OPMERKINGEN TOT TOELICHTING EN BEVESTIGING.1 (continued 3)
Reading edition
Welneen, zegt Hartmann, „Auch dieser Einwand fällt bei näherer Prüfung in sich zusammen.”
Immers … onze „kennis” van iets roods, b.v. het in philosophicis veelverspreide zwavelkwik, bestaat niet in de wetenschap dat het rood is, maar dat ’t als Ding an sich [!] een zekere Molecularbeschaffenheit heeft, die [!] de transcendente oorzaak is onzer roodgewaarwordingen!
Heerlike petitio principii—met uw ongeëvenaard materie-dogmatisme: „Denn neben der instinctiven Anschauung des rothen Zinnobers haben wir nicht nur die unbestimmte Vorstellung von der correspondirenden, ursächlichen Beschaffenheit in dem Ding an sich des Zinnobers, sondern wir haben die ganz bestimmte Vorstellung, worin diese ursprüngliche Beschaffenheit besteht, nämlich in einer solchen molecularen Schichtung, dass nur Aetherwellen von etwa 0,0007mm Wellenlänge reflectirt werden. Hierin ganz allein besteht unsere Erkenntniss von dem Dinge, nicht darin, dass wir wissen, dass es uns roth erscheint, ohne dabei etwas von den Ursachen dieser Wirkung zu ahnen.” (p. 113).
Men ziet, Hartmann’s „kennis” is er ene van hetzelfde wetenschappelik allooi als van de „savants”, die de geest voor een zelfmiskenning der hersenen houden!
„Wenn wir die Gesichts- oder Tast-empfindungen wegen der zweidimensionalen stetigen Abstufung ihrer Lokalzeichen räumlich ausbreiten, so thun wir das nicht, um mit Raumanschauungen ohne transcendentale Realität zu spielen, sondern in der instinktiven Zuversicht, so die räumlichen Lagenverhältnisse der uns afficirenden Theile des Dinges an sich abbildlich zu reproduciren und repräsentativ zu erfassen. Wenn wir die Flächenanschauung in die dritte Dimension hinausprojiciren, so thun wir dies abermals durchaus in der Zuversicht, die räumliche Stellung des uns afficirenden Dinges an sich zu dem Ding an sich unsres Leibes durch ein adäquates Bewusstseinsabbild zu begreifen.”
Precies,… evenals wij de kleuren produceren om de Farben-an-sich „abbildlich zu reproduciren und repräsentativ zu erfassen”!
Zo culmineert zijn „transcendentaler Realismus” op p. 121 „in der Aehnlichkeit, welche die raumzeitliche Reproduktion für’s Bewusstsein mit dem raumzeitlichen Ding an sich erlangt”!
In twee woorden: Vóórkrities dogmatisme.
49: p. 136. Vergelijk O. Liebmann, Zur Analysis der Wirklichkeit, p. 41 (in het artikel dat de reeds onkantse titel draagt: „Phaenomenalität des Raumes”): „Derselbe galvanische Strom wird durch die Zunge als saurer Geschmack, durch das Auge als rother oder blauer Lichtstreifen, durch die Hautnerven als Kitzel, durch das Gehör als Schall empfunden.”!
Niet alleen dit ongelukkige zinnetje, maar (onder meer) heel deze passus pp. 154–156 van de Heer Bolland is voor eigen werk uitgegeven vertaalsel, nagenoeg letterlik plagiaat van Liebmann, wiens Spinozisties getinte „empirischer Materialismus” ook elders dezelfde fouten begaat (zie onder en opm. 38):
Bolland, p. 154 ss: … „de uitkomsten der natuurkunde die zooals men weet [altans weten kan met Liebmann in de hand] haar physiologisch complement vinden in het theorema van Johannes Müller aangaande de specifieke vermogens der zintuigen. Op den vasten bodem van talrijke physiologische proeven en pathologische waarnemingen constateert men in dit theorema het volgende als inductief-empirisch verworvene uitkomst. Ten eerste worden geheel verschillende werkingen op de zintuigen enz.… „Zoo bespeurt men … „Desgelijks bespeurt … „Van den anderen kant … „Een en dezelfde galvanische stroom … „Onze gezamenlijke zintuigen vormen om zoo te zeggen eene soort van klavier, waarop door de buitenwereld wordt gespeeld … enz.” Liebmann, p. 40 ss: „Das physiologische Complement, dieser physikalischen Lehren bildet Johannes Müllers berühmtes Theorem von den specifischen Energieen der Sinne, welches auf dem festen Boden vielfältiger physiologischer Experimente und pathologischer Erfahrungen beruhend, durch vollständige Induction gewonnen, die Wahrheit jener Cartesianischen und Lockeschen Behauptung über jeden Zweifel erhebt. Zweierlei nämlich ist empirisch constatirt. Erstens, dass völlig disparate Sinnesreize etc.… „So empfindet man … „Ebenso empfindet … „Auf der andern Seite … „Derselbe galvanische Strom … „Die Gesammtheit unsrer Sinne ist gleichsam die Claviatur, auf der die Aussenwelt spielt … etc.”
Vgk. ook Dr. H. W. Ph. E. v. d. Bergh van Eysinga in zijn „Levensbeschouwing” p. 49: „Een elektrische stroom is licht voor ’t oog, pijn voor de huid, geluid voor ’t oor, smaak voor de tong, en kan nooit voor die verschillende zintuigen iets anders zijn.”!—Zo wordt het naief realisme t.a.v. Locke’s „secundaire” hoedanigheden bestreden door … Locke’s naief realisme omtrent de „primaire” eigenschappen van een gewaarwordingveroorzakend … natuurding! Bij Liebmann zelf vinden we nog (op p. 528, noot, „Z. A. d. W.”): „Das Denken äussert sich hier als ein gleichzeitig materieller und psychologischer Vorgang. Vielleicht ist es seinem Wesen nach etwas Neutrales, das in doppelter Erscheinungsweise auftritt; etwa so, wie dieselben Aetherschwingungen einerseits dem Auge als Licht, andrerseits dem Tastsinn als Wärme erscheinen.”
Prof. M. Verworn, een van die moderne gewaarwordings„monisten” als Ziehen, Petzoldt, Mach, wiens half materialistiese, half dualistiese waarnemingsleer in de hersenen blijft steken, laat in zijn „Mechanik des Geisteslebens” diezelfde bovenbesproken elektriese stroom optreden als Proteus der zintuigen, om te bewijzen dat voor zijn „konditionale Betrachtungsweise der Dinge” de werkelikheid slechts uit betrekkingen bestaat … zonder betrokkenheden! Via Verworn (hem en heel die belangrijke moderne positivistenrichting behandel ik in een afzonderlik geschrift wel nader) is diezelfde elektriese stroom nu pas weder ons land binnengeleid door § 4 der „Hoofdtrekken eener filosofie van het menschelijk kenvermogen” van M. Greeve (p. 348 van Toekomst-Moraal, 1910).
50: p. 137. ’t Is telkens als een echo van Schopenhauer’s Kantvermaterialisering, die de „Kritik der Vernunft” noemt de „Kritik der Gehirnfunktionen”, de „Erfahrungswelt”, de natuur, een: „Gehirnphänomen” (dat wordt dus een Phänomen-phänomen!), evenzo van „Gehirnanschauung” spreekt, en op p. 66, Satz vom Grunde (Grisebach III), dan ook schrijft: „Denn die Empfindung jeder Art ist und bleibt ein Vorgang im Organismus selbst, als solcher aber auf das Gebiet unterhalb der Haut beschränkt” enz. (cf. p. 114 en passim; speciaal § 22, heel Schopenhauer’s realistiese conceptie van het lichaam als „unmittelbares Object”, ten onzent terug te vinden in de waarnemingsleer van P. Bierens de Haan’s naargeestig-dogmatiese Hoofdlijnen eener Psychologie met metaphysischen grondslag, 1898, p. 16 ss.). Zo beroemt er zich S. op: „Ich habe demgemäss es geradezu ausgesprochen, [!] dass jene Formen der Antheil des Gehirns an der Anschauung sind, wie die specifischen Sinnesempfindungen der der respectiven Sinnesorgane” (IV. p. 107) en in de noot aldaar: „Wie unser Auge es ist, welches Grün, Roth und Blau hervorbringt, so ist es unser Gehirn, welches Zeit, Raum und Kausalität, (deren objectivirtes Abstraktum die Materie ist) hervorbringt.—Meine Anschauung eines Körpers im Raum ist das Produkt meiner Sinnes- und Gehirn-Funktion mit x”.
Dat wie—so wordt dus voor ons: Zo min (het een)—als (het ander). Evenzo passim b.v. Kritik der Kantischen Philosophie, p. 535, V p. 155; of II p.222: „Was ist Vorstellung? Ein sehr komplicirter physiologischer Vorgang im Gehirne eines Thieres, dessen Resultat das Bewusstsein eines Bildes ebendaselbst ist” of p. 232 „Denn der Intellekt ist so vergänglich wie das Gehirn, dessen Produkt oder vielmehr Aktion er ist.”
Ook elders (p. 245, 247) heet het intellect „nur eine somatische Funktion”, „ein Secundäres und Physisches” „der Vis inertiae unterworfen” [!]. IV, p. 63 „dass jedes Denken eine physiologische Funktion des Gehirns ist, eben wie das Verdauen eine des Magens”, of II p. 287 „wie das Greifen Funktion der Hand”!
Verbijsterend wordt de verwarring op een p. 303, waar het lichaam alleen … in de hersenen bestaat „als ein räumlich Ausgedehntes und sich in der Zeit Bewegendes nur mittelst der Funktionen des Gehirns, also nur in diesem, existirt. Was hingegen erkennt, was jene Vorstellung hat, ist das Gehirn, welches jedoch sich selbst nicht erkennt, sondern nur [!] als Intellekt, d.h. als Erkennendes, also nur subjectiv sich [!] seiner [!] bewusst wird.”
De hersenen kennen! zich! als … intellect!
Terwijl het intellect, het kennend subject, op p. 325 „im Grunde tertiär” heet „weil es den Organismus voraussetzt [i. pl. v. omgekeerd!], dieser aber den Willen”—is weer op p. 334 het Gehirn Erscheinung van het intellekt: en elders weer (b.v. p. 303) van de wil zelf, sc. „der Wille zu erkennen, objektiv angeschaut, ist das Gehirn.” Die 3 concepties warren bij Schopenhauer dooréén, al blijft wel z’n grondgedachte: hersenen objectiteit (= phaenomeen) van intellect, zie II c. 22; c. 20, p. 286, in strijd met p. 287 „Objective Ansicht des Intellekts.” „Physiologies gesproken” (een geliefd stopwoord van realisten die het niet willen zijn) is er nu eenmaal nòch subject nòch intellect, en Kant heeft er zich wel voor gehoed, wanneer hij kennistheoretiese waarden bedoelt,… physiologies te spreken! Immers alleen daardoor ontstaat die onzinnige „introjectie”: heel de ruimtewereld, met de oneindige wereldruimte erbij, bevindt zich in … de hersenen; of is een … hersenprodukt!; evenzo Schopenhauer’s waan, „dass man berechtigt ist, zu behaupten, die ganze objective Welt, so gränzenlos im Raum, so unendlich in der Zeit,… sei eigentlich nur eine gewisse Bewegung oder Affektion der Breimasse im Hirnschädel” (II, p. 319) of p. 322: dat das Gehirn… „die Form des Raumes hervorbringt”! of ibid., wel is de voorstelling prius van de physis (het lichaam), maar „andererseits setzt die Vorstellung eben so sehr den Leib voraus, da sie nur durch die Funktion eines Organs desselben entsteht.” Zo p. 323: Ook het Selbstbewusstsein „durch das Gehirn und seine Funktionen bedingt”, zelfs: p. 324 „Dieser Brennpunkt der gesammten Gehirnthätigkeit ist [!] Das, was Kant die synthetische Einheit der Apperception nannte,” een „untheilbarer Punkt”!
Dan p. 334: „So hat Kant … Raum, Zeit und Kausalität, als Gehirnfunktion nachgewiesen; wenngleich er dieses physiologischen Ausdrucks sich enthalten hat” … und dieses physiologischen Ungedankens!
Zo II, 16 („Zur idealistischen Grundansicht”) „dies [!] hat Kant ausführlich und gründlich dargethan; nur [!] dass er nicht das Gehirn nennt, sondern sagt ‚das Erkenntnissvermögen’.” Nur!—Kant heeft evenmin gedacht als gezegd: „Es ist eben so wahr, dass das Erkennende ein Produkt der Materie sei, als dass die Materie eine blosse Vorstellung des Erkennenden sei, aber es ist auch eben so einseitig.” Vergelijk in dezelfde geest: II p. 21 of p. 23, „dass auch das Subjekt als solches durch das Objekt bedingt ist” of p. 25.
Volgens V, p. 53 zouden zelfs „die so genauen und richtig zutreffenden astronomischen Berechnungen” „nur dadurch möglich” zijn „dass der Raum eigentlich in unserm Kopf ist” en luidt het van hem, die deze wereld als „ein blosses Gehirnphänomen [!] auffasst”: „Dass der Kopf im Raume sei, hält ihn nicht ab, einzusehn, dass der Raum doch nur im Kopfe ist.”!
Op Schopenhauer’s physiologies vooroordeel berust ook zijn foutief gebruik van het woord „cerebraal” voor intellectueel, verstandelik (dat ook in de Nederlandse kunstkritiek gaat binnendringen), cf. IV 260 „intellektual, d.h. (objectiv ausgedrückt) cerebral”. Een vooroordeel, immers gemoedsleven, gevoel en geniale intuïtie, zijn physiologies even „cerebraal” als … het bewuste denken.
51: p. 138. Vergelijk nog Bolland, Wereldraadsel, p. 259 (Intreerede): „Verandering is en blijft voor ons het volstrekte Apriori”! met Kant te dezer plaatse:
„Ebenso kann die transcendentale Aesthetik nicht den Begriff der Veränderung unter ihre Data apriori zählen: denn die Zeit selbst verändert sich nicht, sondern etwas das in der Zeit ist. Also wird dazu die Wahrnehmung von irgend einem Dasein, und der Succession seiner Bestimmungen, mithin Erfahrung erfordert.”
Welk een verschil in ernst en bezonnenheid!
Het is dan ook niet te dulden, dat juist deze doldrieste dogmaticus zich in deze zelfde rede, op p. 268 in een noot de volgende aanmerking veroorlooft op een kriticus, zó schroomvol (Windelband zou met Liebmann zeggen „keusch”) als Prof. Heymans:
„Onvoorzichtig daarom en vol aanleiding tot misverstand is de volgende uitspraak van mijn hooggeachten ambtgenoot te Groningen: ‚Het is in hooge mate waarschijnlijk, dat zich alle natuurverschijnselen, physiologische, chemische en physische, tot mechanische laten terugbrengen’ (Prof. G. Heymans, ‚De Gids’ van April 1896, blz. 94). Zelfs objective is dit niet eens toe te geven; vgl. bijv. W. Ostwald over ‚die Ueberwindung des wissenschaftlichen Materialismus’ (Leipzig 1895)”.
Dit staat als noot bij Prof. Bolland’s zinsnede:
„Het leven der Natuur is echter rijker dan de objectief visionaire puntenwarreling, waarin velen nog het Al zouden willen zien, doch waarin alles tot uitwendige verhouding is geworden, zonder gevoel of innerlijkheid; heeft de mechanistische natuuropvatting als methóde haar goed recht van bestaan, als theorie is zij eene bekrompene, eene plat eenzijdige dwaasheid.”
Aan „eene bekrompene enz. dwaasheid”, Prof. Bolland, maakt zich in deze slechts hij schuldig, die als gij, met natuur (of zelfs Natuur) bedoelt een deel der concrete Werkelikheid, niet hij, die, als Prof. Heymans, begrijpt dat de Natuur, het object van physiologie en physica, slechts Phaenomeen is en de concrete Werkelikheid evenmin mechanies als ruimtelik!
Heerlike ironie, dat Prof. Bolland in deze quasi-anti-materialistiese, maar zijns ondanks juist naturalistiese passus, de immaterialist Heymans verwijst naar … de materialist Ostwald!
Prof. B. is goedig genoeg om op p. 9 (52) letterlik te verklaren, dat voor hem Heymans’ „alle natuurverschijnselen” betekent: „alles, letterlijk alles”. Waarvan akte.
Deze tegen Heymans gerichte pagina’s (8 en vv., 2e dr. 51 ss.) bewijzen slechts dat ook Heymans, als Kant, hoog boven Prof. Bolland’s bereik en begrip staat. Ze zijn, weloverwogen, niets dan een armzalig poginkje, tegen Heymans’ superioriteit, bij oningewijde dus argeloze lezers de schijn van „dogmatisme”, „ondoordachtheid”, „bevooroordeeldheid” te wekken, door een uit z’n verband gerukt of zelfs een vervalst citaatje. De aard dezer vervalsing verdient nadere toelichting:
Prof. Bolland citeert, p. 8 (52), uit Heymans’ „Gesetze u. Elemente des wissenschaftlichen Denkens”: „De apodicticiteit der logische wetten, in den zin, waarin zij daaraan feitelijk wordt toegeschreven, levert geen nieuw probleem op.” En in een noot op die „apodicticiteit” voegt hij er bij: „‚Apodeixis’ beteekent bewijs, doch bedoeld is hier eene ‚volstrekte’ geldigheid van algemeene bijzonderheden of ‚betrekkelijkheden’, waartegen geen verstandig bezwaar kan rijzen in logisch … dogmatisme.”
Reeds deze noot geeft een even ware als waardige voorstelling voor ieder die weet, dat Heymans met apodicticiteit niets anders bedoelt, dan enerzijds een feit, een gegeven psychies en psychologies feit van het denken, dus „nicht etwas zu Beweisendes, sondern Gegenstand der unmittelbarsten, inneren Wahrnehmung” (men bestudere § 22) en anderzijds een probleem, waarvan de zuiver logiese oplossing wordt gezocht (men bestudere heel Heymans’ meesterwerk).
De geciteerde zin zelf echter luidt bij Heymans als volgt, op p. 101:
„Die Apodiktizität der logischen Gesetze in dem Sinne, in welchem sie denselben tatsächlich zugeschrieben wird, bietet also [ik cursiveer wat Bolland schrapte] kein neues Problem”…
Also… want deze zin is de slotsom, de conclusie, van heel een §, genaamd „Die apodiktische Gewissheit der logischen Gesetze”, gewijd speciaal aan de vraag, of deze nog een nieuw probleem oplevert, nadat het logiese probleem (sc. de geldigheid a-priori der denkwetten, dus van het principium contradictionis en exclusi tertii, voor alle mogelike werkelikheid) is opgelost; diezelfde zin luidt dan ook verder: „sie ist in der Anwendung der logischen Gesetze auf die Wirklichkeit, welche wir im vorigen Paragraphen zu erklären versucht haben, mit einbegriffen”! Aan het logiese probleem zelf, waarom alles „niet iets anders” is dan wat het is, zijn dan reeds, voorzover het de feiten van het denken betreft, de §§ 14–20 en voor de verklaring dier feiten de niet minder magistrale §§ 21–24 gewijd, welke laatste § „die Lösung des Problems” heeft geboden.
Maar Prof. Bolland zegt op p. 9 (53): „Zoo is ook bij Prof. Heymans om te beginnen alles datgene wat het is, en niet iets anders, wat zoozeer in de rede heet te liggen, dat het niet eens problemen medebrengt” … hier gaat de vervalsing nog een graad verder: Van de conclusie „also kein neues Problem” werd op p. 8 (evenals explicite op p. 32 van „Het Verstand”) gemaakt de bewering zonder meer: „geen nieuw probleem”, en op pag. 9 reeds het dogma: „niet eens problemen”…
Zo is op p. 11 (55) ridder Bolland waar hij wezen wilde: „Wie met vooropgestelde ‚waarheden’ begint, waarheden, die op hare wijze niet eens problemen medebrengen, begint met eene zekerheid zonder twijfel, die niet de zekerheid is der doordachtheid en wijsheid; wie met ‚axiomen’ begint, begint met vooronderstellingen, die als vóóroordeelen van vooróórdeelen ongescheiden onderscheiden zijn.” enz. enz.
Verslagen ligt Heymans en zijn werk van ± 500 gedegen pagina’s, uitsluitend gewijd aan … de kritiek der wetenschappelike axioma’s en hun apodicticiteit; bladzijden, die elk zonder onderscheid kritieser bezinning, dieper inzicht, bezonkener wijsheid, zuiverder begrip en vromer waarheidszin bevatten, dan voor enig Hegeliaan als zodanig ooit bereikbaar is, laat staan voor zulk een Hegeliaan.
En in 1910 heeft Prof. Bolland in een pamflet blijkbaar niets beters tegen Heymans’ boek en deszelfs „betrekkelijke onbenulligheid” aan te voeren dan … Prof. Bolland’s vervalsing, voor hem van genoeg belang om ze te herhalen op pag. 20/21 van „Het Antwoord”: „evidentie van datgene, welks ‚apodicticiteit’ bij Heymans elders geen probleem heet op te leveren”!
Ik vermoed dat Heymans zelf, in zijn serene redelikheid, voor dit soort Bollandistiese polemiek zelfs geen woord van afkeuring overheeft—enkel zwijgende verontwaardiging en wat meewarig begrijpen. Maar ik voor mij achtte het nodig, hier eens dit proefje „Zuivere Rede” in ’t licht te stellen, niet om Heymans, maar terwille van de vele kritiekloze slachtoffers van Professor Bolland’s waarlik weergaloze „geoefendheid”, die hun de weg tot Kant-Heymans verspert.
„Toch wel berekend en listig, maar valsch en bekrompen”—deze giftige pijl door Prof. Bolland op Heymans gemikt in zijn schotschrift, stuit af op Heymans’ integriteit, om slechts zijn schutter te treffen.
„Laat zich iets aan deze verklaring van het bekende uit het onbekende voorstellen, laat er zich iets aan begrijpen? Wat moet eigenlijk der heeren ‚mechanisch verklaren’ heelemaal?”—Dat Prof. Bolland dat niet begrijpt, kan hem niet euvel worden geduid. Wel, dat hij Prof. Heymans op deze vraag, hier en elders, slechts laat antwoorden met een zinnetje uit een tijdschriftartikel dat, „zonder meer”, in ’t geheel niet ter zake is, te weten: „Das letzte Ziel alles Erklärens ist nichts Anderes als empirisch gegebene Zusammenhänge logisch zu durchleuchten.”
Zulk soort schijnpolemiek tegen een meerdere als Heymans, ten aanschouwe van een publiek op welks licht te verbijsteren begriploosheid deze „geoefendheid” van meet af (zie Prof.’s voorrede) speculeert, is even ridderlik als redelik.
Men behoeft Heymans slechts te kennen en te begrijpen om eens en voor al te weten, dat hij uitsluitend van de natuur, van het gebied der physica en physiologie, de mechaniese verklaarbaarheid of herleidbaarheid mogelik of zelfs waarschijnlik kan noemen, en dat voor hem dus al het geestelike, heel het terrein der psychologie en der geesteswetenschappen als zodanig, daarvan eo ipso en principieel, op kenniskritiese grond, is uitgesloten. Maar Prof. Bolland durft in 1910 in zijn uitval tegen Heymans, getiteld: „Nieuwe Kennis en oude Wijsheid, eene poging tot voorlichting”, op p. 55 s., op dezelfde pagina, waar hij een Heymans toevoegt: „En in alles eerlijkheid en rondheid” … deze zin laten drukken: „Ook zoude het der ervarenheid te Groningen eer aandoen, rondborstig evenzeer te erkennen, dat men eene misvatting uit, wanneer men de opvatting uit, dat geest en ziel, met al hetgeen daar niet aan toekomt [?!] zich nog eens zullen laten herleiden tot levenlooze en zelfs onqualificeerbare werktuigelijkheid” …! Dit is weliswaar laster (evenals de smetten van pragmatisme en theosofen-kwakzalverij, die Prof. Bolland’s waan een theoreticus van ’t zuiverste water als Heymans tracht aan te wrijven), maar Prof. Bolland wist, begreep, nu eenmaal niet beter, naar ik wil aannemen. Ik ben alleen benieuwd, of hij, na deze mijn „poging tot voorlichting”, nu hem altans zijn algehele misvatting ten deze gewezen is, met „eerlijkheid” en „rondborstig” onmiddellik zijn laster zal erkennen en herroepen en voortaan zal trachten, van Heymans tenminste zoveel te leren kennen en begrijpen als nodig is, om enigszins weer goed te maken, wat hij in onwetendheid en wanbegrip aan hem en de waarheid misdreven heeft.
Een Heymans zou onderschrijven, evenals een Eisler, een Wundt, de geniale „onvoorzichtigheden” van niemand minder dan Leibniz: „Tout ce qui se fait dans le corps de l’homme et de tout animal est aussi mécanique que se qui se fait dans une montre” en „Recte constitutum est, nihil in corpore fieri, quod non mechanicis, i.e. intelligibilibus rationibus constet.”—Voor hun als voor Leibniz geldt daarbij, zonder zweem van zelfweerspreking: „la Perception, et ce qui en dépend, est inexplicable par des raisons mécaniques, c’est-à-dire par les figures et par les mouvements.” (Monadologie, thèse 17, cf. thèses 79 et 81). Immers zij allen zijn zuivere parallelisten: „Tout se fait mécaniquement et métaphysiquement en même temps.”, voor wie de mechaniese natuur slechts phaenomeen is van de metaphysiese werkelikheid: „La source de la mécanique est dans la métaphysique”, een uitspraak, door de heer Bolland zelf indertijd geciteerd, maar wel kwalik begrepen.
52: p. 140. In dezelfde zin p. 548/9: (Die Lebenserscheinungen) „Zwar könnten an sich die Finalität und Causalität, welche ich als Kehrseiten [?] meines zeitlichen Denkens vorfinde, die doppelseitige menschliche Auseinanderziehung [een aan de gelijktijdigheidsfout ontleend beeld] einer rein unzeitlichen Logik sein, so dass Zweck und Ursache nur illusorisch [!] gefasste logische Notwendigkeiten wären. In gewissem [?] Sinne mag dies ja auch immerhin der Fall sein, allein in seiner Strenge ist mir dieser zeitleugnende Gedanke unerträglich; in meinem Gefühl eines Bedürfnisses nach Erlösung von Unvernunft, Bosheit und Elend empfinde ich es als eine Verhöhnung des persönlich und etwa auch kosmisch empfundenen Uebels, mein Fühlen und Wünschen und Wirken als etwas schlechthin Zeitloses zu denken, so, dass mein Willensact sowie der demselben entgegengesetzte Widerstand eine reine Illusion, ein nicht einmal geträumter Traum wären.” Waar gemoedsaandoeningen en wensen spreken verwijst de wijsbegeerte met een zwijgend „Non ragioniam”… of desnoods met een uitgesproken „πρωτον μεν ἀληθεια” naar kerkleer en dergelijke—en speciaal de tijdkritiek lacht om deze illusionaire, dromende vrees, dat zij de heer Bolland zou dwingen, zijn gemoeds- en geestesleven, zijn levensactie, „als etwas schlechthin Zeitloses zu denken”. Juist wanneer en dewijl de tijd bewustzijns„vorm” is—blijft een niet-tijdelik bewustzijnsleven een zelfweerspreking, een onmogelikheid, van dezelfde kennistheoretiese soort als een niet-ruimtelike bewegingswereld.
