DE DOGMATIESE VERDUBBELING VAN DE GEWAARWORDINGSINHOUD.

1. HET SUBJECT VAN INDIVIDUEEL BEWUSTZIJN.

Het is een feit, dat deze orakeltaal: kleur, licht „is” aethertrilling … (of: is een „beeld” of „gevolg” van aethertrilling, of deze „wordt waargenomen als” licht, kleur, enz.) al heel wat arme pro- en contra-naturalistiese geesten van de wijs heeft gebracht. Laat ons dan eens zien, wat we daarvan al of niet hebben te aanvaarden.

Dit zijn (of schijnen altans) allerelementairste waarheden, uit wier miskenning, verwaarlozing of zelfs loochening niettemin enige der belangrijkste filosofenrichtingen van onze tijd leven!

2. DE „SECUNDAIRE” EN DE „PRIMAIRE” EIGENSCHAPPEN HEBBEN GELIJKE SUBJECTIEVE OORSPRONG EN ZIJN GELIJKELIK OBJECTIEF.

De inhoud der gewaarwording (rood, rond, zoet, geurig) wordt als trouwe reproductie, als welgelijkend portret, als kopie beschouwd van een eigenschap, die tot het niet-ik, de „buitenwereld”, behoort—en waaraan ons gewaarworden niets of zo weinig mogelik verandert.

Wat bedoelt nu de natuurkunde, als zij met Locke de zgn. secundaire qualiteiten „subjectief” noemt in tegenstelling tot ’t „objectieve”? Haar leer, dat er geen kleuren, geen licht of duister (11), geluid noch stilte, geen zoet of bitter of warm of geurig bestaat buiten ons, onafhankelik van het gewaarwordend Subject, wil dan zeggen, dat dit alles uitsluitend gewaarwordingsinhoud is,—dus niet reproductie door het Ik van wat reeds kleur of geur of klank enz. wàs, maar … produkt van de Geest, van het Subject;—dat het uitsluitend voor en door een gewaarwordend Subject ontstaat en bestaat.

Maar daar staat nu de kenniskritiek en spreekt: Gij hebt gehoord, dat tot de ouden gezegd is—er is slechts stof en kracht in de ruimte, maar ik zegge u: ook stof èn kracht èn ruimte zijn ganselik niet—dan binnen in u!

Ziedaar de geweldige leer der „phaenomenaliteit” van de materiële wereld. Met één slag wordt het „naief realisme”, de physica-metaphysica van kerk en volk en „wetenschap” geveld,—weggevaagd heel de wereld waarop zij stonden ’t zij tot supra-naturalistiese „negatie”, ’t zij tot naturalistiese „affirmatie”.

De geest is van de Natuur niet alleen de wetgever, zoals Kant zeide, maar zelfs de „formele” schepper, de subjectieve bestaansgrond, de conditio sine qua non, het Prius. En dit is de bescheidenste formulering, die ooit van het wezen onzer waarneming kan worden gegeven.

Het verschil tussen het realisme en de kritiek heeft betrekking op dat „krijgen” der gewaarwording, op aard en wezen van de oorzaak onafhankelik van ons, die ons die gewaarwording en haar bepaalde inhoud „geeft”. Want aan elke gewaarwording valt een gewaarwordings-inhoud te onderscheiden. Deze is hier: rood, het rode.—Hoe is nu deze inhoud te verklaren? Hoe kom ik aan deze bewustzijnsinhoud?—Het „naief realisme” van elk onbevangene, van elk, die nimmer van natuurkunde heeft vernomen, antwoordt: doordat er een ding daarbuiten bestaat, dat een eigenschap heeft (onverschillig of ’t wordt waargenomen of niet), gelijk aan de inhoud mijner gewaarwording—zodat ik eenvoudig deze eigenschap, dit „roodzijn”—waarneem, bemerk. Mijn gewaarwordingsinhoud „rood” is een ongeveer volkomen gelijkend spiegelbeeld of portret van deze eigenschap „rood”! (13)—De kritiek daarentegen antwoordt: Ik krijg die bepaalde gewaarwordingsinhoud niet, doordat een ding („de rode bal”) met reeds zinnelike eigenschappen (rood, rond, enz.) deze eigenschappen in mij reproduceert, of hoe dan ook overbrengt,—maar doordat iets niet-zinneliks (het „reale” van de rode bal—verklaring zie beneden pag. 75 ss.) die waarnemingsinhoud in mij produceert en door deze betrekking tot mij en andere soortgelijke subjecten eerst zinnelike eigenschappen krijgt.

