Kennisleer contra Materie-Realisme

OPMERKINGEN TOT TOELICHTING EN BEVESTIGING.1 (continued 2)

Reading edition

„Dazu ist aber gleich hinzufügen: Die Differenzierung nach dem Prinzip der Zweizahl oder der Potenzen der Zweizahl, ist die einfachste Differenzierung. Aus diesem Grunde bezeichnet ein Ton, der sich zu einem andern verhält wie eine Potenz von zwei zu drei, fünf, sieben etc., in Vergleich mit diesen letzteren einen Ziel- oder Ruhepunkt. So ist ein beliebiger Ton für seine Quinte, in minderem Grade für seine grosse Terz, und in noch minderem für seine grosse Sekunde oder Septime, Ziel- oder Ruhepunkt. Dies besagt zugleich jedesmal, dass die letzteren Töne in höherem oder geringerem Grade auf jenen Ton, ihren ‚Grundton’ hinweisen oder hindrängen. Bei den zuletzt genannten Tönen tritt zu diesem Hinweis die Nachbarschaft zum Grundton ergänzend hinzu und gibt ihnen den Charakter von ‚Leittönen’ nach dem Grundton hin.”

Welk een warboel! Experimenteel te weerleggen als volgt: neem een kring of rij van slingers van verschillende lengten, die met analoge snelheden slingeren: 1 : 2 : 3 : 4 : 5 : 6 : 7 : 20 etc. ’k Ben benieuwd, hoeveel gij nu merken zult van een „Ziel- oder Ruhepunkt”… van enig „hinweisen oder hindrängen” (van 3 n naar 4 n trillingen!)… van die „Nachbarschaft” (van 15 n en 16 n of 10 n en 9 n, 9 n en 8 n!), die ’t karakter geeft van „Leittönen”!—Vergeet daarbij niet de uiterst gecompliceerde verhoudingen bij zeer geringe ontstemming, terwijl de tonen wel nooit absoluut zuiver zijn, en bovendien nog „getempereerd” worden!

Maar zelfs daarvan afgezien—haal eens één van uw muzikale waarheden … uit de slingergetallen! B.v. „Die Quint hat unmittelbar die Tonika zum Zielton, weist also unmittelbar auf diese als ihren Zielpunkt hin [… 3n : 4 n!]. Die Quart dagegen stellt sich der Tonika selbständig gegenüber [… 2 n : 3 n dagegen!], ja sie beansprucht ihrerseits Zielpunkt der Tonika und damit aller Töne der Leiter zu sein.” (p. 354/5).

De hegeliaanse vertaling van deze dogmatiese, materierealistiese fout van Lipps, tans dus gepotentieerd in „oneindige” macht, is te vinden in een bij „Die Natur der Harmonik und Metrik” van Hauptmann zich aansluitend opstel van Mej. E. Vas Nunes, Tĳdschr. v. Wĳsb., Maart 1909. Alleen zal een wetenschappelik man als Lipps zich wel hoeden voor physiologies gekwakzalver van het volgend allooi:

„… in elken toon, ja in elke trilling, waarvan een hooge toon vele duizenden per seconde volbrengt, die even zoovele herhalingen van denzelfden toon zijn [sic]. Dien toon nu doet het geluidgevende lichaam hooren niet wanneer zijn deelen in den evenwichtstoestand zijn—het lichaam als zoodanig is slechts mogelijkheid, potentialiteit van zijn geluid: zakelijkheid die hare onzakelijkheid, realiteit die hare idealiteit te openbaren hééft [n.b. het zakelike als realiteit, tegenover het geluid als haar ideële openbaring!]—en evenmin etc.…: Wat wij als toon gewaarworden, is [!] het overgaan van den eenen toestand in den anderen, het worden van het zijn en het niet-zijn.” (p. 104 l. c).

Wie Berkeley’s ironie, noot 2) p. 26, gesavoureerd heeft, zal ook de soortgelijke, maar ditmaal onbewuste, ironie genieten van dat „ziet” in het volgende zinnetje:

„De qualitatief verschillende verhoudingen tusschen den grondtoon en zijne drie intervallen ziet Hauptmann reeds schuilen in de verhoudingen der trillende quanta.”

Wes Geistes Kind hier aan het woord is hoeft men niet te vragen. Het „Tĳdschrift voor Wĳsbegeerte” druipt van dusdanig leerling-bollandisme.—Quousque tandem?—(Inmiddels ten goede gekeerd!)

27: p. 62. De onlangs (1908) jong overleden uiterst scherpzinnige denker en geleerde Ludwig Busse, schrijver van het dualistiese standaardwerk: „Geist und Körper, Seele und Leib”, 1903, dat zijn monistiese, kenniskritiese tegenhanger heeft gevonden in Rudolph Eisler’s voortreffelik „Leib und Seele” 1906, meent tegen Kant „dass wenn wir die Dinge ihrer Form nach a priori bestimmen und deshalb a priori sie erkennen, dann auch die bestimmte räumlich-zeitliche Anordnung der Dinge und die bestimmten einzelnen Kausalbeziehungen von uns gänzlich a priori müssten erkannt werden können.” Hoe is ’t mogelik, zùlk verregaand misverstand. „Kant hat aber die erstere ausser Betracht gelassen [spreekt van zelf] und von den letzteren, den empirischen Naturgesetzen, sogar ausdrücklich erklärt [ten overvloede!], dass wir sie nur durch Erfahrung kennen lernten. Damit behält Hume in der Hauptsache recht; alle Anwendung des Kausalitätsprinzips hängt von der Erfahrung ab.” (cf. Busse, Philosophie u. Erkenntnistheorie, 1899, p. 182–211) „Die Weltanschauungen der grossen Philosophen der Neuzeit”, p. 105.

Aldus Busse in gelijke geest als Paulsen. Wat moet men toch voor denkbeeld van Kant hebben, om hem, tegenover Hume, zulk soort denkbeelden toe te dichten! Ook Herbart, Allg. Metaph. II, § 320 (S. W. VIII, p. 224) schreef reeds: „Nach ihm [dem Kantischen Idealismus] sollen zwar die Empfindungen von aussen kommen; auch müssen sie sich selbst die Formen ihrer Verbindungen gleichsam auswählen; denn in Kants Lehre liegt, wie wir oft erinnert haben, kein Grund für die bestimmten Gestalten in welchen das Empfundene zusammentritt”!

28: p. 62. Elke „clairvoyante” overwinning der objectieve afstanden en tijdverschillen wordt dus door Kant’s leer van tijd en ruimte weerlegd in plaats van mogelik gemaakt, gelijk spiritisten en consorten de goede menigte herhaaldelik pogen wijs te maken. Vgk. Opm. 32.

Slechts kwakzalverij (al heeft een denker als Schopenhauer er zijn naam aan verbonden, dank zij z’n leer van het „principium individuationis”) wil veraf tot nabij of toekomst (en verleden?) tot heden maken, terwijl immers in het onruimtelike (geest b.v.) beide leden van de ruimtelike tegenstelling gelĳkelik zijn opgeheven, zoals in het tijdeloze toekomst en verleden evenmin tot een „heden” „samenvallen” als het heden er „uitéénvalt” of enig „heden” er denkbaar, laat staan kenbaar, blijft.

Ook de Heer F. van Eeden (helaas dezelfde als de wijze, fijnzinnige poëet van „De kleine Johannes”), die zich in „De Blĳde Wereld” (1903) verbeeldt, dat hij op zijn vijftiende jaar … materialist was („onder invloed van geschriften van Strausz, Heine en Multatuli—volbloed vrijdenker, atheïst en materialist” p. 61) en zich sinds „het materialisme lang ontgroeid” waant (p. 65), maar wiens materie-realisties dilemma: „Doode materie—of een liefhebbend Al-vader” (p. 68, à la James’ tegenstelling Materialism—Theism), gepaard aan zijn Lockiaans-materialistiese waarnemingsleer (p. 79, of in zijn andere werken, de „Studies” b.v., passim: de gewaarwording als „gebrekkige afspiegeling” van iets werkeliks en de natuur, de ruimtewereld als „vooronderstelde oorzaak onzer gewaarwordingen”!) in zijn betoog „Over de hoovaardij der materialisten” afdoende bewijst, dat hij ’t nimmer tot zuiver materialisme heeft gebracht en wel nooit zal brengen ook, deze wondergelovende dogmaticus misbruikt en misduidt „het betrekkelijke van tijd en ruimte”, vereenzelvigd met Kant’s tijd- en ruimtekritiek („wie Kant heeft gelezen weet dat ruimte en tijd betrekkelijk zijn” p. 88) in deze redeschennende zin (pp. 86/7): „Te denken, dat het verschil tusschen hier en ginder, tusschen gisteren en morgen zou kunnen worden opgeheven” brengt hem tot wat „in ons begrip onlogisch, ongerijmd, absurd” is: „Voor de ondenkbaarheid van deze gevolgtrekking verdwijnt het hoovaardig betrouwen op onze rede. Wij kunnen niet meer zeggen, dat iets niet bestaan kan omdat het ons ongerijmd en onlogisch lijkt. Want het allerongerijmdste, dat ‚gisteren’ gelijk ‚morgen’ zou zijn, moeten wij aannemen als bestaanbaar.” Wij?! Voor „ons” blijft, als voor Kant, de rede de „oberste Gerichtshof aller Rechte und Ansprüche unserer Speculation.” Wij handhaven Kant’s even anti-skepties als krities „rationalisme”: „Nehmt an, was euch nach sorgfältiger und aufrichtiger Prüfung am glaubwürdigsten scheint, es mögen nun Fakta, es mögen Vernunftgründe sein; nur streitet der Vernunft nicht das, was sie zum höchsten Gut auf Erden macht, nämlich das Vorrecht ab, der letzte Probierstein der Wahrheit zu sein. Widrigenfalls werdet ihr, dieser Freiheit unwürdig, sie auch sicherlich einbüssen.”

29: p. 69. Deze verhouding tussen phaenomeen of object en gewaarwording wordt zeer goed uiteengezet door H. Cornelius in z’n „Einleitung in die Philosophie” § 28, maar met deze, beginners totaal van de wijs brengende, terminologiese enormiteit, dat de gewaarwordingen heten … Erscheinungen, Φαινόμενα (p. 263) en de phaenomena … νοούμενα! Ergo: „die Erscheinungen sind die einzelnen Fälle der in dem νοούμενον gegebenen, allgemeinen Regel.” Natuurlik is zulk een terminologie niet toeval maar precies als bij v. Hartmann en ten onzent b.v. bij Dr. A. Kuyper (Enc. p. 80) gevolg van Naturalisme, dat enkel objecten kent en deze ten slotte weer tot Dinge an sich maakt. Trots bovengenoemd immanent inzicht worden later weer zuiver dogmaties-naturalisties de objecten (samen met het zenuwstelsel, natuurlik!) oorzaak der gewaarwordingen! p. 308: „die Dinge zusammen mit den entsprechenden Teilen unseres Nervenapparates ‚bewirken’ [elders „bedingen”] jene Empfindungen.”

Het psychiese, de waarneming, wordt weer „Erscheinung” van ’t Ding-an-sich materie i.p.v. omgekeerd: „Unsere Sinnesapparate sind die Dinge, durch welche alle Erscheinungen [bedoeld: Wahrnehmungen] der betreffenden Sinnesgebiete mitbedingt sind … Daher sprechen wir nirgends davon, dass wir in einer dieser Erscheinungen [dito] den betreffenden Sinnesapparat wahrnehmen, obgleich wir thatsächlich in jeder Wahrnehmung, die wir einem unserer Sinnesorgane verdanken, zugleich eine Erscheinungsweise dieses Organes selbst vor uns haben.”

Zo wordt immers ook bij Sollier en Boltzmann en heel het materialisme de geest miskende onbewuste waarneming van hersenbeweging en bij Cornelius „liegt” (p. 318 en passim) het physiese aan het psychiese „zu Grunde” i.p.v. omgekeerd.

De overgang van laatstgenoemd juist inzicht tot laatstgeciteerd dogmatisme is op heterdaad te betrappen in dit zinnetje, p. 310:

„weil wir die sinnlichen Wahrnehmungen den Begriffen physischer Zusammenhänge einordnen, erscheinen rückwärts jene Wahrnehmungen durch diese physischen Thatsachen bedingt.”: omdat de gewaarwordingen het prius zijn der objecten, daarom zijn omgekeerd de objecten het prius der gewaarwordingen!!

30: p. 73. Uitdrukkelik op tal van plaatsen, i.p.v. het tevens tijd-kritiese „Grund”: voorbeelden uit K. d. r. V.:

P. 315: „Nun kann man zwar einräumen: dass von unseren äusseren Anschauungen etwas, was im transscendentalen Verstande ausser uns sein mag, die Ursache sei, aber dieses ist nicht der Gegenstand, den wir unter den Vorstellungen der Materie und körperlicher Dinge verstehen; denn diese sind lediglich Erscheinungen”…

P. 325/6: „dass nicht die Körper Gegenstände an sich sind, die uns gegenwärtig sind, sondern eine blosse Erscheinung wer weiss, welches unbekannten Gegenstandes, dass die Bewegung nicht die Wirkung dieser unbekannten Ursache, sondern bloss die Erscheinung ihres Einflusses auf unsere Sinne sei”…

… „indem wir die Erscheinungen einer unbekannten Ursache für die Ursache ausser uns nehmen, welches nichts als Verwirrung veranlassen kann.”

P. 328: „Da nun Niemand mit Grund vorgeben kann, etwas von der transscendentalen Ursache unserer Vorstellungen äusserer Sinne zu kennen”…

P. 329: „dass der unbekannte Gegenstand unserer Sinnlichkeit nicht die Ursache der Vorstellungen in uns sein könne, welches aber vorzugeben ihn nicht das mindeste berechtigt”…

P. 330: „… die äussern Erscheinungen einem transscendentalen Gegenstande zuschreibt, welcher die Ursache dieser Art Vorstellungen ist”…

P. 331: „… von der absoluten und inneren Ursache äusserer und körperlicher Erscheinungen”.

Dit alles, wel te verstaan, uit de 1^ste, „idealistiese” druk.

Uit de 2^de druk b.v. p. 251:

„… Erscheinungen aufzufinden, deren nichtsinnliche Ursache wir doch gern erforschen wollten.”

31: p. 77. Onze zuivere onderscheiding, enerzijds der phaenomena zowel van individuele bewustzijnsinhouden als van de transobjectieve werkelikheid, en anderzijds der verhouding tussen oorzaak en gevolg van die tussen Reale („Grund”) en Phaenomeen, gelijk wij een en ander tans hebben toegelicht, weerlegt dus Schuppe c.s. ten deze, b.v. § 20 van zijn „Grundriss der Erkenntnistheorie und Logik”² 1910, waar wij o.a. lezen: „so geraten diese Erscheinungen in eine Mittelstellung zwischen innerseelischem Gebilde und ausserseelischer Wirklichkeit, welche jedes Begriffes spottet …” (juist ware slechts „meines” i. pl. v. „jedes”!). Schuppe acht alsdan „absolut nicht zu ersehen”—wat wij tans hebben ingezien—„welchen Sinn das ‚Erscheinen und Zugrundeliegen’ haben kann, wenn nicht den einfachen der Verursachung. Aber wer letzteres meint, wird jene Ausdrücke, welche noch mehr und anderes zu sagen scheinen, nicht brauchen.” Omgekeerd zal, wie die andere, kennistheoretiese, verhouding bedoelt, goed doen, de speciale termen daarvoor te handhaven.

32: p. 79. Wie het Spiritisme begrijpt als schimmel woekerend op de bodem van het ruimterealisme (’t zij bij de dualistiese massa, ’t zij bij de materialistiese enkelingen), wie zich bij ongeluk af heeft moeten geven met de boeken van een Allan Kardec, een Dr. du Prel of hedendaagse Amerikaanse of Nederlandse spiritistengeschriften, wie ziet, hoe deze „wetenschap” zich werpt, niet alleen op de gemoedsrust van gelovige stumpers, maar ook, als een geestelike hyena, op de weerloze nagedachtenis van grote doden (door b.v. Darwin’s of Ingersoll’s „geest” als een bigot „zondaar” zijn anti-bijbelse „dwalingen” te laten „herroepen” en derg.), die zal er de kritiek te dankbaarder voor zijn, dat zij alle „geesten”-in-de-ruimte, onverschillig of ze zich zelf dan wel tafels of pennen bewegen, alle tele-pathie, ziels-verhuizing, psycho-grafie etc. etc. als zodanig heeft opgeheven … tot de sfeer van vierkante cirkels of houten ijzer.

Natuurlik loochent de kritiek geen enkel „feit”—al behoudt zij zich het recht voor, uitsluitend gewaarwording als feit te erkennen, waaromtrent een betrouwbaar mens dus vertrouwen verdient, en waarneming reeds als hypothese te keuren. Het niet-meer-feitelike begint dus reeds bij de objectivering van de gewaarwordingsinhoud (vgk. II § 3) en niet pas bij de vraag naar de oorzaak der gewaarwordingen. Is ten aanzien dier objectivering eenmaal wetenschappelik-voldoende zekerheid (waarover straks nader) bereikt, is b.v. de aanwezigheid van een lichaam, een bepaalde objectieve beweging(swijziging) geconstateerd, dan staan twee dingen kennistheoreties en natuurwetenschappelik vast:

1^o. Er moet voor die aanwezigheid, die beweging(swijziging) een objectieve, ruimtelike oorzaak zijn, die er volkomen rekenschap van geeft. Het nauwkeurig berekenen en bepalen zowel van dat lichaam zelf (en welk physicus of chemicus zou zich daarbij laten afschepen met een … camera obscura?) als van deze physiese, ’t zij bekende dan wel onbekende, „kracht”, is dus het eerste (en voorlopig enige) interessante, derhalve juist wat het spiritisme bij voorkeur verwaarloost.

2^o. Dat physieke lichaam of krachtenstelsel moet zijn niet-zinnelik, transphysies (waarschijnlik geestelik) reale hebben, zo goed als elk ander „phaenomeen”.

Maar wat ten slotte die objectivering van de gewaarwordingsfeiten tot waarnemingen betreft, welke eisen van wetenschappelik-voldoende zekerheid daaromtrent zijn te stellen, kan alleen hij beseffen, die de psychologie van het mono-ideïsme, van de bewustzijnsvernauwing, heeft bestudeerd, speciaal wie, als schrijver dezes, door eigen experimenten de hypnose kent met haar huiveringwekkende macht van te suggereren hallucinaties, illusies en geheugenafwijkingen, experimenten, die hem hebben geleerd, hoe weinig er onder bepaalde omstandigheden toe nodig is (veel minder, dan de meeste „séances” bieden), om die algehele desoriëntering te bereiken ten aanzien van waarneming, fantasie en herinnering, die van een normaal nuchter denkend mens, en in een minimum van tijd, een kritiekloos, redeloos droomwandelaar maakt of naar believen ook een ontoerekenbaar kind (niet alleen met kindergeest, maar zelfs met echt kinderschrift!). Zo is dus de kennis der hypnose, hoe vaak ook verkwakzalverd tot „wilsoverdracht”, „gedachtentransport” en dergelijke toneel- en romanstoffering, juist van datzelfde spiritisme, waarmee lekenwaan en spiritistenbelang haar in één adem pleegt te noemen en te vermaagschappen of te verhaspelen, het tegengif bij uitnemendheid.

Ten slotte zij hier nog opgemerkt: Op dezelfde dogmaties-realistiese bodem als het spiritisme, tiert het onkruid van bijgeloof en zelfbedrog, dat als „Ancient Wisdom”, „Secret Doctrine” en wat dies meer zij, met zijn zoete geuren van wijsheid en vroomheid de lucht onzer huidige „beschaving” helpt verontreinigen.

Naschrift:

Daar juist (zomer 1911) heeft de spiritistiese „Levensleer” van de Heer Grotegast, besproken in de noot bij bl. 45, een broertje gekregen: „Het Nieuwe Leven” van de Heer C. Meyer, dat zichzelf aankondigt als „een monistische, op het modern wetenschappelijk en wijsgeerig inzicht gebaseerde wereld- en levensbeschouwing.”

Het zou mij niets verwonderen, als deze smakelik en stijlvol opgediste „zeitgemässe” compote van materialisties en spiritisties dualisme, pantheïsme, Dietzgen-hegelisme en mysticisme door hedendaags publiek gretig geslikt werd.

Dies zij altans te dezer plaatse nog even gewaarschuwd tegen de du-Prelse spiritistenzwendel, die ook hier weer gedreven wordt met Kant’s leer van tijd en ruimte, tans door iemand, die, geen letter van Kant kennend, dan via du Prel (mijn „clairvoyance” ziet zelfs het boekje, waaruit de heer Meyer zijn Kant-lesje en het Kant-citaat, p. 30, heeft gehaald—benevens zijn hele „monisme” met de schone trits „stof—geest—ziel”, zijn „Duitsch verhaaltje” enz. enz.), maar gewoonweg, mir nichts dir nichts, doceert, dat tijd en ruimte „immers” „slechts de vormen van onze aanschouwing” zijn (gelijk hij zelfs van de causaliteit als „denkvorm” gewaagt!), om „den onsterfelijken mensch het buiten-tĳdelĳk wezen: wezen buiten tĳd en ruimte” te noemen (p. 28).… en die dan zich ontpopt als een wasecht-dogmaties ruimte- en materie-realist!

Ziehier enkele specimina:

a) Volgens p. 108 „is de ruimte te verklaren uit den tijd” (de ene „aanschouwingsvorm” uit de andere?) en p. 113 vertelt dan „tijd en ruimte zijn ontstaan” (zou ons deze weter niet misschien meteen even kunnen vertellen, wanneer de tijd ontstaan is?) en op p. 148 is God … „tijd en ruimte scheppend.”

b) Ik heb te veel eerbied voor het materialisme om dit boek, met zijn infra-materialistiese dualismen, „materialisties” te noemen, evenwel bevat het een materialisme van het allernaiefste vóórwetenschappelik allooi, met zichtbare gedachten, gedachten, die „reëel” blijken.… wĳl zichtbaar (p. 34: „ook onze minder heldere, met minder levenskracht geladene gedachten zijn blijkbaar iets reëels, zichtbaar voor het in slaap gebracht sujet”); ja, zelfs heet de gedachte „een ding, een ijler stoffelijkheid” (p. 71: „De gedachte is een ding, een ijler stoffelijkheid. In bepaalde omstandigheden, bij zg. ‚verschijningen’, voor een gehypnotiseerde, wordt ze zichtbaar. Aldus, naar ’t schijnt, heeft ze een vorm, een lichaam, een op haar eigen gebied objectief en reëel bestaan.”). Natuurlik kan nu zo’n ijl stoffelik ding als de gedachte zich ook met gemak door de ruimte bewegen, waarin het als stof zich eenmaal bevindt (p. 69: „de gedachte plant zich voort [door de ruimte!].… de denker kan haar richten [?], uitzenden naar een doel.” en p. 71: „Geen afstand is er voor zulk een snellen dienaar, die den weg vindt tot zijn [?] doel, wáár op de wijde wereld ook hĳ zich bevinde, aan wien zijn boodschap is gericht.” Wel een gelukkig bezit, zo’n knappe reiziger, voor een patroon, die hem immers moet „richten”, „uitzenden”.… zonder zelf de weg tot of de plaats van het „doel” te weten!).

c) Nu enige proeven van het waardig dualisties complement dezer materialistiese „eenzijdigheid” (p. V): iemand als de Heer Meyer denkt zich onze geestelike vermogens normaliter, zo al niet stoffelik, dan toch zeker van de stof afhankelik, aan het lichaam gekluisterd, door de „zware” stof „beperkt”, maar „Bij het kunstmatig verleggen van den bewustzijnsdrempel, bv. bij gehypnotiseerden in somnabulistischen toestand, verschijnen van onze physieke organisatie onafhankelijke vermogens.” (p. 33; een zinnetje dus, waaruit normaal materialisme met abnormaal dualisme verbonden blijkt). „Het sujet slaapt, maar er is iets in hem, dat zonder oogen zien kan, waarneemt op verren afstand soms [heerlike leer van ruimtelike waarneming!] en tijding brengt van daar.”.… Ergo „Blijkt uit dit helderzien en zien in de verte, dat dit onbewuste wezen onafhankelijk van ons lichaam is.…” Dualisties spreekt het voorts van zelf, niet waar, dat „onze [reële!] hersenen slechts het instrument zijn, waardoor de denker in ons denkt.” (p. 85).

33: p. 80. Hoe kan een ruimterealist ooit uit de zielsverlegenheid komen, waarin die vragen als: „waar bevinden zich mijn gedachten, mijn gewaarwordingen, waar ben ik zelf, waar is mijn wil, mijn overtuiging?” enz. hem brengen? Het inzicht, dat dit alles nergens is, nergens kan zĳn, verbijstert hem. Moet, wat is, niet èrgens zijn, in de éne werkelike ruimte? Hoe zou het daarbuiten kunnen vallen? Een elders is er zéker niet. Een „ziel” die niet „hier” en niet „elders” is? wel, van Binet’s bedenking „mon âme, si j’en ai une,” tot de loochening sans phrase, is maar één schrede. Als de ruimtewereld de wereld is, dan bestaat niet, wat daar niet bestaat.—Voeg daar nog bij de overweging dat alle gebeuren ruimtelik dus eigenlik „beweging” is, met het (ook voor ons onaantastbaar) beginsel der gesloten natuurcausaliteit,—dus de principiële uitschakeling van het psychiese als bewegingsoorzaak—en ge hebt het materialisties, mechanisties fatalisme, dat dan weer voor het onoplosbaar raadsel komt te staan van een evolutieproduct zonder enig (nuttig) effekt, van een „epiphaenomeen”, gelijk het bewustzijnsleven dan zoude zijn, zonder recht of reden van bestaan! Een impasse (Riehl’s „physiologische Antinomie”) waaruit alléén de kenniskritiek, maar deze ook geheel en voorgoed, u weer verlost. Een eerste schrede op deze weg is reeds het inzicht in die physiologiese overtolligheid, irrelevantie, van het bewustzijn, b.v. bij Prof. Winkler, wiens glimlach, of grimlach, ik meen te zien, wanneer Mr. Levy hem voorhoudt, hoe Prof. Ziehen zijn vraag naar het nut van het bewustzijn „volledig beantwoordt”! De meeste psycho-physiese materialisten (= realistiese parallelisten) zien niet eens de naief-dualistiese zelfweerspreking, wanneer zij aan bewustzijnsfaktoren als zodanig, aan gewaarwordingen, begeerten en overwegingen selectoriese waarde, nuttigheid toekennen … als regulatoren van … bewegingen, van daden! Zo b.v. Prof. Ziehen in zijn Leitfaden der physiologischen Psychologie⁷ p. 16 j^o. p. 36 (121, 123, 170 en passim). Zo Dr. Wijnaendts Francken, Psychologische Omtrekken, p. 34–35 j^o. p. 91; pp. 105 ss. j^is. pp. 108 ss. Zo K. Kautsky in zijn Ethik und materialistische Geschichtsauffassung, IV : 2: Eigenbewegung und Erkenntnisvermögen. Kostelik zijn deze bladzijden vol dualistiese, natuur-wetenschap-honende zelfbespotting, die de selectoriese apologie van het bewustzijn, van het kenvermogen leveren … ten aanzien van de bewegingswereld! „Eigenbewegung und Geist gehören also notwendigerweise zusammen, eines ohne das andere ist nutzlos”!—En onbetaalbaar is dan de slottirade, die van de verdelging „der dualistischen Philosophie, der Philosophie des reinen Erkennens” gewaagt en zelfs van „den Aufgaben einer Kritik der menschlichen Erkenntnis”!

34: p. 81. Tot welk een materialistiese absurditeit men komt, door dit individuele „hier” te gaan objectiveren (localiseren, in casu „im Kopf”) toont Liebmann, Anal. der W. p. 184: „Das optische Ich sitzt, mit dem logischen zusammenfallend, im Kopf”! en p. 183: „Wir finden darin die phänomenale Coincidenz des optischen mit dem logischen Ich ausgesprochen”! Deze zelfde fout, de objectivering van individueel-psychies „hier” en „daar” heeft er toe meegewerkt om de z.g. „Immanenz-philosophen” tot materialisten te maken.—Ze doet b.v. Mach zeggen: Anal. der Empfgn. p. 9: „Dementsprechend kann das Ich so erweitert werden, dass es schliesslich die ganze Welt umfasst.” (en dan in een noot) „Wenn ich sage, der Fisch, der Baum u.s.w. sind meine Empfindungen, so liegt darin der Vorstellung des gemeinen Mannes gegenüber, eine wirkliche Erweiterung des Ichs.”!

Op deze wijs is de averechtse identificering bij Avenarius van Ik en Hersenen („System C”), bij Ziehen c.s. van objectieve (= op het niet-bestaand subject der natuur betrokken) ruimtedingen en subjectieve (= individuele) gewaarwordingen tot stand gekomen; kortom heel dat phaenomenalisties schijnmonisme.

Bij Bergson als bij Ziehen is het een materialisme (waarnemend zenuwstelsel + prikkelende buitenwereld), dat zijn materie „image” of „(gereduceerde) gewaarwording” noemt, wijl het inziet, dat de materie uit bewustzijnswaarden bestaat. Het ruimtelik realisties wereldbeeld blijft er hetzelfde om—, alleen is ’t nu de hele „bonte”, „klinkende” natuur geworden, i. pl. v. de „duistere”, „stille”, mechaniese wereld.

Hoe onjuist het is, materie („een boom” b.v.) „gewaarwording” te noemen, betoogt de tekst. Nog afgezien van het kenniskrities verschil, is de materie ruimtelik, zwaar, ondoordringbaar, heeft kleur, gestalte, grootte, terwijl een gewaarwording geen dezer eigenschappen heeft … ze bevindt zich nergens, heeft geen vorm, geen gewicht, is onzichtbaar, ontastbaar enz. Kenniskrities komt er dan bij: de materie (boom) bestaat slechts phaenomenaal, is ’n abstractum, de gewaarwording bestaat reëel, in concreto; bij ’n gewaarwording kan men vragen wiens gewaarwording, bij de materie is de kennis-vraag „wiens” materie zinledig, niet omdat ze subjektloos zou zijn, maar omdat haar subjekt één en ondeelbaar, hyperindividueel, slechts gedacht is, dus voor altijd één en hetzelfde,—terwijl het subjekt van een gewaarwording een levend, werkelik individu is.

Niet uit gewaarwordingen, maar uit de inhoud van gewaarwordingen wordt de materie opgebouwd.

Als honderd mensen naar één boom kijken zijn er 100 verschillende, onmeetbare, onweegbare boomgewaarwordingen—terwijl er slechts één en dezelfde oorzaak is van deze boomgewaarwordingen, het niet-stoffelike reale van de boom, en slechts één en hetzelfde phaenomeen boom, weegbaar, meetbaar enz., van een bepaalde („objectieve”) lengte, die niet kleiner of groter wordt, al naar die kijkenden zich verwijderen of nabij komen.

Dieper op deze richting in te gaan blijve voor een afzonderlike verhandeling voorbehouden. Vgk. ook opm. 13.

35: p. 81. Op p. 16 van Prof. Bolland’s Eenheid van Tegendeelen lezen wij: „Wij leven met bewustzijn in de Ruimte en den Tijd, en tevens zijn de Ruimte en de Tijd in ons; wat buiten is, is binnen, en wat binnen is, is buiten” en wederom in Z. R. p. 130 (bijna letterlik = E. v. T. p. 35): „Alles is buiten, alles is binnen, al naar men het neemt; heet het dat wij in het binnenste der dingen niet doordringen, zoodat dit binnenste … buiten ons bewustzijn blijft, dan dient reeds de vraag, of wij in tijd en ruimte, dan wel tijd en ruimte in ons zijn, het besef te wekken, dat het eene zoo waar is en daarom zoo onwaar als het andere heeft te heeten.” Het voor „éénzijdig” gescholden verstand beantwoordt de verwarrende, wijl verwarde vraag (en weerlegt de schijnbare tegenstrijdigheid) met een onderscheiding: Ten aanzien van de ruimte aldus:—Entweder oder, bedoelt gij met „ons”, naar gezuiverd spraakgebruik, subjecten, dus bewustzijn a.z., dan is de ruimte „in” ons, in het bewustzijn en het bewustzijn is niet in de ruimte; bedoelt gij, naar meer vulgaire trant, met „ons” de levende lichamen a.z. dan zijn „wij” in de ruimte, en is dus zowel het omgekeerde als het tegendeel onwaar.—Bedoelt gij echter lichaam en geest „in énen”… dan ligt de tegenstrĳdigheid, hier als overal, uitsluitend in het subjectbegrip, gelijk een „zijn”, dat niet een „iet(s) zijn” is en dus een „niet(s) zijn” zou wezen … slechts het zijn is van … de absolute copula, het ongekoppeld koppelwoord, de volstrekte relatie of betrekking zonder betrokkenheden, en wie zo „iets” denkt, heeft naar een waar woord van Kant (zie opm. 45) eigenlik „niets” gedacht!

Hier zij nog opgemerkt dat van „zijn” en „niet-zijn” zuiver „analytisch” nimmer een „worden” te bereiken valt, daar dit een niet meer en een nog niet, dus tĳd, onderstelt. En zelfs al ware het „worden” bereikt, dan nòg slechts wederom … het ongekoppeld koppelwoord „worden”—en van dit worden, dat weer niet een iet(s) worden is en dus, dialekties, op z’n best een niet(s) worden zou mogen heten, leidt slechts „Erschleichung” (de echte „subreptio” der „hypostasering”) tot … „Dasein”.

Und dieses Wegs lässt redliches, vernünftiges Denken sich nicht … „mitnehmen”!

Dat reeds de schrede van „zijn” tot „niet-zijn” heel de „verstandslogica”, immers de denkwet der ontkenning, steelsgewijs binnensmokkelt, willen haar laatdunkende verloochenaars niet weten. Wel geeft Prof. Bolland zonder schroom toe, dat de Hegeliaanse „overgangen” niet analyties zijn, maar „tevens” (?) syntheties (cf. C. L. passim, p. 590 ss. „wat eruit komt komt erbij” etc, p. 676 ss., 866 ss.). Dus is ook alle „afleiding” uit het „begin”, uit het telkens voorafgaande, slechts voorgewend, een valse schijn van „zuivere” logiciteit, en dus heeft de „buitenstaander” niet alleen het recht, maar zelfs de plicht, dit „binnensmokkelen” te wraken, zolang de dialectiek in gebreke blijft, een geldig, objectief, criterium aan te wijzen, of ook maar in te houden, voor de „eenzĳdige” keus van haar „bijbrengsels” en samenvoegsels. Hoe vindt zij van en aan „iets”, niet iets anders, maar juist eenzijdiglik „het andere”?

Prof. Bolland antwoordt met tweeërlei onjuistheid.

Vooreerst: „door de ondervinding”! Maar dan heeft hij niet doordacht of vergeten, dat juist iets anders a.z. en in de 2^e macht het andere tot de weinige niet-empiriese begrippen behoort; het zijn begrippen van negéring („niet-hetzelfde”), van uitsluiting (niet het àndere andere) en deze, zomin als enig negativum, levert ons ooit de ondervinding; het is zuiver verstandswerk, een oordeel en functie van het denken. „Ondervinding” blijkt hier slechts een euphemisme voor „willekeur”.

„Bij wat we hebben vragen we: wat lijkt hier onmiddellijk op, waar is hetzelfde … ánders? In dien zin is telkens onze overgang een overgang tot hetgeen ligt ‚naast’ datgene wat we wenschen te buiten te gaan.”

Nog duideliker blijkt de zelfbegoocheling van gewaande ervaring uit verklaringen als van p. 684: „En als in het geval van tegendeelen de stelbaarheden wederkeerig kengrond zijn, dan beteekent dit, dat wanneer u niet eenvoudig wilt vervluchtigen noch verstijven op één punt, maar verder wilt, u van zelf [!] aan het punt, dat u verlaten wilt, een soort van lokkenden weerschijn bespeurt van datgene waar het héén moet. Wilt u verzaken zoo, dat u ergens héén wilt: de eene denkbaarheid spiegelt zich aan de andere, zoodat zij die andere niet alleen afwijst, maar meteen áánwijst en kénbaar maakt.” Korter gezegd: de wens is de vader van de gedachte.

Wie het nu de moeite waard acht, kan van elke gewenste „overgang” (men kent de formules: „dan wordt daarin als vanzelf meegebracht”—„hierin is dan meteen begrepen”—„en wij voor ons zien hier alvast aankomen”—„ziet dat is weer een schimmige manier, om vóóruit te begrijpen”—„zoo brengt de ontkenning in stilte eigenlijk wat anders mee”—„dan moet U weer wat zien aankomen, wat hier nog niet zoo helder uitkomt, maar achterna het ware blijken zal”—enz.) exakt gaan schiften, welke elementen „afgeleid” zijn en welke „binnengeleid”. Van deze laatste bepaalt dan de kenbron de waarheidswaarde, resp. waardeloosheid, mede van het geheel.

Hier volsta de slotsom: de dialektiek blijkt slechts te komen, waar ze van te voren wezen wilde, wetenschappelike methode wil van te voren slechts zijn, waar ze zal blijken te komen.

In algemene zin geldt dan ook van Hegel’s dialektiek zijn zelfqualificatie ten aanzien van het door Kant weerlegde dogma, dat „das Objekt, was es an sich ist, so sei, wie es als Gedachtes ist”, luidend als volgt: „Die [sc. Hegel’s] Philosophie stellt somit nichts Neues auf; was wir hier durch unsere Reflexion herausgebracht, ist schon das unmittelbare Vorurteil eines Jeden.” (Kl. Logik, § 22 Zus.).

Natuurlik loochent geen enkel verstandig logicus, dat er correlatieve tegenstellingen zijn, die bijéénhoren en elkander over en weer onderstellen en begrijpelik maken; wat b.v. „discursief” betekent wordt slechts waarlik beseft aan de tegenstelling „intuïtief”. Hetzelfde geldt van begripsparen als: subjectief—objectief, immanent—transcendent, absoluut—relatief of zelfs: groot—klein, man—vrouw, enz. Zij hebben de indelingsgrond gemeen. Zo betekent „dogmaties” als tegenstelling tot „krities” (als in deze verhandeling) heel iets anders dan hetzelfde woord tegenover „empiries” (b.v. in Meijers’ „Dogmatische Rechtswetenschap”). Zo vergelijke men over het begrip „natuur” in zijn verscheidenheid van tegenstellingen (geest, kunst, kultuur, zedelikheid, god, geschiedenis), Rickert, Die Grenzen der naturwissenschaftlichen Begriffsbildung, p. 210 ss. en 226 ss.

In die zin kan men dus met Aristoteles en Thomas van Aquino zeggen (C. L. p. 684) „dat in het geval van tegendeelen het eene voor of van het andere kéngrond is”. Maar wat heeft deze „eenheid van tegendeelen” voor bovenverstandeliks? Met „dialektiek” heeft ze zo min wat te maken als ooit een objekt zich „verkeert” tot subjekt, of het immanente zou kunnen „overgaan” in wat transcendent is,—of zomin als de begrippen groot en klein ooit in ander dan star-contrair verband tot elkander zullen staan, al worden ook nog zoveel grote dingen middelmatig of klein en kleine groot.

Het onveranderlik verband van eenheid en tegenstelling tussen de begrippen (man en vrouw) is nu eenmaal niet „identiek” met de talloze wisselvallige, vergankelike verhoudingen tussen de voorwerpen of werkelikheden der begrippen (man en vrouw). Al verleidt de verhouding der begrippen recht en plicht Prof. Bolland c.s. tot hun dogma: „geén ‚recht’ zonder ‚plicht’ ”, het recht geeft niettemin aan zuigeling en waanzinnige, ja zelfs aan ongeborenen en overledenen, rechten zonder plichten.

36: p. 82. Terecht schrijft Kinkel, wanneer hij p. 64 o. c. van Cohen, Stadler, Windelband, Liebmann, de verloochening van Kant’s An-sich behandelt: („Auch Stadler bezeichnet das Ding an sich als eine Illusion und Windelband kommt sogar zu dem Resultat: ‚Die Unterscheidung von Ding an sich und Erscheinung ist unhaltbar’. Ähnlich auch Liebmann in seiner Schrift: ‚Kant und die Epigonen’.”) „Warum diese Forscher so einstimmig dem Ding an sich den Krieg machen glaube ich zu sehen, und will darauf später zurückkommen [Kinkel doelt hier in hoofdzaak op de door mij reeds boven, zie bl. 45 vv., gesignaleerde niet-onderscheiding van „denken” en „kennen”]. Dennoch kann ich ihnen nicht beistimmen. Wenn man, wie diese Gelehrten das müssen, die Erscheinungen als die Ursache unserer Empfindungen auffasst, sollte man doch bedenken, dass ja die Erscheinung ihrerseits erst durch die Empfindung (wenigstens dem Stoffe nach) möglich ist.” Voorts p. 81/2:

„Die Dinge an sich bilden eine notwendige Voraussetzung der Erkenntnistheorie, denn ohne ihre Annahme stehen wir vor der Alternative,

„1. entweder den Idealismus aufzugeben, oder

„2. ihn in Solipsismus zu verkehren.

„Auf die Frage: woher stammt die Empfindung? bleibt, wenn man die Antwort: ‚aus der Affection unserer Sinnlichkeit durch Dinge an sich’ verschmäht, nur die Wahl zwischen folgenden Antworten:

„1. die Empfindungen sind alle (oder zum Teil) Eigenschaften wirklicher, unabhängig vom Subject existirender Dinge (also dieses Blatt ist weiss, auch wenn kein Mensch und überhaupt kein erkennender Geist es sieht); dann haben wir die Frage nach der Empfindung nicht mehr als Idealisten, sondern als Realisten beantwortet. Auch wenn man den Standpunkt Lockes einnimmt und zwischen primären und secundären Qualitäten unterscheidet (also alle quantitativen Eigenschaften den Dingen, alle rein qualitativen dem Subject zuschreibt) ist man Realist; und die Unhaltbarkeit dieses Standpunktes ist wohl von Kant zur Genüge dargethan; oder

„2. man leitet nicht nur die Form, sondern auch den Stoff der Erkenntnis aus dem Subject ab: dann ist man auf dem Fichte-Berkeleyschen [?!] Standpunkte des Solipsismus angelangt, für den eigentlich die ganze Erkenntnistheorie gar keinen Sinn hat: denn es ist ja ausser dem erkennenden Subject gar nichts da, was erkannt werden könnte.

„Beide Fälle scheinen noch eine dritte Ansicht zuzulassen, die z.B. Falckenberg vertritt (als die eigentliche Meinung Kants). Dieser beruft sich auf das transcendentale Bewusstsein oder die menschliche Gattungsvernunft und sagt: es giebt

„1. das Ding an sich ausserhalb jeglichen Bewusstseins,

„2. die Erscheinung ausserhalb des individuellen, aber innerhalb des transcendentalen Bewusstseins,

„3. die Vorstellung der Erscheinung innerhalb des individuellen Bewusstseins.”

Dit laatste komt vrijwel overeen met onze onderscheiding: 1. het An-sich, 2. het objectieve-physiese, 3. het individueel-psychiese.

Evenwel, ook voor deze opvatting (p. 83:) „bleibt doch die Frage nach dem ‚Stoff’ aller Erkenntnis bestehen. Man kann den Stoff aller Erkenntnis nicht aus der Vernunft ableiten, weder aus der individuellen, noch aus der Gattungsvernunft.”

37: p. 88. Zie opm. 50, hoe Schopenhauer’s Intellekts-materialisme, die jammerlike uitwas van zijn eerbiedwaardige Wilsmetaphysica, naast het juiste kritiese inzicht: „zonder subjekt geen objekt”—stelt het alleszins verkeerde: „zonder objekt geen subjekt”; cf. II p. 23, waar hij niet méér demonstreert dan: zonder voorstelling of kennis geen subject van voorstelling of kennis!

Dezelfde materialistiese fout is bij Prof. Bolland gevolg en bewijs van het feit, dat voor zĳn Hartmann-Hegeliaanse misvatting (in individuele zin) van de Kantiaanse subjectiviteit (vergelijk daarover opm. 48 en Hoofdstuk V) de kennisleer steriel is gebleven:

„De omhaal van woorden, waarmede in het sterile gezanik der ‚kennistheorie’ betoogd wordt, dat de voorwerpen onzer waarneming subjectief en individueel [n.b.] bepaalde denkbaarheden zijn, is slechts breedsprakigheid voor het eenvoudige besef, dat de waarneembaarheid denkbaarheid is, dat het subject in het object is voorondersteld en dit zonder het subject niet is te denken. Een A = B, dat zoo op zichzelf en zonder meer genomen van zelf eene eenzijdigheid blijkt. Want omgekeerd vooronderstelt ook de denkbaarheid waarneembaarheid [!] en het subject het object; in de veeleenige werkelijkheid is bepaling en bepaaldheid wederkeerig.” (Denken en Werkelĳkheid, p. 14/15). In waarheid daarentegen vooronderstelt het subject geenszins het (waarnemings)object; het subject wordt reeds in de logica zonder, en onafhankelik van, het object gedacht, en een subject zonder gewaarwordingsvermogen (doof, blind, anaestheties enz.) is een subject zonder object, al blijft het, op de zintuigen na, even „lichamelik” als elk ander subject.

38: p. 91. De „uitleggers”, de speculatieve en neo-kantiaanse „idealisten” zowel als de realisten sans phrase, hebben aan Kant ten deze rijkelik vergolden wat hij aan Berkeley heeft misdreven!—Waarschijnlik ging hij af op de Duitse uitgaaf van 1756 als deel der: „Sammlung der vornehmsten Schriftsteller, die die Wirklichkeit ihres eigenen Körpers und der ganzen Körperwelt leugnen”!

Zo heeft Dr. Edm. Koenig nog in onze dagen („Die Entwickelung des Causalproblems von Cartesius bis Kant”, Leipzig 1888) Berkeley professoraal bekritikasterd, zonder blijk, van B. zelf een letter gelezen te hebben dan alleen realist Kirchmann’s vertaling van één geschrift, de P. of H. K.—Van B.’s geniale natuur-immanentie heeft Koenig dan ook geen letter begrepen.—Zie p. 198 ss.—Wat B. van de natuur denkt, heet „für den Phänomenalisten … die oberste und einzige Annahme über die Wirklichkeit”!

Gelijksoortige Berkeley-miskenning bij Hegel, Geschichte der Philosophie (Uitg. Bolland) pp. 947–51: „Berkeley trug einen Idealismus vor, der dem Malebranche’schen sehr nahe kam. Der Verstandesmetaphysik gegenüber tritt die Ansicht auf, dass alles Seiende und dessen Bestimmungen ein Empfundenes und vom Selbstbewusstsein Gebildetes sind.” En „jene abstracte Form, dass alles ‚nur Wahrnehmungen’ sind”!—Insgelijks bij Windelband, „Geschichte der Philosophie”, p. 384/6. Het ten deze kenschetsend-realisties verwijt van „Einseitigkeit” op p. 389. En op p. 385 weer vereenzelviging met Malebranche t.a.v. de betekenis der afzonderlike (stoffelike) dingen en krachten, waarvan B. zelf reeds zegt, Dial. II, p. 306:

„Phil.: ‚Few men think, yet all have opinions. Hence men’s opinions are superficial and should never the less be confounded with each other by those who do not consider them attentively. I shall not therefore be surprised if some men imagine that I run into the enthusiasm of Malebranche; though in truth I am very remote from it. He builds on the most abstract general ideas, which I entirely disdain. He asserts an absolute external world, which I deny. He maintains that we are deceived by our senses, and know not the real natures or the true forms and figures of extended beings; of all which I hold the direct contrary. So that upon the whole there are no principles more fundamentally opposite than his and mine.’ ”…

Ook O. Liebmann mishandelt Berkeley op de gewone individualistiese, solipsistiese voorstellingswijze van allen die zijn object-immanentie niet hebben bereikt (Zie A. d. W. „Idealismus und Realismus” spec. pp. 26–30 en andere artikelen passim).

Uit Berkeley’s krities inzicht: „wat immanent is (de objectenwereld: tafel, berg, enz.) kan slechts immanent zijn en nooit transcendent, en kan even min op iets transcendents gelijken,… trouwens gij realisten bedoelt met uw „absolute” tafels enz. voorstelbaarheden, kenbaarheden, dus klaarblijkelik iets immanents, immers iets transcendents ware eo ipso volstrekt onkenbaar en onvergelijkbaar”… hieruit maakt Liebmann (vgk. insgelijks Rickert, Der Gegenstand der Erkenntniss, p. 18 en Volkelt, Die Quellen der menschlichen Gewissheit, p.38) weer de solipsistiese drogreden: wat gedacht (voorgesteld) wordt (de objectenwereld, tafel, berg, enz.) bestaat slechts als gedachte (voorstelling) en de gedachte kan geen beeld zijn van een werkelik object.

Ziedaar de quintessens van Liebmann’s (en in ’t algemeen van de realistiese) polemiek tegen Berkeley op p. 25 tot 29, waarbij „die handgreiflichsten Fehlschlüsse und durchsichtigsten Sophismen”, zowel als de „Scheindemonstration” niet aan de echte Berkeley, maar slechts aan diens caricatuur, „der vortreffliche Bischof” van Liebmann te danken zijn. „Aufrichtig; wäre es dem Philosophen nicht so bitter Ernst, man wäre versucht zu glauben, er wolle den Leser zum Besten haben” zegt Liebmann, p. 27, van Berkeley, zeg ik van Liebmann. En evenals Hartmann het Kant als een inconsequentie aanwrijft, wanneer hij bij Kant de consequentie vergeefs zoekt van … Hartmann’s Kantmisvatting, precies zo schrijft Liebmann, p. 29:

„Nun aber weiter! Da einmal der Schlussfehler begangen ist [zie boven, door wie], welches Resultat sollte man bei Berkeley erwarten? Offenbar den echten und rechten, in seiner ganzen widernatürlichen Ungeheuerlichkeit doch mindestens consequenten Solipsismus. Also ein einziges vorstellendes Subject, aus dessen Vorstellungen das Weltall besteht. Aber weit gefehlt!”

Inderdaad,… weit gefehlt!

Dit wanbegrip geeft echter een Liebmann niet het recht tot de schandelike insinuatie tegen de filosoof Berkeley, op p. 30 en 31, als zoude theologiese „Absicht” hem tot zijn gewaande „inconsequentie” hebben geleid: „Aber diese Consequenz scheut unser Bischof wohl weniger aus logischen als aus theologischen Bedenken. Deshalb umgeht er sie; deshalb verstopft er die Lücken seiner Philosophie mit einigen Reminiscenzen seines gesunden Menschenverstandes und der landesüblichen Religion.” Berkeley, die het verschil zo scherp mogelik formuleert en demonstreert, in één zinnetje reeds, waarin heel de kennistheoretiese weerlegging van het materialisme (speciaal het „immanente” van Ziehen-Avenarius, Wahle, Bergson c.s.) ligt opgesloten:

S. 135: „that a spirit has been shewn to be the only substance or support wherein unthinking beings or ideas can exist; but that this substance, which supports or perceives ideas should itself be an idea or like an idea is evidently absurd.”

De „Three Dialogues” geven de afdoende weerlegging van de (door Hylas aan Philonous verweten) Subjekten-loochening, p. 328/9. Men leze zelf dit betoog, dat eindigt met de conclusie: „There is therefore upon the whole no parity of case between Spirit and Matter.”

Wanneer nu Liebmann, met zijn „anthropologischen (empirischen) Materialismus”—„das Bewusstsein … die specifische Energie des Denkorgans” noemt in „Gehirn und Geist”, een van a tot z realisties artikel, dat zelfs de mogelikheid openhoudt (p. 526) als zoude das Gehirn … Ding an sich zijn van de geest als Erscheinung—i. pl. v. omgekeerd—en op p. 551 schrijft: „Die Natur hat sich im menschlichen Gehirn ein automaton materiale logicum erzeugt. Von selbst, d.h. mit causaler Naturnothwendigkeit, hat sich innerhalb unseres Schädels als physische Gedankenfabrik jenes räthselhaftcomplicirte System mikroskopisch feiner, zahlloser Nervenzellen, Knoten und Fasern entwickelt” … enz. enz., kortom, in zijn metaphysica de kritiek als een soort paradepaard op stal zet (zie het krities-bedoeld „voorbehoud” van p. 266), om rustig een realisties muildier te gaan berijden en dan ook Du Bois-Reymond’s en Griesinger’s zuiver materialisties ignorabimus aanvaardt (pp. 464 en 533, 536), wanneer deze geenszins geringe maar allerminst geniale denker, deze Schopenhauer in ’t klein, durft spotten van „den brittischen Philosophen” dat „deren Denken ja meistentheils nur für die zwei Dimensionen der Länge und Breite Sinn zu haben pflegt, während ihnen die dritte Denkdimension, nämlich die Höhe oder Tiefe, in der Regel unzugänglich bleibt”, dan is dit slechts een der vele tegen Liebmann pleitende gevolgen van het feit, dat een Berkeley en een Hume voor hem in hun eigenlike hoogte of diepte ontoegankelik zijn gebleven.

39: p. 94 en p. 96. Het schijnt mij, achteraf, onnodig, Rée nog in extenso te behandelen. Men leze hem zelf—bij wijze van vuurproef.

De p. 94 bedoelde „consequenties” vindt men §§ 38–40 en heel caput III „Die Philosophie Kants”.

Pas wie tegen dit eerlik, nuchter, geestig en cynies gezond-verstand, vrij van alle phraseologie, van alle vertoon van diepzinnigheid of geleerdheid, bestand is gebleken, kan zich waarlik het materie-realisme en empirisme te boven weten.

Hoeveel sympathieker en groter is hij, die de dwaasheid van onbegrepen wijsheid zonder vrees of blaam bestrijdt als dwaasheid, dan wie ze zonder zelfrespekt inhaalt en viert als wijsheid. Had deze scherpe, rücksichtslose anti-dogmaticus, met zijn mooie brutale oprechtheid maar de voorlichting gevonden die hem geholpen had uit zijn naief-realistiese „regressus in infinitum” (§§ 6, 8 en 9 van zijn „Materie”), uit zijn waarlik „traurige Konsequenz” van het „Idealisme”, uit zijn „Antinomie” (§9 van zijn „Erkenntnistheorie”)!—Zijn Ré(e)alisme moest precies zó te keer gaan tegen Kant („Kant war kein Denker”), tegen Spinoza (zijn God „nicht ernst gemeint”), tegen Schopenhauer (vgk. § 118 „Das intellektuelle Gewissen”).—En hoeveel zedeliker is zijn anti-zedelikheid, hoeveel edeler dat opstandig penetrant pessimisme,—soms heerlik raak, soms heerlik mis—, dan al dat kwispelstaartende zalvende kanseloptimisme.

Wat Erich Adickes betreft (zie bl. 96), zijn krities vertoog „Kant contra Haeckel, Erkenntnistheorie gegen naturwissenschaftlichen Dogmatismus” verdient een amenderend aanhangsel: „Kant contra Adickes”! Want precies zo ver Adickes van Kant afwijkt, deels onbewust (in zijn resten van Lockianisme gelijk in zijn individualiserend voorstellings-idealisme, dat niet inziet, hoe juist Kant’s éne empiriese ruimte identiek is met de ruimte der natuurwetenschap en van de natuurwetenschappelike kosmos) deels bewust (waar dit misverstand hem noopt tot het geloof aan een oneindige „transcendente ruimte”, met een „oneindig aantal” transcendente „krachtcentra”), precies zo ver denkt hij zelf dogmaties en precies zo ver blijft zijn „Widerlegung des Materialismus” (Hoofdstuk II, te voren in de „Kantstudien” verschenen) materialisties en zijn „Der wahre Monismus” (III) dualisties, trots de onomwonden monistiese belijdenis van zijn voorrede: „Ich kann ebensowenig wie er [Haeckel] an einen persönlichen ausserweltlichen Gott, an eine Schöpfung der Welt durch ihn, an ein vom Körper getrenntes immaterielles Seelenwesen glauben; ich nehme wie Haeckel einen lückenlosen allumfassenden Kausalzusammenhang, auch auf geistigem Gebiet, und eine natürliche ununterbrochene Entwicklung von der anorganischen Welt zur organischen und in dieser hinauf bis zum Menschen (diesen eingerechnet!) an. Auch ich behaupte, dass die Philosophie nicht gegen die Thatsachen der Naturwissenschaft verstossen darf, sondern dieselben, ohne an ihnen zu drehn oder zu deuteln, ihren Systemen zu Grunde legen muss.”

In deze geest ongeveer zou „Kant contra Adickes” zich moeten keren tegen Adickes’ „Kant contra Haeckel”.

40: p. 99. Het gaat trouwens precies zo met de empiristiese (iets anders dan empiriese) „verklaring” van het zedelike, van het plichts-besef. Voor alle specifiek-zedelik-bedoelde qualificatie: edel—gemeen (en alle varianten en graden) is weer het zedelik bewustzijn het logiese prius, dat noch uit z’n toepassing, noch uit niet-zedelike „ervaring” kan worden „afgeleid”. Al heeft zich dus het autonome zedelik oordeel nòg zo heteronoom „ontwikkeld” uit maatschappelik-nuttige dwang en drang en goden-geboden en „associaties”, verworven, geërfd en instinctief-kategories geworden in de gemeenschaps-struggle for life (zie Rée’s Entstehung des Gewissens) en al zijn de woorden van het „zedelike” ook oorspronkelik alle niet-zedelik geweest, klassewoorden als bovengenoemde, of aesthetiese, zinnelike of utilitaire termen (een heerlike bron van diepe volkskarakterkunde wordt hier de Taal!)—zonder specifieke zedelikheid als prius kan daaruit geen greintje „zedelik” gevoel, tegenover zichzelf en anderen, met z’n eigen reacties: „slecht” en „goed”, („schunnig”, „ordinair”, „vies”, „karakterloos” en „waardig”, „heldhaftig”, „grootmoedig” enz.) noch ontstaan noch zich handhaven tegen wil en dank, tegen de theoretiese bewering in, dat dit alles zou moeten verdwijnen, wanneer het klare weten van utilitaire „oorsprong” en „strekking” en van „natuurnoodwendigheid” de „illusie” van plicht en verantwoordelikheid maar eenmaal hebben gebroken,… zich handhaven ook bij een Rée en een Nietzsche zelf,—die zich wel terdege „autonoom”, en niet anoom, gebonden, bleven voelen,—dat spreekt op elk van hun eerlike, fiere, karaktervaste bladzijden—, aan hun eigen zedelik oordeel en plichtsbesef, dat hen veile zelfverzaking doet verafschuwen en ver „beneden” zich weten trots al haar mogelike „nuttigheid”, ’t zij bij eigen gevaarlike waarheden (gesteld eens dat deze buiten kijf waren), ’t zij bij anderer verderfelike dogma’s—en ook voor hen overtuigingstrouw intra en extra muros maakt tot onontkoombare, zelfopgelegde, als vanzelfsprekend aanvaarde, plicht, waarvan wij niet willen afwijken, neen, maar ook niet mogen afwijken per nos ipsos, „van” eigen zedelik oordeel, tegenover de vele morele adiaphora, waarvan wij eveneens niet willen afwijken, al voelen wij terdege, dit wel van ons zelf te mogen, d.w.z. dit te kunnen doen zonder afkeuring, verachting of verontwaardiging van ons zelf jegens ons zelf te duchten te hebben.

Is het niet aldus, bij u allen, gij relativisten, utilisten, marxisten, amoralisten, evolutionisten en ook gij, principiële dogmatici en heteronome theologen (maar alle heteronomie is verkapte, getrapte autonomie) en hoe gij u verder moogt noemen, zonder nochtans op te houden, eenvoudig zedelike wezens te zĳn: onderworpen aan de ene eeuwige algemene geesteswettelikheid van het zedelik reageervermogen, zo goed als van het logies denken en het ruimtelik waarnemen, het muzikaal of, algemeen, kunstzinnig gevoel, en het tĳdelik bewustzijn.

Ginds en dan wordt als doodzonde beschouwd, of doemwaardige leugen, of verfoeilike gruwel, wat hier en tans als heilige plicht, of hoogste waarheid, of opperste schoonheid geldt.

In concretis oneindige verscheidenheid van tegenstelling en ontwikkeling alom, alles nochtans beheerst door één en hetzelfde nooit geworden, nooit zich wijzigend Stelsel van Wetten. Παντα ῥει, παν μενει.

(Mooi en juist Riehl, D. ph. Krit. II p. 13 en III p. 75).

De sociologie moge dan ook de belangrijkste hulpwetenschap der ethica zijn, de ethica zelf is evenmin sociologie als de logica; zij is evenmin „science des moeurs” (Lévy-Bruhl c.s.) als de logica kennis der wetenschappen is, en heeft evenveel met klassemoraal te maken als de logica met klassewetenschap. Anderzijds wil zij evenmin „eine Richtschnur für das Handeln liefern” (Bruno Bauch, Ethik, p. 215, 241) als de logica een richtsnoer voor het denken; zij zou tevreden zijn als zij de wetten van het zedelik bewustzijn had gevonden, gelijk de logica de wetten van het denken.—De zuivere ethica is even vrij van naturalismen en supra-naturalismen, even exakt, empiries, algemeen geldig en autonoom als de zuivere logica. Haar enig gebrek is, dat zij nog niet bestaat. „Die Gesetze und Elemente des sittlichen Bewusstseins” wachten nog op hun schrijver.

(Grondvestend Heymans, Die Methode der Ethik, in Vjschr. f. wissensch. Philosophie IV).

41: p. 100. Daar juist (inmiddels ruim een jaar geleden) is verschenen: „Erkenntnistheorie und Naturwissenschaft”, de lezing, door Osw. Külpe gehouden op 19 Sept. 1910 ter 82^e Versammlung Deutscher Naturforscher und Aerzte in Königsberg, een zeer „zeitgemässe” principiële verklaring, die ongetwijfeld de belangstelling zal vinden, die ze als zodanig verdient, al interesseert ons heel die „Kontroverse” tussen Külpe’s realisme en het in de grond niet minder realistiese „idealisme” waartegen het niet zonder recht zich keert, slechts voor zoverre de leer van een Kant of een Berkeley (van weerszijden) daarin betrokken wordt.

Uitstekend is, wat hij schrijft over „die transzendentale Methode der Erkenntnistheorie”; zo op p. 40, dat voor haar Voraussetzung is, „was sich in der Wissenschaft selbst als grundlegend erweist” en op p. 7, hoe haar taak bestaat „in der systematischen Herauslösung der unentbehrlichen Voraussetzungen aus der Wissenschaft, in der sie wirksam sind.” Dus: „eine unmittelbare Analyse des wissenschaftlichen Tatbestandes” is nodig „um die in der Wissenschaft geltenden Prinzipien zu entdecken.” Dat hij echter op diezelfde bladzij zegt: „Aber ein solches aufsteigendes Verfahren der transzendentalen Methode entbehrt noch immer der umfassenderen Begründung und spezielleren Durchbildung.” is slechts een bewijs te meer, dat Heymans’ „Gesetze und Elemente”, diens („analytische”) methode en diens resultaten, hem onbekend zijn gebleven.

Ten aanzien van Kant’s „Phaenomenalismus” is hij ook hier nog bevangen in een algehele misvatting, die georiënteerd is aan, en zich terecht richt tegen, het gewaarwordings „idealisme” der bewustzijnsmaterialisten:

Zijn „Setzung von Realem” is op de keper beschouwd niets anders dan Objectivering en zijn „naturwissenschaftlicher Realismus” niets dan Kant’s … „empirischer Realismus”, waarbij Külpe echter het subjekt der natuur, en dus de immanentie juist der objekten, miskent:

„Der Phänomenalismus, in klassischer Form durch Kant vertreten, lehnt eine positive Beantwortung der beiden letzten Fragen ab” te weten: „Wie ist die Setzung von Realem möglich?” en „Ist eine Bestimmung von Realem zulässig?” (pp. 10–11). Hier zijn we reeds midden in Külpe’s verwarring. Want Kant fundeert en bepaalt juist de objectieve realiteit, in plaats van die te loochenen of te betwijfelen! En zelfs de „Darlegung der Kriterien, welche die realen Objekte auszeichnen”, door Külpe van de toekomst gevraagd, is reeds geleverd door Kant in zijn „Bedingungen möglicher Erfahrung”!

Külpe heeft groot gelijk (pp. 20/21) „die empirischen Gesetzmässigkeiten der Naturwissenschaft”… „sind keine Beziehungen zwischen Sinnesinhalten”, „Sinnesinhalte haben keine meilenweiten Abstände und keine Lichtgeschwindigkeit, sie atmen und wachsen nicht” enz. enz. Of op p. 9: „Die Planeten sind keine Empfindungen oder Komplexe von solchen und die chemischen Elemente lassen sich ebensowenig mit den Inhalten unserer Sinneswahrnehmung zur Deckung bringen.”—Het is zelfs jammer, dat er nog „idealisten” zijn, tot wie de Külpe’s zulke dingen kunnen en moeten zeggen en die zich niet ontzien, „das grosse Wort von der Welt als unserer Vorstellung gelassen auszusprechen” (p. 37).—Met Külpe, zij het op andere (immers niet alleen empiries-realistiese, maar ook transcendentaal-idealistiese) gronden, kom ik op tegen het ijdel schermen met dit grote woord. Als het schijn-idealisties imitatorum pecus (ook ten onzent) Schopenhauer napapegaait: „Die Welt ist meine Vorstellung”, zondigt het 3 maal in énen tegen de kenniskritiek en tegen Schopenhauer’s wijsgerige bedoeling:

1. Die „Welt” is niet de wereld (niet de werkelikheid, maar haar phaenomeen, de natuur);

2. die „Vorstellung” is geen voorstelling (heeft met wiens voorstelling ook omtrent de wereld niets te maken, maar is mogelike waarnemings- of kennis-inhoud);

3. dat „meine” is niet van mij (of u; noch ik noch énig individu is subjekt der natuur).

Ik heb in de tekst uitvoerig—en zo duidelik mogelik—uitééngezet, dat de objekten geenszins individuele bewustzijnstoestanden zijn, maar mogelĳke waarnemingsinhouden („Sinnesinhalte”); dat de objectieve, ruimtelike wereld „eine von Sinneswahrnehmung und Verstandestätigkeit unabhängig bestehende Welt” (p. 39) is, als men bedoelt, de Sinneswahrnehmung und Verstandestätigkeit van welk individu ook, maar dat deze wereld (dus ook die der „Energie”, der „Elektronen und Moleküle”, het heelal der astronomie zowel als het rijk der chemie) geheel en al afhankelik is van möglicher „Sinneswahrnehmung und Verstandestätigkeit”, louter een systeem van betrokkenheden op het subjekt der natuur.—Besluit dus p. 34: „dass hier [in den Realwissenschaften] eine grosse Mannigfaltigkeit von Realisierungen ausgeübt wird, die die phänomenalistischen Schranken rücksichtslos durchbrechen”, dan begrijpen wij tans, dat hier nergens de echte phänomenalistischen Schranken doorbroken worden. Uw „realiseren” en dat der ervaringswetenschappen, is slechts objectiveren, nooit en nergens transcenderen.—En objectiveren doet elk verstandig, altans elk Kantiaans, phaenomenalist.—„Nur wer an die Bestimmbarkeit einer realen Natur glaubt” (p. 38)… maar bij u wil „real” zeggen „objectiv”… en wie gelooft daaraan dan niet?

„Der Konszientialismus und Phänomenalismus haben ihre Mission mehr als erfüllt”, zegt p. 39. Külpe zelf is een sprekend bewijs van het tegendeel.—Want ook zijn natuur-realisme blijft een dogmaties-metaphysies objectivisme, reeds wijl het objectieve voor hem de werkelikheid betekent—en dus… dit objectieve weer als de (transcendente) oorzaak der gewaarwordingen moet worden gedacht—al mijdt Külpe, nourri dans le sérail, behoedzaam deze term, en naar hij wil doen voorkomen zelfs deze opvatting, die de schijn zou wekken „als wenn sich aus den subjectiven Wirkungen auf die Beschaffenheit der objektiven Ursachen schliessen liesse” (p. 24). Dies spreekt hij zelf van „die erzwingenden Faktoren” (der „erzwungenen Relationen der Sinnesinhalte”) en van (de „Naturobjekte” als) „die Existenzbedingungen für die realisierten Beziehungen, die aufgenötigten Veränderungen in der Bewusstseinswirklichkeit.” „Das ist es, was wir meinen, wenn wir sie als deren Träger bezeichnen.”! (pp. 27–28). Voortaan gewaagt hij dus van „adäquaten Trägern” … als hij die bovengenoemde „objektiven Ursachen” der individuele ervaringen bedoelt!—Deze nu hebben als zodanig voor hem de physiese (objectieve) eigenschappen.—Maar er „bleibt freilich ein Spielraum für die Bestimmung dieser Träger”, we hebben geen volledige objektenkennis, zodat „das Ziel der Realisierung in der Unendlichkeit liegt” (p. 28) en dus … mag de metaphysica op die Spielraum zich vermaken! Dat de echte metaphysica juist van de objektseigenschappen en van heel het terrein der natuurobjekten heeft af te blĳven, uitsluitend geldt voor en zich bezig houdt met, het transobjektieve, met het Reale of Substratum der objekten, met de oorzaken dus en niet met de derivaten onzer gewaarwordingen, en dat dan ook een metaphysiese theorie als b.v. het Psychisme, ’t zij van Fechner of Berkeley, van Schopenhauer of van Heymans, heel iets anders is dan uw naturalistiese Lückenbüsser, dan uw nog-niet-natuurwetenschappelik asylum ignorantiae,—van dat alles zou uw Naturalisme alleen door kennisleerverdieping begrip en inzicht kunnen krijgen.—Mocht het Külpe alsnog gelukken, het terrein der kennisleer zelf even goed te leren kennen, als hij het mooi heeft afgebakend van dat der natuurwetenschap, zo in zijn slotzin, die ik met instemming citeer:

„Dort ist die Natur der Gegenstand, hier die Wissenschaft von ihr; Erkenntnis wird dort geschaffen, hier bloss begriffen.”

Aan Külpe na verwant is de hem opgedragen „Einführung in die Erkenntnistheorie” van Prof. Dr. August Messer, wiens zich „Kritischer Realismus” noemend materie-realisme niet inziet, hoe het onverbiddelik, juist ten aanzien van die „objectiven Reize” (p. 58), als een „das Bewusstsein selbst Bedingendes” (Stumpf), impliceert „die naive Ansicht, dass die Wahrnehmung ein lediglich passives Aufnehmen und Abspiegeln der Dinge sei”, trots de „gewisse Aktivität”, die aan de gewaarwording wordt toegekend, noch inziet hoe de ware tegenstelling—productie of reproductie—miskend wordt door de bejegening van het „rein subjectiv” der Idealisten met een „Es liegt ja doch nicht in unserem Belieben.…” etc. (p. 59).—Zo strijdt hij tegen de windmolens van „Der subjective Idealismus” (Hoofdstuk 5), een leer, die geen objekten, maar slechts voorstellingen van objekten zou erkennen (staaltje: „Es existiert nicht Sonne und Mond, nicht Deutschland und Amerika, nicht Kaiser und Papst, auch nicht das Papier, auf dem ich hier schreibe, und nicht meine Hand, die da schreibt, sondern nur meine Vorstellung von allem dem ist wirklich.” p. 67. Zulk een rampzalig „idealist”, als Messer en consorten telkens te pakken hebben, kan ik maar nooit te zien krijgen) en dicht aan de werkelike, echte bewustzijnsimmanentie van al het gegevene, aan het „innerhalb unseres Bewusstseins” (p. 74) de fout toe, „dass wir uns das Bewusstsein als räumliche Sphäre versinnlichten”, al krabbelt hij weer half terug door later (p. 84) te gewagen van „jener sozusagen [!] räumlichen Auffassung des Bewusstseins”!—Ook door Messer wordt het „Bewusstsein überhaupt” evenmin begrepen, als de daarvan afhankelike kennistheoretiese „mogelikheid”; het wordt misduid tot subjekt van „alles, was Gegenstand unseres Denkens und Wissens werden kann” (p. 80), waardoor elk inzicht onmogelik wordt, hoe wèl de natuur, maar geenszins de geest afhankelik is van het subject van mogelike waarneming, zodat wij t.o.v. „den Unterschied zwischen Psychischem und Physischem” (ibid.) het dualisties of materialisties realisme van een Messer of een Stumpf minder „gelijk geven” dan wel weerleggen en daarmee verstoren Messer’s vredige waan, dat trots die „subjectiviteit” der objecten, die afhankelikheid van het „Bewusstsein überhaupt” .… „im Grunde alles beim alten bleibt; denn im wirklichen Denken werden wir jenes ‚Vorzeichen’, da es ja allen Gegenständen zukommen soll und mithin zu ihrer Unterscheidung nichts beiträgt, einfach weglassen, und wir sind dann wieder beim Realismus.” (p. 80/81). Denk- en voorstellings-„idealisten” moeten zich dat „wir” laten welgevallen, Rickert en Münsterberg en Natorp, zo goed als heel het idealisties-vertaalde, zich „immanent” of „empiriokrities” (bij Verworn zelfs „Psychomonismus”!) noemende materialisme,—wĳ blijven er buiten!

Een mislukking, soortgelijk en geestverwant aan die van Külpe, is ook Messer’s kritiek op Kant, zijn „Kritik des Phänomenalismus” (Hoofdstuk 6, § 2) en daarbij zijn aanval op Kant’s „Problemstellung selbst”, waaromtrent hier de vermelding volsta, dat de meetkunde voor Messer weer eens analyties is, op vrije definities berust: „In letzter Linie gründet sie also doch auf dem Satz des Widerspruchs”!

En wat ten slotte de laatst-behandelde richting betreft, „Der transzendental-logische Idealismus” (Hoofdstuk 7) speciaal van Cohen, Messer voelt zelf blijkbaar (p. 112/3 j^o. 195) wel, dat deze eigenlik buiten zijn denkbereik ligt. Op p. 111 b.v. vergeet hij al na enkele regels, dat het subjekt der natuur een (inderdaad even „abstrakt” als „onwerkelik”) „unpersönliches Bewusstsein” is, in plaats van „die ionischen Naturphilosophen und Aristoteles, Ptolemäus und Kopernikus, Galilei und Newton”, het universele subjekt immers van die onhandelbare „waarnemingsmogelikheden”, waartoe Röntgenstralen en radium wel ter dege behoorden, ook „ehe sie entdeckt wurden” (p. 112), dit subjekt, dat het logiese prius is en blijft van de natuurdingen, die dus evenmin „Begriffe” zijn (wat we hartgrondig „toegeven”) als „an sich existierende Realitäten” (p. 112), onverschillig of „die Denkweise unserer Naturforscher” dat „transcendentale” prius van hun objekten en derzelver immanentie bij uitzondering eens bereikt en belijdt dan wel naar de trant verwaarloost en verloochent.

Messer kan dus evenmin zijn lezers als zich zelf het dogmaties realisme te boven brengen. Ja, het fundamentele kennisleer-probleem, de anti-dogmatiese vraag naar recht en oorsprong juist van de synthetiese „Voraussetzungen” aller wetenschap, wordt door Messer’s vrijwel vóórkantiese onverdrotenheid totaal verdonkeremaand (vgk. nog pp. 36–39, b.v. dat onvergeeflike „nur eine Voraussetzung” van p. 38 en „Wir mussen darum voraussetzen.…” van p. 130!). Zulk een „Inleiding” (in de Vjschr. f. wissensch. Philosophie u. Soziologie geprezen als „die beste einführende Schrift in die Erkenntnistheorie, die Ref. kennt”) is dan ook gevaarliker dan geen inleiding, te meer wanneer „sie noch durch grosse Klarheit und Übersichtlichkeit hervorragt” en door echt-wetenschappelike eenvoud en waarheidsliefde sympathie wekt.

42: p. 106. „Das Problem des Wirkens und die monistische Weltanschauung.”.

W. is een type van het dualisties realisme, dat gedoemd is vóór Kant te blijven staan,—met al de problemen en onoplosbaarheden van een filosoferend niet-filosoof. Tegen psychisme en monisme (en dus tegen de krities-parallelistiese bestrijding van de Wechselwirkung, van „influxus” tussen physis en psyche), vooral tegen de object-immanentie, vinden we hier het kenmerkend common-sense-misverstand. (Vgk. de noot, p. 63 en 64:… „dass die Naturwissenschaft sich bloss [!] mit Erscheinungen im Kantischen Sinne beschäftige” … „diese Interpretation ist eine gänzlich irrige; sie ist eine Verdrehung des wahren Sinnes der naturwissenschaftlichen Forschung” … „Denn die Atome und ihre Bewegungen, die der Naturforscher den Erscheinungen als ihre [!] Ursache zu Grunde legt, sind ja keine [!] Erscheinungen, keine Thatsachen der Erfahrung, sondern gehören zur transcendenten, in der Erfahrung nicht gegebenen, sondern mit ihr kausal zusammenhängenden Sphäre des unabhängig vom Bewusstsein Seienden.” enz. enz., met passende verwijzing naar Hartmann’s Kategorienlehre).

Er zijn 2 soort substanties, atomen en zielen. Verhouding?—„Wechselwirkung” … met ongeldigheid van het Prinzip der Erhaltung der Energie… en „intensives” (statt „extensives”) Wirken der Atome … („die Intensivität ist jedem Wirken” … ook „als” het extensieve er „bij komt” … „eigentümlich”) … een soort „Innerlichkeit”, die toch zuiver ruimtelik, plaatselik in die atoomsystemen gedacht is: (p. 143) „Auf Grund dieser Beziehung [sc. rein intensiver Natur, van ziel tot hersenen] wird im betreffenden dynamischen System der Atome … eine bestimmte Veränderung hervorgerufen, welche nunmehr durch die Wechselwirkung der Atome … in der Form einer bestimmt gearteten Bewegung sich weiter fortsetzt.”

Al uw intensiteit helpt u dus geen zier. En de atomen zijn „die materielle Grundlage” für das Seelenleben!—En die psychiese Substantie ontstaat en vergaat, en leeft „in innigem Zusammenhang mit dem organischen Körper” (wiens atomen onvergankelik zijn), welk ontstaan en te niet gaan hem een van zijn talrijke, dogmatiese, „ignorabimus” ontlokt.

Dualisties vitalisme naast en tegenover realisties mechanisme: p. 168: „dass das Wesen der Lebensprocesse nicht auf mechanisch wirkenden, sondern auf zweckwirkenden, planmässig ordnenden und gestaltenden organischen Kräften beruht.”

Het is een ware verademing over al de zodanige „Unbegreiflichkeiten” heen te zijn,… uitsluitend door die eenvoudige natuur- en ruimte-kritiek. Zonder deze gaat het, zoals de onlangs overleden Möbius ergens terecht opmerkt: „Zwischen der Absurdität des Materialismus einerseits und der Absurdität des influxus physicus andererseits schwankt heute die Masse der Gebildeten hin und her.”

43: p. 106. Van zijn ruimteleer volgen hier nog enkele specimina: p. 146 ss.: „Es giebt zwar in Wirklichkeit Körper, als räumlich ausgedehnte Massen, aber diese Körper sind nicht Substanzen, im wahren, ontologischen Sinne des Begriffs, sondern—was [?!] schon Leibniz gegen Descartes vollkommen richtig betont hat—aus Substanzen, d.h. [?!] aus Atomen, bestehende und zusammengesetzte Composita, und die Ausdehnung, die Räumlichkeit ist nicht ein Attribut, eine dauernde Bestimmtheit dieser Composita, sondern das Produkt aus den dynamischen Wechselbeziehungen zwischen den Substanzen, welche die Körper zusammensetzen, das Ergebnis der Relationen zwischen den bewegenden Kräften der Atome. Den Atomen selbst, als den elementaren Bestandteilen der Materie, kommt die Extension, die Räumlichkeit, nicht als Bestimmung zu: die Atome sind unräumliche [!] Zentren bewegender Kräfte und haben als Substanzen, als reale Mittelpunkte ein- und ausgehender Wirkungen, mit dem Raume nichts zu thun.”

W. kan zich hier de portée van zijn eigen woorden niet bewust zijn. Immers, òf hij bedoelt de atomen der natuurwetenschap, die, zelfs al waren zij mathematiese punten, des neen, nog ruimtelik zouden zijn, hoeveel te meer, nu zij afmetingen hebben, en die in elk geval ergens, dus plaatselik, in de ruimte, worden gedacht, ook, zijns ondanks, door W.—òf hij bedoelt iets als Leibniz’ monaden; die zijn onruimtelik,—maar precies even on-physies, en nimmer elementen der.… materie.

Een beweging dus … zonder ruimte, zonder plaatsverschil … wie dat denken kan, staat boven mijn bereik. Jammer dat W. ons de definitie van deze „beweging” heeft onthouden.

Het wordt echter nog fraaier: er moeten, behalve afstotende ook aantrekkende krachten zijn; immers anders „würden die Atome absolut auseinanderfallen, ins Unendliche sich verflüchtigen, woraus kein wirklicher Raum sich ergeben könnte, weil diese absolute Zerstreuung seiender Substanzen einen offenbaren Widersinn bedeutet und in Wirklichkeit gar nicht stattfinden kann.”

Einen offenbaren Widersinn zie ik alleen in een ruimteloos „auseinanderfallen”.

… „Der wirkliche Raum ist nämlich ein erfüllter Raum; der leere Raum ist nur eine Abstraktion und bedeutet nichts Wirkliches”. Dat de ledige ruimte „nichts Wirkliches bedeutet”, voelt dus zelfs een ruimterealist. Maar wie van een „gevulde ruimte” gewaagt, onderscheidt reeds eo ipso het vulsel van … de (ledige) ruimte! Maar van deze laatste wil nu eenmaal dit realisme niet weten—omdat het er geen weg mee weet.

„Wo die Welt aufhört, wo es keine Substanzen giebt, die durch Beziehungen zwischen ihren bewegenden Kräften die Extension erzeugen, da hört auch der wirkliche Raum auf. Der leere Raum ist Nichts”…

Men erkent enkel „ruimtelikheid” als (reële) eigenschap van (reële) beweging of lichamen, verhaspelt die met de ruimte zelf, van welke men niet wil weten, vergetend dat deze, naar Kant’s 1^e argument, reeds de vooronderstelling, de bestaansvoorwaarde is van gene (zie boven de tekst hieromtrent).

Dezelfde fout maakt de infra-Leibniziaanse (p. 79) diepzinnig-materialistiese (pp. 94/5, 122/3, 125/6) quasi-criticus Lachelier „Du Fondement de l’Induction” (voor wie, goeddogmaties, ’t licht een duistere waarneming van beweging is! p. 57/8) op pp. 46 en 84, in „des termes … empruntés à la langue de Kant”! (p. 82), het enige helaas, wat hij van Kant geleend en geleerd heeft. De 3^e afmeting is „un produit spontané de notre pensée” … „nous ne percevons ni directement, ni indirectement, la profondeur: nous croyons simplement qu’elle existe!” Grond? „parce que nous attribuons aux objets extérieurs une existence absolue et indépendante de la nôtre.” (p. 152/3).

Dit geloof is z’n fundering waard.

Zijn „dialectique vivante” komt via idée, beauté, volonté, liberté, l’être absolu, force, raison, spontanéité absolue, forme, finalité, profondément, principes, déduction, définies à priori, acte absolu, la pensée en elle-même, la vérité en soi,—le spiritualisme, la métaphysique, la conscience intellectuelle, en soi et aux yeux de la pure raison, causes finales, harmonie … etc., tot een soort van „pure affirmation de soi” … en geeft op de koop toe „l’intuition des choses en soi”! Een en ander, wel te verstaan, „à proprement parler”, „en quelque sorte”, „pour ainsi parler”, „par manière de dire”! Vroom en diep, om zo te zeggen, dat zoeken en tasten, als het ware! Maar ik haat zulk zeggend niet-zeggen. Het ware heeft geen gevaarliker vijand dan als het ware.

44: p. 111. Deze mijn uiteenzetting der laatste en volgende bladzijden richt zich dus tevens, zover nodig, tegen Dr. Felix Gross, „‚Form’ und ‚Materie’ der transcendentalen Aesthetik” 1910, die, m.i. ten onrechte, Kant denkt te verbeteren door specifieke ruimte- en tijdgewaarwordingen aan te nemen, die tot de „Materie” des Erkennens zouden behoren, terwijl de „Form” uitsluitend verstandswerk zou zijn (vgk. de volgende noot aang. Hegel over Kant) en die, zeer zeker zonder recht, zijn opvatting van de ruimte als zelve gewaarwording, ja zelfs gewaarwording van … beweging of van met beweging verbonden apperceptie,… vereenzelvigt met Heymans’ leer van de ruimte als „vorm” van de bewegingszin: p. 64/65:

… „die Raum- und Zeitempfindungen. Wir definierten sie oben als unmittelbare Empfindungen einer physischen und psychischen Tätigkeit des Verstandes. Alle Empfindungen und Gefühle werden vom Verstande durch seine Apperzeption zu einer Anschauung verbunden; das Empfinden dieser Apperzeptionstätigkeit ist die Zeit. Alle äusseren Sinnesempfindungen werden vom Verstande durch eine Apperzeption zur Anschauung verbunden, welche mit gewissen Muskelbewegungen verbunden ist, die notwendig sind, diese Empfindungen zu ‚durchlaufen’ (man denke nur an die Blickbewegungen!); die Empfindung dieser mit Muskelbewegungen verbundenen Apperzeptionstätigkeit ist der Raum.” Op p. 48/49 zelfs: „Wie die Raumempfindungen ein unmittelbares (wir wissen noch nicht wie physiologisch vermitteltes) Gewahrwerden der körperlichen (Bewegungs) Tätigkeit, so ist die Zeitempfindung ein unmittelbares Gewahrwerden der geistigen Tätigkeit.”

Wanneer deze Dr. Gross nu op p. 50 verklaart: „Heymans steht in der Frage des Raumes ganz dort wo ich stehe, in der Frage der Zeit scheint er meine Theorie zu verlangen, ohne sie noch geben zu können”, dan lijkt mij ook de eerste helft van deze zin ijdel … Gross-sprecherei.

45: p. 111. Reeds uit één zinnetje van de §§, die Hegel aan de „Kritische Philosophie” wijdt, valt op te maken, hoeveel Hegel van deze, dus van Kant, begrepen heeft: § 42 Zus. 3: „Seine [Kant’s] Philosophie ist subjectiver Idealismus, insofern Ich (das erkennende Subjekt) sowohl die Form als auch den Stoff des Erkennens liefere—jene als denkend und diesen als empfindend!”

De volgende zin oordeelt nu: „Nach dem Inhalt dieses subjektiven Idealismus ist in der That nicht die Hand umzukehren.” Blijkbaar kende Hegel die „inhoud” slechts in even triviale misvatting als hij had van Kant’s „subjectief idealisme”.

In § 48 wordt zelfs Kant’s even geniale als kritiese antinomie-oplossing tot een trivialiteit verhegeld: „So tief dieser Gesichtspunkt ist [sc. naar Hegel Kant „vertaalt” „dass der Widerspruch, der am Vernünftigen durch die Verstandesbestimmungen gesetzt wird, wesentlich und notwendig ist”], so trivial ist die Auflösung; sie besteht nur in einer Zärtlichkeit für die weltlichen Dinge. Das weltliche Wesen soll es nicht sein, welches den Makel des Widerspruchs an ihm habe, sondern derselbe nur der denkenden Vernunft, dem Wesen des Geistes zukommen.”

In welke verhouding Hegel tot Kant staat en Hegelarij tot Kriticisme, speciaal ten aanzien der „antinomie”, het punctum saliens der „dialektiek”, daarover te gelegener tijd zo nodig nader.

Hier volsta het volgende: Wanneer men weet, dat voor Kant alle antinomie a.z. berust op de geldigheid van het principium contradictionis et exclusi tertii, dat het bewijs, zowel van thesis als van anti-thesis op dat beginsel gegrond is, dat de „Dialektik” voor Kant dan ook, terecht, niets anders is dan een onvermĳdelike maar bedrieglike schĳn, die hij als zodanig kenniskrities ontmaskert, om „zu verhüten, dass er nicht betrüge” (een schijn dus, in z’n onophefbaarheid en bedrieglikheid, maar theoretiese verklaarbaarheid volkomen analoog aan de ruimte-illusie van een spiegelbeeld), een schijn immers, „der selbst, wenn man nicht mehr durch ihn hintergangen wird, noch immer täuscht, obschon nicht betrügt, und also zwar unschädlich gemacht, aber niemals vertilgt werden kann.” (K. d. r. V. p. 350);—wanneer men nagaat hoe voor Kant de „Ideen der reinen Vernunft” „nur durch Missverstand und Unbehutsamkeit dialektisch werden” (K. d. r. V. p. 527) en leest: „Denn darin besteht eben das logische Merkmal der Unmöglichkeit eines Begriffs, dass unter desselben Voraussetzung zwei widersprechende Sätze zugleich falsch [of waar] sein würden, mithin, weil kein drittes zwischen ihnen gedacht werden kann, durch jenen Begriff gar nichts gedacht wird.” (Proleg. § 52b) en vervolgens (K. d. r. V. p. 412): „dass die obigen Beweise der vierfachen Antinomie nicht Blendwerke, sondern gründlich waren, unter der Voraussetzung nämlich: dass Erscheinungen oder eine Sinnenwelt die sie insgesammt in sich begreift, Dinge an sich selbst wären. Der Widerstreit der daraus gezogenen Sätze entdeckt aber, dass in der Voraussetzung eine Falschheit liege”, zodat de antinomie tot indirect bewijs en bevestiging wordt van de object-immanentie: „Man kann … aus dieser Antinomie einen wahren … kritischen und doctrinalen Nutzen ziehen: nämlich die transcendentale Idealität der Erscheinungen dadurch indirect zu beweisen, wenn Jemand etwa an dem directen Beweise in der transcendentalen Aesthetik nicht genug hätte”;—wanneer men dit alles weet en bedenkt, dan begrijpt men, hoeveel Hegel’s bovengeciteerde trivialiteit met Kant te maken heeft; hoeveel van Kant begrepen heeft, wie schrijven durft (in diezelfde § 48, Zus.) „Gleichwohl [al zijn Kant’s bewijzen „blosse Scheinbeweise”!] besitzt die Aufstellung dieser Antinomien in sofern immer ein sehr wichtiges und anerkennenswertes Resultat der kritischen Philosophie, als dadurch (wenn auch zunächst nur subjectiv und unmittelbar) die thatsächliche Einheit jener Bestimmungen ausgesprochen ist, welche vom Verstand in ihrer Trennung festgehalten werden. So ist z.B. in der ersten der vorher erwähnten kosmologischen Antinomien dies enthalten, dass der Raum und die Zeit nicht nur als kontinuierlich, sondern auch als diskret zu betrachten sind …” (natuurlik zijn ruimte en tijd voor Kant, als voor ieder redelik mens, „quanta continua” en dus niet diskreet, vgk. K. d. r. V. p. 165); dan vat men hoeveel Unverfrorenheit er nodig is om (in § 81 Zus. 1) leukweg op te merken: „In der neueren Zeit ist es vornehmlich Kant gewesen, der die Dialektik wieder in Erinnerung gebracht und dieselbe aufs Neue in ihre Würde eingesetzt hat, und zwar durch die bereits (§ 48) besprochene Durchführung der sogenannten Antinomien der Vernunft” … en met hoeveel recht ten slotte zich op een Kant beroept, wie die „bedrieglike schĳn” voor de waarheid uitgeeft en de dialektiek of „Logik des Scheins” als „methode” „gleichsam wie ein Organon zur wirklichen Hervorbringung wenigstens des Blendwerks von objectiven Behauptungen gebraucht”, een onderneming, waarvan ten volle geldt, wat Kant opmerkt van de door hem gewraakte „dialektiek”, zij moet „auf nichts als Geschwätzigkeit hinauslaufen, alles, was man will mit einigem Schein zu behaupten, oder auch nach Belieben anzufechten.” (K. d. r. V. p. 84).

Hier volge tevens een enkele opmerking over de bladzijden (988–1030), die Kant zich moet laten welgevallen in Hegel’s Geschichte der Philosophie (uitg. Bolland), bladzijden, die in schaamteloosheid van oordeel zonder begrip zelfs bij Hegel—en dat wil wat zeggen, om met Schopenhauer te spreken—hun weerga moeten zoeken, bladzijden waarover zelfs een Hegel—a. b.—zich diep zou schamen, kon hij ze lezen.… in het licht van Kantse kritiek.—Het lust mij niet, er meer dan de nodige proefjes van te geven:

Beginnen we met de synth. oordelen a priori. Hegel ziet hier het Kantisme als volgt (991): We „verlangen” algemeenheid en noodwendigheid. Maar ze zijn „nicht in der ‚Wahrnehmung’ anzutreffen”, niet „in den äusseren Dingen selbst ‚vorhanden’”. „Aber wenn nun Allgemeinheit und Notwendigkeit nicht in den äusseren Dingen sind, so ist die Frage: Wo sind sie zu finden? Hier sagt Kant dann gegen Hume, sie müssen ‚a priori’ sein, d.h. [sic!] in der Vernunft selbst liegen, in dem Denken [!] als selbstbewusster Vernunft; ihre Quelle sei das Subject, ‚Ich’ in meinem Selbstbewusstsein”.—Zo is dan het objectieve dogmatisme „der Verstandesmetaphysik” „nur in einen subjectiven Dogmatismus, d.h. in ein Bewusstsein, in welchem dieselben endlichen Verstandesbestimmungen bestehen, übersetzt”. En zo leutert dan p. 993: „Das Denken nennt [!] Kant.… die synthesierende Tätigkeit, und er stellt die Frage der Philosophie daher [!] auch so: ‚Wie sind synthetische Urteile a priori möglich?’”… [let nu wel:] „Synthetische Urteile a priori sind nichts anderes als ein ‚Zusammenhang des Entgegengesetzten durch sich selbst’ [!], oder der absolute Begriff [!], d.h. nicht durch Erfahrung, sondern durch das Denken [!] gegebene ‚Beziehungen unterschiedener Bestimmungen’, wie ‚Ursach und Wirkung’ u. s. f. Ebenso [!] sind Raum und Zeit das Verbindende; sie sind also [!] ‚a priori’, d.h. [!] im Selbstbewusstsein.” Ge moet Kant en de betekenis van zijn kritiese vraagstelling en oplossing begrijpen om te beseffen, wat voor „kaf en draf” Hegel’s voorstelling maakt van Kant’s wijsheid. Daar zegt hij dan van op de volgende pagina: „Die Idee, die darin liegt, ist gross [zó groot, dat ze niet alleen Hegel’s bevatting, maar heel de Hegelarij te boven gaat], erhält aber andererseits [van de kant van Hegel nl.] wieder einen ganz gemeinen Sinn, denn die Ausführung selbst bleibt innerhalb ganz roher, empirischer Ansichten und kann auf nichts weniger Anspruch machen als auf Wissenschaftlichkeit [!] der Form. Es ist ein Mangel an philosophischer [!] Abstraction in der Darstellung vorhanden und in gemeinster Weise gesprochen [volkomen juist], und von der barbarischen Terminologie nicht weiter zu sprechen, bleibt Kant innerhalb der [!] ‚psychologischen’ Ansicht und ‚empirischen’ Manier [foei] eingeschlossen.”