53: p. 141. Op p. 266 (Wereldraadsel) maakt Bolland’s Hartmanniaans dogmatiese „Mystiek” van het subject der interindividuele tijdelikheid „eenen alles omvattenden absoluten Géést.”
Interessant is het te zien hoe ook Poincaré in „La Valeur de la Science” worstelt met het algemeen subject van de Tijd in ontologiese bevangenheid. Hij ziet wel in, alle affirmations over (objectieve) gelijktijdigheid en opeenvolging zijn zinledig zonder gemeenschappelik subjekt, „n’ont par elles-mêmes aucun sens” (p. 46; vergelijk ook Kinkel tegen Riehl, p. 25 o. c.). Hij zou dan wel willen concevoir „une sorte de grande [!] conscience, qui verrait tout et qui classerait tout dans son temps”, maar heeft toch bezwaren tegen zo’n „demi-dieu”, die met onvolkomen geheugen zou moeten worden gedacht, „puisque sans cela tous les souvenirs lui seraient également présents et qu’il n’y aurait pas de temps pour elle” (deze subtiliteit vergeet echter dat ook voor ons oorspronkelik alleen le présent de tijdbron kan zijn). „Et cependant, quand nous parlons du temps, pour tout ce qui se passe en dehors de nous, n’adoptons-nous pas inconsciemment cette hypothèse; ne nous mettons-nous pas a la place de ce dieu imparfait; et les athées eux-mêmes ne se mettent-ils pas à la place où serait Dieu, s’il existait?” Hij acht dan deze „hypothèse” toch onvoldoende „puisque cette intelligence hypothétique, si même elle existait, serait impénétrable pour nous.” Dit inzicht verheft Poincaré altans boven Hartmann c.s. Maar wij weten nu dat zulk een „transcendentaal” subjekt geen „hypothèse” is, geen als „bestaand” te veronderstellen wezen, maar hypothesis in oorspronkeliker dieper zin van het woord. Wie mij tot dusver gevolgd heeft zal mij begrijpen, wanneer ik z’n ontologiese gesteldheid aldus formuleer: Het subjekt der natuur bestaat evenmin, dus evenzeer, als de natuur.
Zelf maakt hij er op zijn wijze een ens metaphysicum van, p. 185: „Want het voorwerp met zijn ding-schijn bestaat niet als subjekt tegenover het kennend bewustzijn als zodanig (in welk geval het toch een zinnelijk ding ware)—maar het bestaat in de synthetische handeling van een universeel bewustzijn zelf. Het universeele bewustzijn is het Eeuwige Denken [!], de wereldgrond zelf, het wereldcentrum”!
Deze „Subreption” leidt op p. 187 tot het volgende dubbelgebeide dogmatisme: „Het ding-karakter is dus niet stoffelijk substantieel, maar iets geestelijks; de kracht der Idee, die de voorwerpen stelt, is een denkkracht, zoodat zij bestaan als handelingen der Idée zelve.
„Onze aanschouwing van het voorwerpelijke is nu een herhaling [n.b.!] waarbij ons individueel bewustzijn deze hoogere [!] synthetische handeling weerspiegelt [!]. Waarneming is reconstructie [!] van binnen uit”!
Dit is de „höherer Idealismus” waarmee Kant’s verontwaardiging zo meesterlik de spot drijft (zie Proleg. p. 164).
Ditzelfde Hartmannisme bij Bolland (W. p. 316):
„Is er waarheid in het menschelijk denken, dan bestaat die in de bewuste reproductie van den inhoud eener Wereldidée” enz.
Ook het „objectief idealisme” van Bergmann, Eucken, Lipps e.a. begaat de reeds bij Berkeley te vinden fout, van het kennistheoreties Subjekt van Natuur en Tijd, eenmaal als Vóóronderstelsel ontdekt en begrepen, een werkelik bestaand Wezen, een soort Algeest te maken, even onkants als ongerechtvaardigd.—Wel vindt men bij Kant zelf reeds misstappen in diezelfde richting. Vgk. daaromtrent Windelband, Die Erneuerung des Hegelianismus, 1910, p. 14: „Nun hatte schon Kant alle Mühe, dieses ‚Bewusstsein überhaupt’ vor der metaphysischen Ausdeutung zu schützen, die ihm sein eigenes persönliches Weltanschauungsbedürfnis nahelegte. Der zunächst hypothetisch eingeführte ‚intuitive Verstand’, der intellectus archetypus, dann—nach den Postulaten der praktischen Vernunft—in der Kritik der Urteilskraft das ‚übersinnliche Substrat der Menschheit’, das alles waren schüchterne Ansätze zur Metaphysizierung des ‚Bewusstseins überhaupt’, denen Hegel nur den rechten Namen gab, wenn er es Gott nannte.”
Ten slotte zij hier nog gewaarschuwd tegen de verhaspeling van het subjekt der kennis, dus het subjekt van phaenomenale werkelikheid, met het subjekt der waarheid, „das urtheilende Bewusstsein überhaupt” van Rickert, dat bij deze dan ook wordt tot subjekt van het zijnde a.z., aldus ten onrechte in z’n „zijn” van mogelik oordeel afhankelik gemaakt, een soort „Immanenz”, die dus niets te maken heeft met de phaenomenaliteit, de Kantiaanse afhankelikheid van mogelik kennen. Rickert kent of erkent zo min ons krities subjekt der natuur als de phaenomenaliteit der ruimte-dingen. Voor zijn objekt-realisme zijn psychies en physies even „reële”, kennistheoreties-gelijkwaardige delen der „empirische Wirklichkeit” („Das Physische und das Psychische sind, wie man sie auch sonst definiren mag, jedenfalls beide gleich unmittelbar gegeben.” Die Grenzen, p. 175; „Wir finden unmittelbar vor eine Welt, die aus Körpern besteht und aus anderen Gebilden, die wir psychisch nennen.” „Wir wissen, dass das Psychische ein Theil der empirischen Wirklichkeit ist, so gut wie die Körper.” ibid. p. 180).
Aan Rickert zien wij dus, hoe men kan komen tot een „Bewusstsein überhaupt” en daarvan afhankelike „immanente objekten” (vgk. ook de noot bij bl. 390), zonder de kritiese objekt-immanentie en haar subjekt ook maar van verre te hebben bereikt.
