zin—zij zal juist doordat zij een zuiver subjectieve, zuiver „formele” kunst is … het objectiefst van alle blijken.

Hoe verbaasd moet men nu zijn, in z’n Aesthetik een materialistiese „verklaring” van de consonantie te vinden, waarbij de tonen gedacht worden als een soort „beeld” of te wel verkeerde waarneming … neen niet van physiese trillingen, maar van zekere hypothetiese psychiese „Erregungen oder Bewegungen” die weer op hun beurt veroorzaakt zijn door physiese trillingen!

P. 353: „Zunächst konstatieren [?] wir: jeder einzelne Ton schliesst einen bestimmten Rhythmus in sich. Genauer gesagt: die seelische Erregung oder Bewegung, die in uns sich vollzieht, wenn wir einen einzelnen Ton hören, muss gedacht werden als eine rhythmische Erregung oder Bewegung. Es muss angenommen werden, dass sie einen Rhythmus in sich trage, der dem Rhythmus derjenigen regelmässigen Folge der physikalischen Schwingungen entspricht oder irgendwie analog ist, aus der die fragliche seelische Erregung sich ergibt.”

„Sind nun Töne konsonant, so sind jene physikalischen Schwingungsfolgen rhythmisch verwandt. D.h. sie haben einen Grundrhythmus gemein, und sind einfache Differenzierungen dieses Grundrhythmus. Und entsprechend und im gleichen Sinne müssen nun auch die Empfindungen konsonanter Töne, d.h. die seelischen Erregungen oder Erregungszustände, die uns in den akustischen Bildern der Töne zum Bewusstsein kommen oder ihnen zugrunde liegen, als rhythmisch verwandt gedacht werden. Eben diese rhythmische Verwandtschaft macht das Wesen der Konsonanz aus.”

De gewaarwording is hier dus subjectief „beeld” of verkeerde waarneming niet van materiebeweging, maar van zieletrillingen, die weer op hun beurt door physiese trillingen … veroorzaakt zijn. Dus een indirekt, metapsychies getrapt materialisme.

Op deze voos-metaphysiese grondslag wordt nu een overeenkomstige tonen-aesthetica gebouwd: