HOOFDSTUK I.—INLEIDING.
Reading edition
DE BETEKENIS VAN HET PROBLEEM DER KENNISLEER: HOE ZIJN SYNTHETIESE OORDELEN A PRIORI MOGELIK? EN HET VERGEZICHT VAN KANT’S „COPERNICAANS” ANTWOORD.
Wie door ervaring wijzer wordt—moet al wijzer zijn dan hij door ervaring worden kan.
Nu heeft zelfs in onze tijd nog een terecht beroemde filosofen-richting, of -school, zo men wil, die van Wundt, willen ontkennen dat ervaring nimmer algemeen-geldige, apodiktiese oordelen kan opleveren.
Zo zegt Wundt in z’n Logik: „dem Satz, dass Erfahrungsinhalte niemals einen apodiktischen Charakter besitzen, fehlt die Begründung.” En zelfs zijn eminente leerling Eisler zegt het hem na, „Dass die Erfahrung uns keine unbedingte Allgemeingültigkeit der Erkenntnis verschaffen kann, das hat Kant mehr behauptet oder angenommen als kritisch dargetan.” Einführung in die Erkenntnistheorie, p. 139. En: „Kant hätte wohl vor Aufstellung seines Apriorismus gründlicher dartun sollen, inwiefern und warum die Allgemeingültigkeit und Notwendigkeit der Axiome nicht aus der Erfahrung in deren Bearbeitung durch das Denken entspringen könne.”
„Die ersteren könnte man auch Erläuterungs-, die anderen Erweiterungs-Urtheile heissen, weil jene durch das Prädicat nichts zum Begriff des Subjects hinzuthun, sondern diesen nur durch Zergliederung in seine Theilbegriffe zerfällen, die in selbigen schon (obschon verworren) gedacht waren: dahingegen die letzteren zu dem Begriffe des Subjects ein Prädicat hinzuthun, welches in jenem gar nicht gedacht war und durch keine Zergliederung desselben hätte können herausgezogen werden” (K. d. r. V. p. 39). Men lette er wel op, dat ’t er dus alléén op aankomt, hoe een oordeel tot stand is gekomen. Daarmee vervalt de tegenwerping tegen Kant’s fundamentele onderscheiding, als zou deze onzeker, onbruikbaar moeten heten, daar sommige oordelen voor den één analyties, voor den ander syntheties kunnen zijn. Zo vooral de Kant-verzakende theoloog Schleiermacher. Zo juist als de praemisse is, zo averechts is de gevolgtrekking. Immers er volgt alleen uit, dat we aan de symbolen, waarin een oordeel is belichaamd (klanken of lettertekens), niet zo maar kunnen zien, of het bedoelde oordeel analyties is. Maar dit neemt niet weg, dat elk concreet werkelik oordeel als psychiese realiteit, als overtuiging van een denkend subject, slechts òf ’t een òf ’t ander kan zijn—immers slechts òf op deze òf op gene wijze kan zijn tot stand gekomen en dat we bovendien bij de oordelen der wetenschappen, waaromtrent de vraag analyties of syntheties gesteld wordt, uit het verband nagenoeg altijd de wijze van ontstaan kunnen opmaken.—(cf. Heymans, G. u. El. p. 107).
Wat heeft nu de wetenschap met „synthetiese oordelen a priori” te maken? Want het spreekt van zelf, waren zij een uitvindsel, een geloof of dogma van zekere Immanuel Kant, zij verdienden deswege weinig meer aandacht dan enig ander geestelik maaksel of partikulier dogma van wie ook. Maar hoe, wanneer eens bleek, dat zij niet uitvinding doch ontdekking waren, dat zij niet alleen bestanddeel maar zelfs grondslag waren van.… alle exakte wetenschap? Hoe, wanneer eens bleek, dat de „axioma’s” der wiskunde nòch willekeurige „vrije” (op „conventions” berustende) definities, nòch ’t zij „denknoodwendigheden” (wier ongeldigheid een contradictie zou opleveren), ’t zij ervaarbaarheden zijn (in hun absoluut exakte geldigheid, voor alle tijd en alle ruimte) en dat de induktieve wetenschap geen stap kan doen zonder te staan op de bodem van een syntheties oordeel a priori?