Zoveel staat ons dus nu reeds vast: de inhoud der gewaarwording kan niet een afbeelding, overname, zijn van eigenschappen van het niet-ik, die onafhankelik van alle waarneming toch met die inhoud zouden overéénkomen. Het niet-ik heeft dus al deze (zinnelike) eigenschappen, de kleur, de vorm, uitsluitend aan mogelike waarneming te danken, zonder deze kan het geen „kleur” hebben—maar evenmin vorm of grootte. Het eerste geeft zelfs het naturalisme toe, het laatste niet.—Maar deze algemene overwegingen zijn toch reeds voldoende om enige van de ergste misvattingen van het phaenomenalisme uit de weg te ruimen.

3. DE OBJECTEN ALS „PHAENOMENA”, AFHANKELIK VAN HET SUBJECT DER NATUUR, ZIJN ALS ZODANIG „IMMANENT” EN REIKEN NIET TOT HET „AN-SICH”, ZIJN NIET OORZAKEN, MAAR DERIVATEN VAN GEWAARWORDING.

De (objectieve) „natuur” is niets anders dan het geheel dezer objecten of ruimtedingen of phaenomena,—in hun onderling verband van samenzijn en veranderen, gelijk dit als gevolg der werking van onderstelde „natuurkrachten” begrijpbaar wordt gemaakt en wiskundig geformuleerd in de zgn. „natuurwetten”; ook deze „krachten” en „wetten” zijn dus, kennistheoreties gesproken, zuiver „immanent” of „phaenomenaal”, gelden slechts ten aanzien van phaenomena, zijn dus afhankelik van vooronderstelde waarnemingsmogelikheid oftewel subjectiviteit en staan als zodanig tegenover Kant’s An-sich, tegenover de metaphysiese of transcendente werkelikheid. (19)

Het is dus louter verbeelding (in dubbele zin) dat aanschouwing zonder meer ons reeds objecten zou leveren (Schopenhauer) in plaats van individuele waarnemingen. Het denken alleen echter (Cohen) brengt het te minder tot objecten, waar het zelfs de simpele gewaarwording niet verschaffen kan. Uit denken en waarnemen samen componeert de geest zijn voorwerpen, gebonden aan, bepaald door, eigen wettelikheid („vormen”) en door ervaring gegeven „inhoud”.

(K. d. r. V. p. 67) „Wenn wir diese unsere Anschauung auch zum höchsten Grade der Deutlichkeit bringen könnten, so würden wir dadurch der Beschaffenheit der Gegenstände an sich selbst nicht näher kommen. Denn wir würden auf allen Fall doch nur unsere Art der Anschauung, d.i. unsere Sinnlichkeit vollständig erkennen,… was die Gegenstände an sich selbst sein mögen, würde uns durch die aufgeklärteste Erkenntniss der Erscheinung derselben, die uns allein gegeben ist, doch niemals bekannt werden.”

4. HET TRANSOBJECTIEVE („AN-SICH”) ALS OORZAAK VAN GEWAARWORDING KAN NIET GEKEND, MAAR MOET ALS WERKELIKHEID GEDACHT WORDEN.