Op Kant’s door mij in de tekst verklaarde fijnkritiese opmerking „Der Raum ist kein ‚empirischer Begriff’, der von äusseren Erfahrungen abgezogen worden” antwoordt Hegel (997) plompverloren: „Ueberhaupt ist aber der [!], ‚Begriff’ nichts ‚Empirisches’; in solchen barbarischen Formen spricht Kant jedoch beständig.”—Wat volgt is van even hoog gehalte, gelijk p. 958 van de meetkunde-axioma’s zowel als van de rekenkundige stellingen doceert: „Alle diese Sätze sind jedoch ‚sehr [meer of minder!] analytisch’[!]”. Echt-hegeliaans, dus echt-dogmaties, methodies-onwetenschappelik, is dan het bekende verwijt op bl. 1001: „Kant nimmt also die Kategorien empirisch auf, ohne daran zu denken, aus der Einheit diese Unterschiede mit Notwendigkeit zu entwickeln. Ebensowenig deduciert [!] Kant Raum und Zeit [zoals Hegel b.v. de 3 afmetingen der ruimte „aus der Natur des Begriffs” „deduciert” al is de ruimte „seinem Begriffe nicht angemessen”, zodat „der Begriff des Raumes selbst”.… „in der Materie sich Existenz verschafft”, gelijk ook de beweging der planeten aldus „dialektisch” te deduceren is: „Ein Planet steht jetzt an diesem Ort, ist aber an sich, dies auch an einem anderen Ort zu sein, und bringt dies sein Anderssein zur Existenz dadurch, dass er sich bewegt.” Dat is eerst het ware, wijze bovenondervindelike „Verfahren”!]: sie sind gleichfalls aus der Erfahrung ‚aufgenommen’—ein ganz unphilosophisches, unberechtigtes Verfahren.” Onwijsgerige methode? Niet eens wijsbegeerte … die van Kant, met haar „philisterhafte Vorstellung” (bl. 1028) die „von ‚unserem menschlichen’ Erkenntnisvermögen ausgeht”.… en met haar „Wir erlernen nur Erscheinungen”, waardoor „unter den Menschen eitel Freude gewesen, weil die Faulheit der Vernunft, gottlob, von allen Anforderungen des Nachdenkens sich entbunden meinte, und nun, da das Insichgehen, das in die Tiefe der Natur und des Geistes Steigen erspart war [sic], es sich wohl sein lassen konnte.” Kortom.… „Trostlose Zeit für dir Wahrheit, wo vorbei ist alle Metaphysik, und nur eine Philosophie gilt, die keine ist!”—Maar het wordt nòg erger. Immers, naar Prof. Hegel’s begrip bedeelt Kant’s filosofie, die geen filosofie is, de geest, het hoogste, met.… „Zerrüttung, Verrücktheit in sich selbst”! Gelooft gij ’t niet? Lees dan bl. 1011, over Kant’s antinomie-oplossing (en zo voltooien wij de kringloop van deze Opmerking over Hegel’s Kant-begrip!): „Kant zeigt hier jedoch zu viel ‚Zärtlichkeit’ für die—Dinge: es wäre ‚Schade’, wenn ‚sie’ sich widersprächen; dass aber der Geist, das Höchste, der Widerspruch ist, das soll ‚kein’ Schade sein. Der Widerspruch ist also von Kant gar nicht aufgelöst, und da der Geist ihn auf sich nimmt, das Widersprechende aber sich zerstört [juist], so ist der Geist Zerrüttung, Verrücktheit in sich selbst.”

Na deze taal van Zerrüttung en Verrücktheit de „Widerspruch” van Kant’s geest, Kant’s zuivere rede: „Die Ideen der reinen Vernunft können nimmermehr an sich selbst dialektisch sein, sondern ihr blosser Missbrauch muss es allein machen, dass uns von ihnen ein trüglicher Schein entspringt; denn sie sind uns durch die Natur unserer Vernunft aufgegeben und dieser oberste Gerichtshof aller Rechte und Ansprüche unserer Speculation kann unmöglich selbst ursprüngliche Täuschungen und Blendwerke enthalten.” (K. d. r. V. p. 520).

En hoffelik laat Kant aan zijn referent en docent Hegel het laatste woord: „Die Pflicht, das Geschwätz zurückzuhalten, kann man überhaupt sagen, ist eine wesentliche Bedingung für jede Bildung und jedes Lernen; man muss damit anfangen, Gedanken Anderer auffassen zu können und auf eigene Vorstellungen Verzicht zu leisten.” (Gesch. d. Philos., p. 157).

46: p. 114. Zo vindt men tegenwoordig soms in elementaire natuurkundeboekjes ruimte en tijd eenvoudig even gedefinieerd als Form des äusseren und des inneren Sinnes! De schrijver moest eens weten, wat hij met deze termen (vooral die „innere Sinn”!) belijdt!

Een heerlik voorbeeld is de voorzichtige Prof. Felix Auerbach in z’n keurig-oriënterend geschrift: „Die Grundbegriffe der modernen Naturlehre” Hij is niet zo „radikal”, de vlinders der „sogenannten Geisteswissenschaft” onder de hoed der „natuurwetenschap” te willen vangen. Waarom niet?… omdat het „geradezu schädlich ist, Gebiete zu annektieren, die man nicht mit Erfolg bewirtschaften kann, weil sie zu weit abseits liegen oder weil man sich auf ihrem Boden nicht heimisch fühlt … So wollen wir … uns beschränken auf die eigentliche … auf die exakte Naturwissenschaft, d.h. auf dasjenige Gebiet resp. diejenigen Erscheinungsformen, die auf einem sicheren Grunde ruhen [!], deren treibende Prinzipien man exakt d.h. begriffsicher und zahlenmässig angeben kann.”

Na deze van beschränkte exaktheid getuigende exakte Beschränkung (cf. b.v. logica en wiskunde),—die op pag. 100 nog even dienst doet om met kritiese (of kritieke?) voorzichtigheid de vóórmiddeleeuwse mogelikheid open te houden van uit-niets-ontstaan en te-niet-gaan van materie: „Der Satz von der Erhaltung des Stoffes … besagt: Vorgänge, bei denen etwa Materie erschaffen oder vernichtet wird, gehören nicht in das Gebiet der Naturwissenschaft …”! „Für den Naturforscher besteht sonach die Welt [!] von jeher, sie wird stets bestehen bleiben immer mit derselben Gesamtsumme von Materie; eine etwa früher [!] stattgehabte Erschaffung der Welt und ebenso ein etwa bevorstehender Weltuntergang liegen ausserhalb seines Arbeitsgebietes.”—na deze gebiedsafbakening dan zegt Prof. op p. 3 met het onschuldigste gezicht van de wereld: „Unter allen im Laufe der Jahrtausende von Philosophen gegebenen Definitionen von Raum und Zeit sind für den Naturforscher zweifellos am brauchbarsten [ik cursiveer voor de grap] diejenigen, welche von dem grossen Königsberger Philosophen Immanuel Kant vor fast anderthalb Jahrhunderten aufgestellt worden sind und welche lauten: Der Raum ist die Form unserer äusseren Anschauung, die Zeit die Form unserer inneren Anschauung [dus niet der äusseren?!]. Damit haben wir zwei unserer fundamentalen Begriffe gewonnen: Raum und Zeit”…

„Damit” hebt ge alleen getoond, dat zelfs de wijsgerige termen behoren tot die terreinen, waarvan uw woorden gelden „dass es nicht nur nutzlos sondern geradezu schädlich ist, Gebiete zu annektieren, die man nicht mit Erfolg bewirtschaften kann, weil sie zu weit abseits liegen oder weil man sich auf ihrem Boden nicht heimisch fühlt”!

Ik ontken niet, en dat klokje zal Prof. hebben horen luiden, dat Kant’s ruimteleer (de tijdkritiek staat boven deze kwestie) voor de natuurwetenschap de bruikbaarste is … maar, o ironie, juist omdat zij elke dualistiese inbreuk op natuurwetenschappelike beginselen (als de behouds„wetten”) en dus heel Prof. Auerbach’s theologiserende „voorzichtigheid” even onnodig als onmogelik maakt.

Hier verdient ook Ostwald’s Grundriss der Naturphilosophie, 1908, nog een plaatsje, met zijn Tĳd, „welche sachgemäss [prachtig!] als die Anschauungsform des inneren Sinnes bezeichnet worden ist” (p. 85).

Hoe „sachgemäss” Ostwald’s begrip hier is, mogen de zinnen bewijzen, die hij laat volgen: „Dass alle unsere Erlebnisse in der Zeit erfolgen, ist ein Satz, welcher dasselbe besagt, wie dass unsere Denkvorgänge eine linear geordnete Gruppe darstellen. Wie aus den oben gemachten Bemerkungen hervorgeht, handelt es sich hier keineswegs um eine Form, die absolut und für alle Zukunft unveränderlich ist; vielmehr haben sich einige besonders hochentwickelte Menschen von ihr bereits frei zu machen begonnen.” De tijd als een „vorm”, die verandert (in de tijd!), en waarvan de „ontwikkeling” (in de tijd!)… bevrijdt,—kon ooit de schrijver van een „Allgemeine Erkenntnistheorie” zich deerliker blameren?

De auteur van dit in zijn soort—een deplorabel soort—verdienstelike boekje kan uit zijn coma dogmaticum ten aanzien van causaliteit en inductie door geen Hume, geen Kant worden gewekt, de man, die op p. 36 schrijft: „Die Hervorrufung und somit Begründung dieser Erwartung [sc: „wenn A erlebt wird, so wird auch das Erleben von B erwartet”] liegt in der Erinnerung an das Zusammenvorkommen beider Begriffe in früheren Erlebnissen”…, die op p. 53 Kant’s kritiese vraag aldus interpreteert, na gewaagd te hebben van de „Eindruck, als könnte man aus einer Prämisse unbegrenzt viele unabhängige Resultate ableiten”: „Kant hat die Sonderbarkeit einer solchen [?] Ansicht, die wesentlich durch Euklids Darstellung der Geometrie ungemein verbreitet war, lebhaft empfunden, und sie [!] in der berühmten Frage: wie sind synthetische Urteile a priori möglich? zum Ausdrucke gebracht. Wir haben gesehen, dass es sich überall nicht um Urteile a priori, sondern um inductive Schlüsse mit deduktiver Anwendung und Prüfung handelt.” Ten aanzien van logica en wiskunde vinden we dan ook hier slechts een mengsel van sensualisme en empirisme, en ten aanzien van het geestelike zijn bekend anti-mechanisties materialisme, dat hem, zich kerend tegen de pogingen om „die geistige Welt der mechanischen anzuschliessen”, tot deze blunder verleidt: „Von den verschiedenen Wendungen hat sich in unserer Zeit vorwiegend die von Leibniz vorgeschlagene der prästabilierten Harmonie erhalten, die [!] man gegenwärtig die Theorie des psychophysischen Parallelismus nennt” (waarvoor Ostwald „den Geschmack” zegt te missen!) en dat tussen het identiteitsmaterialisme (p. 182: „Anpassung oder Erinnerung”, p. 188: „Dies nennen wir bewusstes Denken, Wollen und Handeln”) en het psychophysies materialisme blindelings heen en weer slingert, zelfs in één en hetzelfde zinnetje, p. 188: „Denn wenn auch die Unmöglichkeit zugegeben werden muss, das Denken mechanisch zu fassen, so besteht doch keine Schwierigkeit, es energetisch zu fassen, zumal Denkarbeit bekanntlich ebenso mit Energieverbrauch und Ermüdung verbunden ist, wie physische Arbeit.”—Voor ons dus Ostwald ad acta.

47: 126. Dezelfde Hartmann, die de meetkunde-oordelen èn analyties èn syntheties a posteriori èn syntheties a priori noemt.… bereidt ons nog de verrassing, in z’n „Kategorienlehre” (pp. 238 ss.) en laatstelik in de „Grundriss der Erkenntnislehre” („System der Philosophie im Grundriss” I) van 1906 te laten drukken, p. 39: „Es gibt keinerlei Urteile a priori, weder analytische noch synthetische; erstere nicht, weil es keine Begriffe a priori gibt, aus deren Analyse sie deduziert werden könnten [vgk. mijn bespreking van dit misverstand in opm. 6 tegenover Prof. Beysens], letztere schon darum nicht, weil es überhaupt keine synthetischen Urteile gibt, weder apriorische noch aposteriorische.”!

Hoe smaakt u die? zou Burgerhartje vragen. Nu nog op dit potje z’n dekseltje: „Ein sogenanntes synthetisches Urteil ist ein solches, das die Unvollständigkeit des mitgebrachten Subjektbegriffes durch Hinzufügung des Prädikats vervollständigt und seine Unwahrheit [n.b.] berichtigt; wahr ist ein solches Urteil nur in bezug auf den vervollständigten Subjektbegriff, also [sic] als analytisches Urteil, während es in bezug auf den mitgebrachten Subjektbegriff sich selbst widerspricht [!], also als vermeintlich [!] synthetisches Urteil unwahr [!] ist.”

Hier als in de eindeloze herhalingen in Coll. Log. is een waardig leerling aan het woord van de Meester die zelf op de grote kritiese vraag, Kant’s formidabele, onsterfelike vraag: hoe zijn synthetiese oordelen a priori mogelik? het voor een Hegel vanzelfsprekend antwoord gaf: „Synthetische oordeelen a priori … zijn door vanzelfsprekende eenheid van ongelijkheden mogelijk”. Ça va sans dire. Ça ira, Ça ira!

Laat ons hier echter eens één dier sluikredenen van Prof. Bolland ter verduistering van het onderscheid („den mächtigen Unterschied” zegt Kant terecht) tussen synthetiese en analytiese oordelen betrappen op heterdaad: Op p. 173 Coll. Log. lezen we: „wat ik a priori zeg, haal ik uit het subject zelf [de vondst van Kant’s als „subjectivisme” gesmaad en versmaad vorm-idealisme!]; dat is, het wordt analytisch gedacht.” Dat is … voorbeeldige verhaspeling van subject (niet eens des oordeels, maar des oordelens) en subjectbegrip. Immers, geenszins een oordeel, dat ik uit het subject, uit subjectieve gegevens afleid, maar uitsluitend een zodanig, welks gezegdebegrip ik uit het subjectbegrip afleid, is in waarheid—naar kennistheoreties, en Kantiaans, redebeleid—een analyties oordeel. Toch klonk het zo overtuigend, zo vanzelfsprekend voor argeloos publiek, dat uit die „zelfontleding van het subject” „het analytische van ons oordeelen” had te „blijken”!

Moraal: Keur de Hegelaars aan Kant.

48: p. 127. De lezer verbaze zich niet te zeer over deze an-sich-naiveteit, van een beweging-an-sich, in een ruimte-an-sich naar een bord-an-sich.—We weten nu eenmaal dat Hartmann het transindividuele „transcendent” noemt, naar hij uitdrukkelik in z’n „Vorwort” tot het „Grundproblem” zelf definieert:

„In terminologischer Hinsicht bemerke ich, dass ‚immanent’ hier nur bedeutet: innerhalb der Sphäre meines Bewusstseins belegen, ‚transcendent’: jenseits der Sphäre meines Bewusstseins belegen, ‚transcendental’: auf ein Transcendentes bezogen, also ‚transcendentale Idealität oder Realität’: Idealität oder Realität des Immanenten in transcendentaler Hinsicht oder in Bezug auf das Transcendente genommen.”

„Transcendental” wordt dus een vĳgeblaadje voor „Transcendent”. Zo in de „Terminologischen Vorbemerkungen” van de „Kritische Grundlegung” p. 12:

„Man kann allenfalls den Ausdruck objective Realität durch transcendentale (oder transcendente) Realität ersetzen” enz.! „Transcendenter Realismus” aldus had Hartmann zijn standpunt moeten durven noemen—en hij had dan toch maar bedoeld Kant’s … „empirischer Realismus”.