„Warum fordern wir bei einer mathematischen Beweisführung nicht jene peinliche Sorgfalt der Messungsmethoden, jene gewissenhafte Ausschliessung störender Umstände, ohne welche keine physikalische Beweisführung uns überzeugen kann? Warum darf die exacteste Wissenschaft, ohne etwas von ihrer Exactheit einzubüssen, mit dem rohesten Materiale arbeiten?” (Heymans, G. u. El. p. 142).
Ieder uwer weet (zelfs wie ’t niet mag of wil weten), dat de tijd nimmer een begin kan hebben gehad, of nooit een einde kàn hebben, zelfs al zou ook alles in de tijd ontstaan („geschapen”) zijn of te niet gaan … Maar zelfs weet ieder uwer, en mogen wij als grondslag van heel het causale denken en vorsen beschouwen, dat niets uit niets kan zijn ontstaan.—„Gigni De nihilo nihil, in nihilum nil posse reverti”.—Hoe weet gij dat alles … en hoe weet de „Bewegingsleer” haar axioma’s van tijd en ruimte? Al deze bestaande exakte wetenschappen: wiskunde, natuurkunde, logica zijn als zodanig gegeven feiten, al zouden, des neen, nòg zoveel enkelingen de waarde, de waarheid er van loochenen of betwijfelen.
Waar is die verborgen, maar levende bron onzer kennis? of moeten wij ons met een kluitje van zgn. „openbaring” laten sturen in het riet van redeverzakend geloof, van zuiver dogmatiese „πιστις”? „Wenn ich ausser dem Begriffe A hinausgehen soll um einen andern B, als damit verbunden zu erkennen, was ist das, worauf ich mich stütze und wodurch die Synthesis möglich wird, da ich hier den Vortheil nicht habe, mich im Felde der Erfahrung danach umzusehen?”.… „Es liegt also hier ein gewisses Geheimniss verborgen.” Het gaat er dus om, „mit gehöriger Allgemeinheit den Grund der Möglichkeit synthetischer Urtheile a priori aufzudecken, die Bedingungen, die eine jede Art derselben möglich machen, einzusehen, und diese ganze Erkenntniss (die ihre eigene Gattung ausmacht) in einem System nach ihren ursprünglichen Quellen, Abtheilungen, Umfang und Grenzen, nicht durch einen flüchtigen Umkreis zu bezeichnen, sondern vollständig und zu jedem Gebrauch hinreichend zu bestimmen.” (K. d. r. V. p. 41 s.).
Wel mocht Kant in een noot schrijven: „Wäre es einem von den Alten eingefallen, auch nur diese Frage aufzuwerfen, so würde diese allein allen Systemen der reinen Vernunft bis auf unsere Zeit mächtig widerstanden haben, und hätte so viele eitele Versuche erspart, die, ohne zu wissen, womit man eigentlich zu thun hat, blindlings unternommen worden.”
Want zijn probleemstelling alleen reeds scheidt twee werelden—„Dogma” en „Kritiek”.
Een nieuwe wetenschap was geboren—de exaktheidswijsbegeerte, wier materiaal het feit der exakte wetenschappen zelf is, de kennisleer, de „Transcendental-philosophie”, die de Souvereine, de Richteres zou worden van alle andere. (6)
En Kant is de geniale denker geweest, die het probleem niet alleen heeft gesteld, maar—altans in beginsel—tevens opgelost.
Wat zal ons door het „Kriticisme” en zijn vorm-idealiteit bereikt blijken? Niets meer of minder dan:
3. Weerlegging van alle „Empirisme” en „Rationalisme”.
II. De grondvesting en verklaring (in beginsel altans) van de axioma’s, de grondbeginselen der wetenschappen, speciaal van de „exakte”: de wiskunde zowel als de natuurkunde.
III. De kennistheoretiese begrenzing van „Natuur” en „Natuurwetenschap” en mitsdien:
Ziedaar het „Ergebnis” van Kant’s wijsbegeerte, Kant’s „Bedeutung für die Gegenwart” (8)… en voor de Toekomst!—Ziedaar het „Acquisit der Philosophie”, dank zij Kant. De rest is voor een te groot deel niet waarheidsdienst, maar apologie, met al de slangekronkelingen waartoe deze helaas de Rede zelfs van de besten verlaagt.