Toegegeven dient, dat bij Kant de juiste opvatting, dat kategorieën, als denk „vormen”, eo ipso moeten gelden ten aanzien van al wat gedacht wordt, dus zin, betekenis houden ten aanzien van het transcendente, het „intelligibele”, zodat dit kategorieel kan worden gedacht, gekruist wordt door een andere leer, die de kategorieën, juist wijl zij, bij Kant, geen zuivere denkvormen zijn in de hun toebedeelde objektvormende functie, ten aanzien van het transcendente zinledig acht, hun èlk „gebruik” (ook tot „denken”, niet slechts tot „kennen”), elke betekenis dienaangaande ontzegt.

Moogt gij met Kant het An-sich, toegegeven dat het zonder zelfweerspreking wordt gedàcht, ook als werkelik aannemen, als transobjectieve oorzaak onzer gewaarwordingen? Is dit niet in strijd met Kant’s causaliteitsleer—en afgezien van deze meer historiese kwestie—hebt gij kenniskrities het recht, met het causaliteitsbeginsel alle grenzen van mogelike ervaring te overschrijden, door een transobjectief niet-ik voor onze gewaarwordingen verantwoordelik te stellen?

Deze laatste vraag is natuurlik belangrijker dan die omtrent Kant. Maar wij behoeven er in deze verhandeling slechts tweeërlei op te antwoorden:

1°. Ieder, filosoof of niet, hij zij Berkeley of Hegel, Hume of Fichte, elk positivist en elk scepticus, ook de felste, principieelste anti-metaphysicus, ja zelfs elk zgn. „solipsist” als v. Schubert-Soldern, hoe „immanent” hij zich ook wane, ieder is klaar-blijkelik overtuigd, dat de inhoud van zijn gewaarwordingen niet uitsluitend door hemzelf wordt bepaald, zo min van zijn denken of gevoelen als van zijn willen alleen afhankelik is—en ieder acht mitsdien zijn gewaarwordingen mede veroorzaakt door een niet-ik. Verschil en strijd blijkt metterdaad slechts hierover te bestaan: moet dit niet-gegeven, ondersteld, oorzakelik niet-ik objectief, materieel, ruimtelik, dan wel transobjectief, immaterieel, onruimtelik worden gedacht. „Assepoes”! denkt Dr. Dèr Mouw. Ten onrechte. Immers:

2°. Het goed recht, de logiese rechtvaardiging van deze causale, ik-overschrijdende overtuiging, met haar aanname van een werkelik niet-ik als concrete oorzaak onzer gewaarwordingen,—is een uitgemaakte zaak. Ik acht het verspilde moeite, weer als kwestie te behandelen, wat een Heymans m.i. „endgültig erledigt” heeft. Ik verwijs dus naar zijn „Einführung in die Metaphysik” § 30 („Die Berechtigung zur Annahme einer Aussenwelt”) en zijn „Gesetze und Elemente des wissenschaftlichen Denkens” § 99.

En daar nu de objecten, als phaenomena, naar boven is betoogd en nog nader zal worden uitgewerkt en toegelicht, die concrete oorzaak niet kunnen zijn, zo moet iets transobjectiefs als werkelik en oorzakelik worden aanvaard. Hoe en in welke zin het daarbij tevens zijn functie als reale of substratum der „phaenomena” krijgt, als „dasjenige was den Erscheinungen zu Grunde liegt”, zullen wij straks zien, in hoofdstuk IV.

Wat nu die eerste vraag betreft, aangaande Kant, ook hieromtrent zij tweeërlei opgemerkt (gericht tot wie die vraag stellen!):