Maar met dit onderscheid, dat ook door Hartmann weer, als door elk ander kennis-dogmaticus de ruimtedingen, de objecten als Dinge-an-sich worden beschouwd, te weten: als oorzaak van gewaarwordingen! Zó naief is Hartmann ten deze, dat hij zijn eigen dogmatisme vereenzelvigt met de filosofie, niet eens kan denken, dat enig filosoof niet dezelfde fout zou maken en met hem het objectieve houden voor het An-sich. Zo zegt het „voorbeeldig geschrift”: „Das Grundproblem der Erkenntnisstheorie” op p. 10/1:

„Der Philosoph, dem seine Frau die Suppe aufthut, zweifelt nicht daran, dass es das Ding an sich seiner Frau sei, welches ihm das Ding an sich der Suppe aufthut, und dadurch das Ding an sich seines Magens sättigt. Der Philosoph, der einen stechenden Floh fängt und knickt, zweifelt nicht daran, dass es das Ding an sich des Flohes sei, welches in das Ding an sich seines Beines gestochen habe, und von dem Ding an sich seiner Hand gefangen und zerdrückt sei. Beide sind überzeugt, dass es kausale Beziehungen zwischen Dingen an sich sind, welche von innen wahrgenommen werden; wenigstens handeln beide so, als ob sie diesen Glauben hätten, auch wenn sie auf dem Katheder, oder in ihren Schriften diesen Glauben verläugnen.”

Sinds Berkeley en Collier, Hume en Kant mogen we zeggen, dat in plaats van elk filosoof geen filosoof deze praekritiese overtuiging meer heeft gehad.

Als Hartmann dan behandelt „die subjective Erscheinung” van Kant, betekent dit voor Kant „het transindividuele Object”, voor Hartmann: „de individuele voorstelling”! (Het ongeluk wil, dat Kant zelf soms van „Vorstellung” spreekt, in de ruime zin echter van de oude psychologie, waarin het tevens gewaarwording en waarneming omvat!).

De „subjective Realität” van de tijd, de ruimte enz. betekent dus voor Kant hun transindividuele realiteit! Zo komt Hartmann in de grappig-droevige waan, dat Kant zou staan (p. 18 Kr. Grlg.) „auf dem Boden einer naiv-realistischen Confusion von subjectiver [dus = individueller] Vorstellungsrealität und transsubjectiver [bedoeld: transindividueller] oder [!] transcendenter Seinsrealität.”

Al die resten „naief realisme” van … Kant staan dan weer, natuurlik, „sämmtlich im eclatanten Widerspruch” tot Kant’s „idealistischen Grundgedanken”. Maar deze „Widerspruch” komt weer alleen van Hartmann’s illusionair-individualistiese misvatting van het „Idealisme” (een „Idealisme”, waarvan Kant zelf de „Widerlegung” ondernomen heeft … en dat door Berkeley bestreden en genoemd wordt … sceptical cant!), waarvan Hartmann maakt een „idealistisch umgekrempelten naiven Realismus” wijl het de gewaande consequentie van Solipsisme zou verzaken voor de „naiven Glauben an eine mehr als subjective Realität der subjectiven [lees: individuellen] Erscheinungen [lees: Vorstellungen]” (p. 20).

Welneen, doceert Hartmann,… „da die anschaulichen wie die begrifflichen Elemente der Erscheinung ebenso subjectiv sind wie die Gesetze ihrer Verknüpfung, so ist und bleibt das ganze Gebiet der Erscheinung subjectiv…, und jede Bemühung, ihm unmittelbar eine darüber hinausgehende Realität zu sichern, ist ein stehen gebliebener Rest von jenem Hypostasiren der Erscheinungen, das für den naiven Realismus deshalb verzeihlich war” … enz.… (p. 26).

„das ganze Gebiet der Erscheinung subjectiv”:

betekent dit (als bij Hartm.): das ganze Gebiet der individuellen Vorstellung individuell, im einzelnen Subject, dan is het juist—zij ’t ook een waarheid niet zozeer van Kant als wel van Monsieur de la Palisse;

betekent het: das Gebiet der Objekte, der Natur, individuell, im einzelnen Subjekt, dan is het fout en onkantiaans;

betekent het: das Gebiet der Objekte, der Natur, bedingt vom Subjekt überhaupt (von der Subjektivität) dan is het juist en specifiek Kantiaans en boven Hartmann’s begrip.

„Hypostasiren der Erscheinungen”:

betekent dit (als bij Hartmann): transcendent achten van voorstellingen, dan fout en onkants;

transcendent achten van objecten, dan fout en onkants (en Hartmanniaans);

objectiveren van voorstellingen, dan juist en Kantiaans;

objectiveren van objecten, dan zonder zin.

Zo moet men bij Hartmann altijd zijn Kanttermen vertalen in Kanttaal!

Nog één, voor H. vernietigend staaltje van dezelfde bladzij 26:

„Trotz des Misslingens aller unmittelbar gemeinten Versuche, eine mehr als subjective [H. bedoelt: individuelle] Realität für die Erscheinung [H. bedoelt de individuele gewaarwordingen] und ihre Formen nachzuweisen, thut Kant aber doch immer so, als wenn dieselbe entweder bewiesen wäre, oder aber sich von selbst verstände [Kant denkt zelfs niet aan zo iets zinledigs]; denn die empirische Realität, welche er von Zeit und Raum behauptet, will entschieden mehr sein als subjective Realität (im Vorstellungsact), was solange ganz unzulässig ist, als nicht die Möglichkeit eines transcendenten, nicht subjectiven [vertaal: nicht individuellen], d.h. vom [individuellen!] Subject unabhängigen Dinges (an sich) und einer nothwendigen, zugleich real seienden und bewussten, Beziehung der Vorstellung auf dieses transcendente Ding nachgewiesen ist …”

Kant’s leer van tijd en ruimte betekent nu juist de overwinning van Hartmann’s tegenstelling: transcendent—individueel-subjectief. Tijd en ruimte gelden transindividueel (Hartmann zegt: transsubjectief), voor de wereld der objecten, die in haar geheel echter … immanent is, en functie van het waarnemingsvermogen met de bewustzijns„vormen” tijd en ruimte, in z’n verhouding tot het transcendente, dat de waarnemingsinhoud, de gewaarwordingen, bepaalt. Niets daarvan, noch „vorm” noch „inhoud”, is als zodanig transcendent, d.i. onafhankelik van mogelik denken en waarnemen. Dus Kant „wint” de objectieve, voor elk subject noodwendig geldende realiteit van tijd en ruimte juist met en door … de immanentie der objectieve wereld.

Voorts p.58: „Kant vergisst dies häufig [dat de waarnemingstranscendente oorzaak der gewaarwordingen niet identiek is met het immanent object,—dat vergeet Kant nooit, maar Hartmann kent het verschil niet eens], und verwirrt beide, indem er behauptet, das transcendentale Object [juist; maar dit betekent bij Hartmann ’t zelfde als: das empirische Object; bij Kant lijkt het er niet op, betekent het Ding an sich] sei selbst die intelligible Ursache der Erscheinung …, während er doch, wie oben dargethan, selbst nachweist, dass niemals ein Object [juist, in de echte immanente zin] Ursache der Erscheinung sein könne, weil jedes Object (auch das transcendentale) [integendeel, heer Hartmann, dit juist allerminst] nur Vorstellung ist [zeker, het immanente Objekt is Vorstellung in de overruime zin van: complex van mogelike gewaarwordingsinhouden], welche Empfindung schon voraussetzt. Kant wird zu dieser Verwechselung einerseits durch seine stereotype Verwirrung des Transcendenten und Transcendentalen [alleen in de woorden, nooit als bij u, in het denken], und andererseits durch den Irrthum getrieben, als ob dem empirischen Object ein transcendentales Object zum Grunde läge (also eine Vorstellung der anderen)”… enz. enz.

Dit „also” verraadt weer heel uw besefloosheid.

Kant bedoelt nu eenmaal met „transcendentales Object” niet wat gij met uw „empirisches oder transcendentales Object” bedoelt, nl. iets individueel-subjectiefs, en evenmin wat gij met uw transcendente dingen bedoelt, nl. de natuur, maar juist het volstrekt onkenbare, niet alleen niet voorgestelde, maar zelfs eeuwig onvoorstelbare Ding-an-sich. En dat noemt een Hartmann … Vorstellung! „Ondenkbaar” echter is dit An-sich allerminst, integendeel, het is slechts denkbaar—en moet zelfs worden gedacht, vandaar: „Intelligibile”.

Bij Kant verward woordgebruik, maar een correcte diepzinnige geest, bij Hartmann correcte terminologie, maar verward banaal wanbegrip. Vandaar Hartmann’s even gruwelik als consequent Kantkoeterwaals, dat hem zijn individuele voorstellingen „transcendentale Objecte” doet noemen (p. 64 b.v.), terwijl ze nog niet eens empirische of Wahrnehmungsobjecte zijn, of elders „subjective Erscheinung”, terwijl hij van het kennistheoreties begrip „Erscheinung” = Object, dan zo weinig begrip heeft dat hij ’t opvat als (p. 81 van Das Grundproblem) „die hypostasierte und ins Jenseits des [!] Bewusstseins hinausprojicirte subjektive Erscheinung”.… „ein geformtes Ding an sich [!] zwischen dem formlosen Ding an sich und dem Bewusstseinsinhalt.”

„Wir [?] haben also zwei begrifflich verschiedene Erscheinungen, die doch inhaltlich gleich sind und im Akt des Bewusstwerdens auch numerisch identisch sind; wir haben zwei Dinge an sich statt eines” enz., terwijl n.b. ’t ene, Hartmann’s „subjective Erscheinung” niets dan een individuele bewustzijnsmodificatie, iets psychies is, en ’t andere daarmee geen enkele eigenschap gemeen heeft (’t is transindividueel, ruimtelik, physies, abstract) laat staan „numerisch identisch” is, en van een Ding an sich hoegenaamd niets heeft, immers geheel en al waarnemings- of bewustzijnsfunctie, dus immanent is, niet in Hartmann’s lekenzin van „slechts voorstelling”, iets individueels, of „van al of niet gedacht worden afhankelik”, of zelfs: „bloss eingebildet” (p. 44 Kr. Glg.), of wat „nur zu sein scheint, aber nicht ist” (p. 72), of „nur meine Hallucinationen”! (Grundprobl. p. 94), maar in de kritiese zin van: betrokken op een subjekt-in-’t-algemeen.

Dat Hartmann van het „idealisme” hoegenaamd niets begrepen heeft, blijkt op bijna elke bladzij, maar zij nog geïllustreerd met één enkel zinnetje, p. 83 K. Glg.:

„Nach dem Idealismus lehrt uns die Naturwissenschaft nicht etwa, dass das Ding an sich des Atoms A das Ding an sich des Atoms B im quadratischen Verhältniss der Entfernung anziehe, sondern sie lehrt uns nur, dass mein Begriff des Atoms A meinen Begriff des Atoms B im quadratischen Verhältniss der Entfernung anziehe.”

Dat de natuurwetenschap, naar zuiver idealisties, zowel Berkeleyaans als Kantiaans inzicht, precies evenmin met Hartmann’s of iemands „begrip” van atomen, als met het An sich van atomen iets te maken heeft, behoeft nu voor geen van mijn lezers meer enig betoog. Men geniete de ironie van het zinnetje, dat Hartmann laat volgen: „Die Naturforscher sind zu naive Denker, um solche Verhöhnung ihrer Wissenschaft von Seiten einer verbohrten idealistischen Philosophie auch nur für möglich zu halten, und verstehen deshalb [?] gar nicht, was die [?] betreffenden Philosophen mit ihren idealistischen Auseinandersetzungen eigentlich sagen wollen” … Gelukkig zijn er, die het altans beter verstaan dan Hartmann, wiens begrip van het idealisme slechts geëvenaard wordt door het inzicht in z’n eigen waarde: (p. 94 Glg.) „Um ungestraft in die ganze Tiefe des Idealismus hinabzutauchen, ohne für eine vernünftige Auffassung des Realen verloren zu gehen, dazu gehört freilich, dass man die Zauberformel zur Ueberwindung des ganzen idealistischen und illusionistischen Spuks besitze, und weil niemand vor mir sich dieser klar bewusst war, darum konnte es bisher nur blinde Realisten oder halbe Idealisten oder unklare Gemische beider Standpunkte geben.”!

En ook hier is het weer de dogmatiese, dus reproductieve, waarnemingsleer, die hem blind maakt voor het kriticisme.

Zo vinden we ten aanzien van de logica de dogmatiese verdubbeling in Hoofdstuk VI (Grlg.) „Die Kategorien als Formen [!] des Dinges an sich”; zo wordt b.v. p. 102 beweerd „dass die Dinge an sich in denselben logischen Formen existiren, wie die Objecte gedacht werden”, m.a.w. „die Conformität des Immanenten und Transcendenten hinsichtlich der logischen Formen des Denkens und Daseins.” Vgk. in dezelfde geest b.v. zijn „Grundriss der Erkenntnislehre” pp. 9, 116/7 en 192.

Daartegenover staat het krities inzicht, dat denkvormen, dus werkelike „kategorieën” (Hartmann’s „Kategorienlehre” leeft uit een merkwaardige, afzonderlik te behandelen, miskenning van heel dit begrip), als de negatie, op geen denkbare wijze kunnen existiren—zonder denken. Hartmann bedoelt hier ook eigenlik weer niets dan: overeenstemming tussen de transindividuele (immanente) objekten en … onze denkbeelden omtrent deze objekten, een overeenstemming, die het kriticisme natuurlik niet loochent, in tegendeel, juist fundeert!

In hoofdstuk VII komt dan de reproductieve dogmatiese waarnemingsleer met haar „Räumlichkeit und Zeitlichkeit als Formen [!] des Dinges an sich.”

Ziedaar weer ’t echt dogmaties begrip van „kennis”! Wij antwoorden: Genau so viel, wie all unsre Sinne Erkenntnissquellen sind: der Farbensinn, der Lautsinn, der Geruchssinn, der Geschmackssinn, der Tastsinn, alles ohne… Farben an sich, Töne an sich, Weichheit an sich.

Notes in this chapter

Note 1 · De „spiritistiese” rest is waan: Elke realistiese „geesten-hypothese”, met iets geesteliks in de ruimte, iets psychies als bewegingsoorzaak,Note 2 · Hebben we nu nog geciteerd, hoe in het opstel over Onsterfelĳkheid het oude (vooral weer door Fechner en Bruno Wille gelanceerde) beeld van Note 3 · De tweede fout is deze: gesteld al, ondervinding leerde ons, wat van iets „het andere” mag heten (des nimmer), dan begrijpt toch wel elk van Note 4 · Wijl Liebmann op de volgende pagg. al evenmin begrijpt, dat, voor Berkeley gelijk in waarheid, de objecten alleszins, de subjecten echter ge Note 5 · Wat nu „Kant contra Adickes” nog in’t midden zou moeten brengen? In korte trekken het volgende. Van de „Widerlegung des Materialismus” zal n Note 6 · Külpe’s objektivering zoekt, wat onafhankelik is „von uns”, „von dem ganzen erfahrenden Subjekt” (p. 13), een vage, van ’t spoor brengende t Note 7 · W. bedoelt echter de gewone, zich bewegende, ergo ruimtelike atomen: „Indem die Atome einander gegenseitig anziehen bezw. abstossen, also si Note 8 · De meetkunde-oordelen zijn dus vooreerst èn analyties èn syntheties a posteriori èn synth. a priori, vervolgens nòch synth. a posteriori nòc Note 9 · Juist deze overtuiging is een der eerste criteria, die dogmaticus en filosoof scheidt. Van Berkeley’s en Kant’s grote kennistheoretiese ontd Note 10 · Dit is de betekenis van het krities „idealisme” tegenover elk dogmaties „realisme”. Maar hiervan mist Hartmann elk besef. Voor hem betekent Note 11 · Ik zie er hier nog van af, dat overal de ruimte, schoon in navolging van Kant „Anschauungsform” genoemd, als (p. 111) „intellectuelle Zuthat