Ik durf gerust beweren, dat Kant z’n roem grotendeels aan z’n fouten heeft te danken.
Ik zal dus een deel van Kant’s „Transcendentale Aesthetik” behandelen, inderdaad „die best fundierte von Kants Aufstellungen”. Ik ben het met Schopenhauer eens, dat deze alleen voldoende was geweest, om Kant onsterfelik te maken, ja Kant was er mij niet minder om geweest, hadde hij àl wat daarna van hem verschenen is nooit geschreven. De sofismen van zijn „transcendentale Analytik”, de fantasmen van zijn „Schematismus”, z’n moraal-theologiserende „Ideeën” leer, de systeemmakerij en parodiërende analogiezoekerij van zijn andere „Kritik” en.… hij was dan tenminste vrij gebleven van meer dan één zonde tegen de Heilige Geest der Waarheid.
En dat alles uit de simpele leer der zintuigelike, beter zinnelike, waarneming, uit de elementaire kenniskritiek! Lijkt het niet een sprookje, wonderlike fantasterij?
Niet alleen dus de mogelikheid der meetkunde, maar zelfs de mogelikheid van het recht … afhankelik, hoe middellik dan ook, van … de „vorm” leer van gewaarwordingen?
En ik wilde, dat ik mijn lezers, zover ze nog ruimte-dogmatici zijn, dus bijna allen,—maar iets kon geven, kon doen voelen, van die heerlike vrijheid, waarin het Ik, het willende, denkende subjekt, met zijn instinkten en hartstochten, zijn beginselen en overtuigingen, zijn aandoeningen en ontroeringen, zijn haat en zijn geestdrift zich hervindt en herwint als een werkelike, invloedrijke, doelstellende en verantwoordelike macht.
Maar—al genoeg, of te veel, tot lof van de waarheid. Want het is de waarheid.
Laat ons na deze inleiding nu de gang van ons werk overzien.
De strekking der kritiek is in heel haar wezen anti-dogmaties: Elk syntheties oordeel dat a priori wil gelden, moet rekenschap geven van zijn „mogelikheid”, zijn goed recht, zijn kennisbron.
Anti-dogmaties mitsdien in tweeërlei zin:
1. Elk syntheties oordeel a priori, dat „onmogelik”, zonder mogelike kennisbron, blijkt, wordt als „dogma” afgewezen en verworpen.
2. Elk syntheties oordeel a priori, waarvoor de mogelike kennisbron wordt aangewezen, houdt op „dogma” te zijn.
Dit alles zal u in de loop van mijn betoog volkomen duidelik worden.
In hoofdstuk II zullen wij nu eerst ten aanzien van de waarnemingsinhoud doen zien, hoe synthetiese oordelen a priori niet mogelik zijn; heeft men eenmaal de realistiese transcendente verdubbeling van die inhoud als dogmaties leren zien en verwerpen, dan zal het begrijpen van hoofdstuk III te gemakkeliker vallen, waar nu eerst positief wordt aangewezen, hoe synth. oordelen a priori wel mogelik zijn,—om dan onmiddellik daaruit te besluiten, dat een kennistheoretiese „vorm” transcendentaal (= a priori ten aanzien van alle mogelike betrokken inhoud) moet, maar transcendent niet kan gelden, dat dus de transcendente verdubbeling van zulk een „vorm” zowel zinledig als dogmaties is en mitsdien te verwerpen.
In hoofdstuk IV zullen wij dan de metaphysiese resultaten der waarnemingskritiek nader in ogenschouw nemen, speciaal ten aanzien van het Transobjectieve, in zijn kennistheoretiese verhouding tot natuur en bewustzijn, waarbij wij zullen aantonen dat en waarom Kant’s „An-sich” een noodzakelik complement is van zijn krities Phaenomenalisme.
Aldus voorbereid en toegerust, handhaven wij in hoofdstuk V Kant’s waarnemingsleer en zijn „krities idealisme” tegen de moderne bestrijding, waardoor wij de gelegenheid krijgen, heel wat realisties misverstand en dogmatisme uit de weg te ruimen.
Een slothoofdstuk vergewist zich in een samenvattend overzicht van de voornaamste gewonnen resultaten.