Rickert’s grondfout, waarmee heel zijn „idealisme” staat en valt, te weten: dat het al of niet toekennen van waarheid, het zus of zó „oordelen”, afhankelik zou zijn van het willen en dus de „Urtheilsnothwendigkeit” in plaats van een causale (re vera!) een soort teleologiese zou zijn en mitsdien elk oordeel een transcendent „Sollen” zou impliceren (Hoofdst. XIV, Sein und Sollen, van Der Gegenstand der Erkenntniss: „jedes Urtheil erkennt ein Sollen an, die Urtheile die Thatsachen constatiren, sind unbezweifelbar, also ist auch die Urtheilsnothwendigkeit vor jedem Zweifel geschützt.”) en een „waarde” „anerkennen” („dass sogar die Konstatirung einer Thatsache die Anerkennung eines Werthes einschliesst”, Die Grenzen p. 707), zodat „Sollen” prius zou zijn van „Sein” (C. XVII van Der Gegenstand, „dass das Sollen begrifflich früher ist als das Sein”) en de zekerheid zou verschaffen van een transcendente waarde („Wir dagegen finden, dass auch in den scheinbar nicht über Bewusstseinsthatsachen hinausgehenden und daher absolut unbezweifelbaren Urtheilen ein transcendenter Werth mitbehauptet wird und daher können wir von einem Wissen von diesem transcendenten Werthe reden.”), waarbij dan de waarheid zelf, als al wat men „verplicht” is te „bejahen”, fungeert als „Gegenstand der Erkenntniss” („Der Gegenstand der Erkenntniss ist ja nichts anderes als der Inbegriff der zu bejahenden Wahrheitswerthe.”)—deze grondfout is boven behandeld in Hoofdstuk IV § 3, speciaal p. 85/6 en in opmerking 5.
Even juist als scherp formuleert Rickert, hoe deze (onjuiste) leer (vgk. ook Bauch in de noot bij bl. 86) de bekende zelfweerspreking der waarheidsloochening in het ethiese transponeert: „Wo man den Pflichtbegriff als ethischen Begriff bekämpft, wird es dem Menschen zur Pflicht gemacht, keine Pflicht anzuerkennen.” (Die Grenzen p. 713). Maar onze zuiver theoretiese geesteswettelikheid mag en moet ook dit antiscepticum versmaden!—
55: p. 148. Si duo idem dicunt, non est idem. Ook Wundt c.s. (Eisler en alle krities-monistiese evolutionisten) noemen „die Natur Vorstufe des Geistes”, zeggen „dass der Geist aus der Natur sich entwickelt”. Met hen zijn wij het daaromtrent volkomen eens. Het onderscheid met Hegeliaanse gelijkklinkende uitspraken is niet meer of minder, dan dat Wundt het natuur-idealisties en oorzakelik bedoelt, en de Hegelarij natuur-realisties en dialekties i.e. anticausaal (Hartmann en Eucken weer natuur-realisties en causaal). Bij Wundt, zuiver parallelist als Heymans, is nooit het psychiese uit het physiese, het geestelike uit het stoffelike voortgekomen, maar wel menselik geestesleven, kultuur, uit kultuurloze „natuurlike” dierlikheid.
Uitstekend Eisler, Geschichte des Monismus, p. 169:
„‚Natur’ und ‚Geist’ zeigen sich uns somit nicht als absolute Gegensätze, sondern sie sind, im weitesten Sinne, nur die beiden Seiten oder Betrachtungsweisen einer einheitlichen Wirklichkeit; im engeren Sinne aber ist Natur die niedere Stufe des Seins, das auf einer höheren, aktiveren und bewussteren ‚Geist’ (im Unterschiede vom psychischen Innensein überhaupt), und in der Gesamtheit von dessen Gebilden Kultur ist. Natur als Objektivation des Geistes und Natur als Vorstufe des Geistes sind also wohl zu unterscheiden. Der Geist im engeren Sinne steht über der Natur, während er im weiteren Sinne in der Natur selbst und deren Entwicklung zum Ausdruck, zur Erscheinung gelangt. Die Natur als Körperwelt ist die äussere Hülle, der Leib des Geistes.”
Van de natuurwetenschappelike evolutie-leer is Hegel de vijand en verachter, ze is voor hem „völlig leer”, „grassiert noch” enz., zie § 249 Kl. L. Inderdaad, de evolutie-leer „grassiert noch” in ironie van tegenstelling tot Hegeliaanse „Naturphilosophie”.—Van de wonderlike waan, als zoude Hegel „ein genialer Vorläufer der Darwinschen Entwicklungslehre” zijn en Darwin zelfs „ein genialer Ausarbeiter der Hegelschen Erkenntnistheorie” (frazen van Dietzgen over „Darwin und Hegel”), zou een blik in deze § 249 al kunnen genezen. Voor hem zijn „Gattungen” even duurzaam als „Gesetze”.—„So erkennt man z.B. in der Natur die Güte Gottes darin, dass die verschiedenen Klassen und Gattungen, sowohl der Tiere als auch der Pflanzen mit allem versehen sind, dessen sie bedürfen, um sich zu erhalten und zu gedeihen. Eben so verhält es sich dann auch mit dem Menschen, mit den Individuen und mit ganzen Völkern.…” etc., aldus Hegel, waar hij op zijn manier „verstandig” wilde zijn (§ 80, Kl. Log., Zus.).
56: p. 158. Prof. Dr. Jos. Kohler. Mijn qualificatie en de positie van deze roemruchte nestor van het volkerenrecht en veelzijdig rechtsgeleerde grootwaardigheidsbekleder der Berlijnse Universiteit, maar in philosophicis een des te gevaarliker even autoritair als bombasties idee-dilettant, vergt dat ik enige van die in de tekst bedoelde Ungeheuerlichkeiten aanwijs, al is het eigenlik jammer van de benodigde ruimte. In zijn „Lehrbuch der Rechtsphilosophie” (1909) volgt op de Inleiding (I) van het 1e Boek (Die Rechtsphilosophie und ihre Bedeutung) een hoofdstuk II: Philosophie und Rechtsphilosophie, waar te lezen staat (p. 7):
„Vor allem kommt hier in Betracht die Erkenntnistheorie, d.h. die Frage über das Verhältnis zwischen Subjekt und Objekt [dus het in de tekst aangewezen objekt-realisme] und die Frage ob unseren Vorstellungen [!] von der Welt eine Welt in Wirklichkeit zu Grunde liegt und wie sich diese Wirklichkeit zu unseren Vorstellungen verhält. Das ist die ungeheuere Frage des kritischen Realismus.… Die Annahme, dass es überhaupt unmöglich sei, in das Ding an sich einzudringen, sodass [!] wir auf das Gebiet unserer Vorstellungen [!] zurückgeworfen waren, beruht auf dem falschen Dualismus [!] Kantschen Angedenkens: dieser Dualismus mit seiner ständigen Skeptik und dem ‚Ignoramus’ in bezug auf die Aussenwelt [!] ist längst überwunden. Überwunden ist auch die Annahme, dass Zeit und Raum nur auf unserer Vorstellung [!] beruhten und eine Zutat unseres Geistes wären.
„Vielmehr ist zu sagen, dass das Ich und das Nichtich alles zu einem grossen [!] Weltganzen gehört und darum notwendig eine Zusammenstimmung [!] stattfinden muss, namentlich auch in der Richtung, dass Zeit und Ausdehnung, wie wir sie schon seit Aeonen in unseren Geist aufgenommen [!] haben, unserer Empfindung von Zeit und Raum entsprechen, da [!] der menschliche Geist und schon was dem Menschen an Geschöpfen vorhergegangen ist, aus der Zeit und dem Raum die ständige Vorstellung überkommen [!] haben.”