1°. Ook al zou Kant’s „immanente”, „empiriese” causaliteit het transobjectieve niet kunnen bereiken, wij voor ons zijn noch aan Kant’s kategorieënleer in ’t algemeen, noch aan zijn causaliteitsleer in ’t biezonder gebonden. Zijn „Beweis” of wel bewijzen voor zijn tweede „Analogie der Erfahrung” acht ook ik een mislukking, evenwel niet geheel Kant „onwaardig”, integendeel, ook in haar schijnbare ongerijmdheid geheel liggend in de lijn van Kant’s denken: Het door Kant weerlegd dogmaties realisme maakt de objekten tot oorzaak der gewaarwordingen, objectieve volgorde tot oorzaak van noodwendige waarnemingsvolgorde. Nu is omgekeerd het objekt produkt, afhankelik van gewaarwording, gewaarwording prius van objekt,—evenzo, redeneert Kant, is noodwendige waarnemingsvolgorde prius van objectieve volgorde in plaats van omgekeerd. Ergo, concludeert Kant, zonder causaliteit geen objectieve tijdverhoudingen. De conclusie nochtans berust op de onjuiste vereenzelviging der noodwendigheid (Nötigung; onafhankelikheid van individuele willekeur; Succession „nach einer Regel”, die bindt) van bepaalde waarnemingsvolgorde, en daaruit afgeleide objectiviteit van opeenvolging, met causaalverband, een begrip veel rijker van inhoud, zodat objectief tijdverschil tussen 2 gebeurtenissen „nach einer Regel” mogelik en kenbaar is, zonder onderling causaalverband (b.v. twee horloges, zo geregeld, dat zij 5 minuten of zo weinig men wil blijven verschillen), zonder dat het volgende „uit” het voorgaande hoeft te volgen, of „aequivalent” met zijn oorzaak hoeft te zijn enz., en zonder samenhang met de geldigheid van het causaliteitsbeginsel zelf, dat elke verandering haar oorzaak moet hebben, waaruit zij noodwendig volgt. Hoeveel intuïtieve wijsheid er moge schuilen in Kant’s aanduiding, dat er tussen ons apriories weten omtrent de tijd en ons apriories weten omtrent de causaliteit verband moet zijn,—zo min als objectief ruimte-verschil causaalverband onderstelt, trots alle van willekeur onafhankelike noodwendigheid en „Regelmässigkeit” der ruimtebepaling, evenmin het objectief tijdverschil. En al zou beiderlei objectivering, zover zij berust op inductie, op het causaliteitsbeginsel steunen, zij zou nog geenszins de geldigheid van het causaliteitsbeginsel bewijzen.

Ook hier zij verder verwezen naar de Kantweerlegging ter zake door Heymans in zijn „Schets eener kritische Geschiedenis van het Causaliteitsbegrip in de nieuwere wijsbegeerte”, 1890.

2°. Zelfs met aanvaarding van Kant’s causaliteitsleer is een transobjectieve, transmateriële gewaarwordingsoorzaak niet in strijd. Want zijn „immanente” causaliteit geldt geenszins, als naar Hartmann’s misvatting (af te handelen in hoofdstuk V), slechts individueel („subjectief”), zelfs niet uitsluitend physies, voor het veld der „äussere Erfahrung”, maar voor heel het gebied van Kant’s „Erfahrung”, heel zijn „natuur”, die àl het tijdelike, het terrein van physica èn psychologie (Kant’s „Physiologie der Seele”) omvat, zodat het transobjectieve in de zin van het transphysiese, transmateriële, causaal (tijdelik) kan zijn, ons „afficiren” kan bij het „geven” der gewaarwording, zonder enige zelfweerspreking van Kant. Kant noemt nu zowel dit transphysiese, tijdelike, van mogelike (uitwendige) waarneming onafhankelike, als het transpsychiese, transtijdelike, van mogelik bewustzijn onafhankelike, „An-sich”. Deze onderscheiding van tweeërlei „An-sich” bij Kant, die heel wat misverstand en schijnbare zelfweerspreking uit de weg ruimt, zal ik nader bespreken bij de behandeling van het Transobjectieve, dus in hoofdstuk IV. Als nu deze wat lange § en z’n belang de geduldige lezer niet volkomen duidelik mocht zijn geworden, dan beloof ik, dat de volgende hoofdstukken er het nodige licht wel op zullen werpen.