Over Tijd en Ruimte vergelijke men dan § 3 van zijn „Das Problem der Rechtsphilosophie” in zijn Moderne Rechtsprobleme: „Die Entwicklungslehre [die van K.] setzt daher zwar die Wirklichkeit der Zeit voraus, allein sie beruht andererseits auf der Erkenntnis, dass das Zeitliche auf einem Ausserzeitlichen und Ausserräumlichen beruht und dass über Raum und Zeit eine höhere Wesenheit schwebt.… Die Ansicht, alsob sie [„Raum und Zeit”] nur subjektive Zutat unseres Geistes waren, ist irrig. Ihre Wirklichkeit wird nicht nur durch die Sinnfälligkeit unserer Beobachtung dargelegt, sondern auch durch unsere Körperlichkeit inmitten des gleichzeitigen oder verschiedenzeitigen Andersseins.… Wir [?] nehmen Zeit und Raum an, und ebenso nehmen wir eine Einheit und Vielheit der Wesen an.… Aber wir glauben an alles dieses in relativer Weise” etc.
Maar horen wij nu verder (p. 8) Prof. Kohler tegen Kant’s „Dualismus”: „Jener ganze Dualismus ist so ungeheuerlich und haltlos, dass er vor energischen Denkern sofort zusammenfallen musste. Fichte und Schelling suchten ihn zu stürzen, und Hegel hat ihn vollkommen zertrümmert (Identitätsphilosophie).…” „Der Hauptirrtum der Kantschen Philosophie besteht darin, dass der Unterschied zwischen Subjekt und Objekt ins Ungeheuerliche übertrieben ist”.… Volgt een „Vorstellung” van Kant’s kennisleer: „Nach der Kantschen Erkenntnistheorie steht auf der einen Seite das Subjekt ganz allein im Theaterraum [!] und vor ihm ist die ungeheuerliche Bühne der Theatervorstellung [!], welche die Welt bedeutet. Zwischen diesen beiden Dingen sollte nun eine Vermittelung sein, aber fern davon: dasjenige, was wir wahrnehmen ist nur ein Phänomen, eine Folge von Erscheinungen, und alles, was hinter dem Phänomen liegt, ist uns ewig verborgen, denn all unsere geistigen Kräfte können sich nur auf die Erscheinungen beziehen.” [Natuurlik is juist die waarneming zelf de en de enige „Vermittelung” tussen Subjekt en Niet-ik. Juist door de Beziehung van onze „geistigen Kräfte” op dat Niet-ik ontstaat de „Erscheinung”!] „Diese ganze Vorstellung ist schon darum verfehlt [inderdaad verfehlt], weil sie zwischen dem einen [!] erbärmlichen Ich und der ganzen Welt einen solchen Unterschied macht, dass hier eine ungeheuere Kluft gähnt; das ist doch kaum der Mühe wert, wegen des einen Menschen solches Wesen zu machen! Wie verhält es sich denn mit der ungeheueren Menge der weiteren Ichs, die doch ebenfalls in die Welt hineinstarren?” (p. 9:).… „während unser ganzer Leib mit all seinen [?] Leiden und Schmerzen nur ebenfalls ein Phänomen ist, und in der Tat in den Wolken steckt [goed gelocaliseerd], die das Ding an sich umgeben.”.…
Na deze even individuele als individualistiese Kant-voorstelling levert nu p. 9 de volgende gewoon-realistiese „Spiegelung”- en „Aetherschwingungen”-dogmatiek:
„Der Gedanke von dem Ding an sich ist insofern zutreffend, als natürlich jede Spiegelung [!], jedes Einwirken in eine Subjectivität nur so aufgefasst werden kann, dass das Ding an sich nicht in das Subjekt eingeht, sondern einen Eindruck macht, und dieser Eindruck ist es, den wir als das Bild der Welt erschauen. Insofern kann zwischen Eindruck und Welt natürlich nie volle Gleichheit bestehen, ebensowenig wie eine Gleichheit bestehen kann zwischen der Matrize [!] und dem aus der Matrize hervorgehenden Bilde [!]. Aber immerhin muss es verstandesmässig möglich sein, zwar nicht ein Abbild der Matrize zu geben, wohl aber zu sagen, inwieweit unser Eindruck zur Matrize stimmt und inwiefern bei diesem Eindruck subjektive Momente im Spiel sind. [Alsof Kant’s leer iets anders deed! Maar eilieve.… hoe vergelijkt een Kohler beeld en.… matrijs?! zie:] Dazu ist aber unser Verstand fähig, denn er kann unsere Organe [!] und die Wirksamkeiten dieser Organe erfassen und mithin auch darstellen, wie sie sich betätigen, wenn ein Eindruck von aussen [!] kommt”.… [Dat die organen.… zelf slechts kennisprodukten zijn.… wie op zulk een kleinigheid let, is een kniesoor.… en dat ook dit „aussen”, dit „kommen” zowel als dit „sich betätigen” tot de phaenomenenwereld behoren.… zover reikt de Kohlerkritiek niet. Hij bedoelt het zuiver physiek:] „Auch bei anderen Wesen finden wir ähnliche Organe, und wir können prüfen, wie sie wirken und wie sie durch die ‚Matrize’ von aussen beeinflusst werden. Weiter können wir natürlich nicht kommen” [Neen, natuurlik kunt gijlieden nooit verder komen]. „Es ist aber auch nicht nötig, denn diese Erkenntnis ist vollkommen. Kein Wesen kann sagen, welches Bild [!] das Weltall gibt, wenn man das beobachtende Wesen wegdenkt, denn dann ist eben ein Bild überhaupt unmöglich [K. zelf onderstreepte deze wijsheid]. Wir können nur sagen: im Weltalle ist eine Fülle verschiedener Objektivitäten [!], die [!] auf unsere Subjektivität wirken und bei deren Wirkung unsere Subjektivität die Tafel [!] darstellt, auf der die Bilder [!] erscheinen, welche Tafel an sich eine bestimmte Beschaffenheit hat, sodass wir [we „kennen” immers die Tafel „an sich”!] dasjenige abziehen können was subjektiv ist. [En nu een voorbeeld!:] Wir wissen z.B., wenn wir rot und gelb sehen, dass die Eigenart der Farbe eine Zutat unserer Sehorgane [!] und unseres Denkens [!!] ist, aber ebenso ist es sicher, dass dieser verschiedenen Art der Farbe eine Verschiedenheit im Objekt zugrunde liegen muss, von der wir nichts weiter wissen, als dass hierbei [!] Ätherschwingungen eine Rolle spielen.”
Ik gewaagde boven van het idee-dilettantisme van deze meester der rechtsvergelijking. Dit ten besluite (p. 11): „Wenn man geltend gemacht hat, dass in unserem System ein Widerspruch bestehe zwischen der realen rechtsvergleichenden und universalrechtsgeschichtlichen Wissenschaft einerseits und der Ideenlehre andererseits, die uns aus Hegels Philosophie erwächst, so ist dies ein kurzsichtiger Irrtum; denn gerade in der Versöhnung der rationellen [?] Idee mit der Wirklichkeit liegt das Grosse der heutigen Forschung; wir dürfen in der Fülle der Einzelheiten das Gesamte der Idee nicht vergessen [klinkt goed], wir müssen in ihr die Ausflüsse des grossen Gottesgedankens erkennen; das ist das Wesen des Neuhegelianismus: was wir im Einzelnen entdecken, schliesst sich zum grossen Ganzen.”… (p. 12): „Fortschritt ist das Wesen der Welt. Eben weil das Ewige sich im Zeitenschosse zutage ringt, so muss eine Entwicklung walten; denn sonst wäre der ganze Prozess kein Entwicklungsprozess”.… ontegenzeggelik! „Das hat allerdings Spinoza noch unvollkommen erkannt [de stakkerd]: allein Spinoza ist auch nicht das Musterbild unseres Pantheismus, sondern nur ein unvollständiger Vertreter; unser Pantheismus reicht in die geweihten Zeiten der grossen indischen Philosophie hinein und berührt sich mit den Ideen der Sufiten, des Averroes und des Mystikers Ekkehard!” Zoveel ter oriëntering, hoe Prof. Kohler filosofeert.
Daar ik de dogmatiese diepzinnigheden van een Kohler’s (en evenzo b.v. een Berolzheimer’s) „metaphysische Ideen” voor eer en invloed van de wijsbegeerte, en speciaal de rechtsfilosofie, heel wat heillozer acht, dan alle „Plattheiten”, „Seichtigkeiten”, „Flachheiten” etc. (men kent die phraseologie der diepe heren), die hij positivisme en materialisme, of ook een Jhering en een Stahl naar ’t hoofd slingert, als had hij zelf deel aan „die ungeheure Tat der deutschen Philosophie”—daarom wil en moet ik er op wijzen, hoe ontoegankelik zulk een geest is voor kritiese wijsbegeerte en hoe gering mitsdien het verschil tussen Kohler- en … Köhlerglauben.
57: p. 236. Gelijksoortige realistiese zelfbespotting zie ik daar juist in de „Grundriss einer Philosophie des Schaffens als Kulturphilosophie, Einführung in die Philosophie als Weltanschauungslehre”, 1912, van Dr. Otto Braun, waar deze gewaagt van „die vom Idealismus vertretene Weltverdoppelung”.… nademaal hij het idealisme als volgt begrijpt: „Warum soll dieser Tisch hier denn durchaus nicht [n.b.] dieser Tisch, sondern irgend ein X sein?”.… „Was hätte es denn für einen Sinn, wenn neben einer objectiven Welt [van tafels etc] noch eine ihr ganz heterogene der Erscheinungen existierte?” (p. 42/3).
Deze Privatdozent der Philosophie, die reeds als zodanig in 1912 toch wel diende te weten, dat voor het idealisme juist zijn objective Welt (van tafels etc.).… die (dus daaraan niet precies heterogene) Welt der Erscheinungen is.… en die zijn eigen Hartmanniaans realisme „realistischer Idealismus” noemt—dus met zijn „vom Idealismus vertretene Weltverdoppelung” naar letter en geest zich zelf bespot und weiss nicht wie—levert ons dan meteen nog een in dit verband niet onvermakelik voorbeeld van de toon, die zulk een, op zijn manier godsdienstig (zie zijn Slothoofdstuk X: „Vom gotterlebenden und gottdarstellenden Schaffen”), dualist tegen zijn materialistiese tegenstanders en mederealisten pleegt aan te slaan (vgk. mijn tekst bl. 184), waar hij over de leden en bloc van de Monistenbund als volgt vonnis velt: „Doch kommen die Angehörigen dieser Vereinigung infolge ihres disziplinlosen Philosophierens kaum in Betracht; sie verstehen sich selbst nicht.” (p. 51).
Moraal: γνωθι σεαυτον! We zouden ook tegen al zulk materie- of objektrealisme met een andere moraal kunnen eindigen, die zich niet uitsluitend maar inzonderheid ook ten aanzien van Objekt of Erscheinung en Ding an sich keert tegen het niettemin grote stuk werk van de 25-jarige Liebmann, door, even zuiver Kantiaans als zuiver ironies, met de woorden zelf van diens Kant tot het ongerijmde (vgk. mijn tekst bl. 92) herleidend refrein, te concluderen: „Also muss auf Kant zurückgegangen werden.”
En wij handhaven deze moraal, trots de zo juist verschenen „Cellular-Ethik als moderne Nachfolge Christi, Grundlinien eines neuen Lebensinhaltes” door Wilhelm Kleinsorgen, 1912, opgedragen aan „Meinem hochverehrten Lehrer Seiner Exzellenz dem Wirklichen Geheimen Rat Professor Dr. Ernst Haeckel” en bevattend een Haeckelomane Haeckel-humbug, waarvoor zelfs een filosofaster als Haeckel toch eigenlik nog te goed, te trouwhartig is, een Cellular-Ethik dan, die ons op p. 24, waar schrijver het over „das Erkenntnisproblem” heet te hebben, aldus inlicht: „Der auf Descartes, Spinoza, Leibniz, Wolff und als ‚Kritizismus’ auf Kant zurückgehende Rationalismus und Apriorismus, der lange Zeit die philosophische Erkenntnislehre beherrscht hat und auch heute noch von vielen Philosophen als massgebend angesehen wird, ist abgesehen von den älteren Arbeiten Lockes, Humes, Condillacs und Mills in neuester Zeit vor allem durch die bahnbrechenden zellular-psychologischen Untersuchungen Ernst Haeckels ad absurdum geführt worden.” etc.
Door Haeckel „ad absurdum geführt” worden inderdaad niet weinigen—immers in de logiese zin des woords al die dualisten, die het tegen zijn altans nooit opzettelik-dogmaties naturalisme moeten afleggen (b.v. apologeten als een Dennert, een Bettex en consorten, aan wie ik helaas pour acquit de conscience ook nog een deel van mijn tijd heb moeten geven) en in de letterlike zin al zijn volgelingen, die hem voor een wijsgeer verslijten—dus altijd en alléén dezulken, voor wie het kriticisme niet bestaat, zo min als voor Haeckel.
Waar Haeckel eindigt, begint de kennisleer. Waar de kennisleer verschijnt, is het uit met dualisme en materialisme, uit met bewust en onbewust dogma, uit met orthodoxie en met Haeckel. Zeker, evenzeer Kant contra Thomas, Calvijn en zo voort, als Kant contra Haeckel, Ostwald, Bergson, Ziehen en zo voort, of als Kant contra Hegel en Kant contra Hartmann. Alles samengevat: Kriticisme contra Dogmatisme. En voor ons deel: Kennisleer contra Materie-realisme.