Note 30 — OPMERKINGEN TOT TOELICHTING EN BEVESTIGING.1 (continued 2)

Wat nu „Kant contra Adickes” nog in’t midden zou moeten brengen? In korte trekken het volgende. Van de „Widerlegung des Materialismus” zal noch de eerste Abschnitt: „Unfähigkeit des Materialismus, die Existenz des Psychischen zu erklären”, noch de tweede: „Absurdität des Materialismus, da die Materie nur unsere Vorstellung ist” veel materialisten bekeren. De eerste niet, wijl deze faalt tegenover het psycho-physies materialisme (het materie-realisties parallelisme), ook bij Haeckel telkens opduikend, de leer der stofbezieling, die bewustzijn („Gedächtnis”) als algemene oorspronkelike eigenschap of „Funktion” aan de (al of niet georganiseerde) materie toekent. Want dit epiphaenomenalisme hoeft geen enkele dualistiese inbreuk op „das Energiegesetz” (p. 32 ss.) toe te laten, noch „die Existenz des Psychischen zu erklären”. Haeckel en de zijnen kunnen en zullen zich dus daarachter verschansen en zijn het geheel met Adickes (p. 8) eens: „Der materialistische Standpunkt wird erst da verlassen (dann aber auch sofort und grundsätzlich), wo die Materie als denkend oder empfindend gedacht wird oder wenigstens als mit Innenzuständen versehn, die sich in allmählicher gesetzmässiger Entwicklung zum Empfinden und Denken erheben.” Daartegenover zou Kant moeten opmerken, dat „denkende of gewaarwordende materie” juist typies-materialisties gedacht is,30 niets minder materialisties en niets minder zinrijk dan het omgekeerde, b.v. een weegbare gewaarwording of een gele gedachte. Zo zullen dan Haeckel en de zijnen hun eigen waarnemingsleer bij Adickes herkennen: Aetherschwingungen „erscheinen in unserm Bewusstsein als Leuchten” (p. 25), het bewustzijn „spiegelt” Molekularbewegungen „nicht als Bewegungen, sondern als Wärmeempfindungen ab” (p. 33) en als Adickes zegt op p. 30: „Wie es möglich ist, dass die vom Phosphor ausgestrahlte Bewegung mir als Leuchten, d.h. als Bewusstseinszustand, als Empfindung erscheint: das will ich ja gerade wissen.”, zullen zij volmondig antwoorden: „Ich auch!” Zo zal bij pp. 31–33 de psycho-physiese materialist eensdeels kunnen toegeven, dat physies en psychies „etwas toto genere [elders „toto coelo”] Verschiedenes” zijn en anderdeels, wijl de kenniskritiese fundering van het verschil hier ontbreekt, dit voelen als een dualisties dogma, waartegen zijn monisties instinkt zich niet zonder recht verzet.—Maar dan komt die 2e Abschnitt, die ’t reeds door bovengeciteerd opschrift verbruit bij materialist en.… idealist, want de materie is nu eenmaal niet „nur unsere Vorstellung”, laat staan, als op p. 37, „nur in meinem Bewusstsein” of „nur meine Vorstellung”, zo min als voor Kant ruimte en tijd „blosse Vorstellungsformen” zijn (p. 37) en even onjuist en verwarrend is „die neue These”: „die Materie.… existiert nur als Bewusstseinszustand” (p. 35), aangezien de materie in ’t geheel geen bewustzijnstoestand is (iets konkreets, onruimteliks), maar abstrakt geheel van mogelike bewustzijnsinhouden, mogelik, niet voor enig individu, maar voor het universele subjekt der natuur. En deze echte, Kantiaanse, immanentie der materie, der objecten, hun afhankelikheid van vooronderstelde subjectiviteit, is nu weer geenszins „das Grunddogma des Idealismus” (p. 37), immers in ’t geheel geen „dogma”, maar exakt te bewijzen kennistheoreties feit.—Zo komt dan Adickes er toe, bevangen gebleven in de oude, speciaal bij Hartmann door mij in de tekst afgewezen infra-kantiaanse tegenstelling: individueel—transcendent, te zeggen op p. 38: „Dies Ding an sich ist räumlich und zeitlich bestimmt; Raum, Zeit und Bewegung sind also nicht nur unsere Vorstellungsweisen, sondern haben auch transcendente Gültigkeit: darin weiche ich von Kant ab und nähere mich dem naturwissenschaftlichen Realismus.” Ergo blijft Adickes zelf steken in de verdubbeling van het ruimte-dogmatisme, de „Meinung, dass unsere räumliche Welt die Rekonstruktion einer extramentalen räumlichen Welt ist, keine völlige Neuschöpfung.” (p. 43), voor ons even zinledig als de mening, dat unsere Farbenwelt die Rekonstruktion einer extramentalen Farbenwelt zou zijn. Is reeds deze „extramentale”, sc. transcendente, „Raum” een onding, door Adickes ten onrechte aanvaard „weil das so entstehende Weltbild mir weniger Schwierigkeiten zu bieten scheint als die andern” (p. 46), hoe verderfelik dit misverstandsdogmatisme werkt, blijkt al op p. 47, waar Adickes zegt, fest te glauben „dass im extramentalen Raum an derselben Stelle [n.b.!], an welche in meinem Bewusstseinsraum die Bank von mir gesetzt wurde, ein ihr entsprechendes [?!] Ding an sich vorhanden war”, een verdubbeling, in z’n onmogelikheid door mijn geschrift naar ik hoop voldoende gedemonstreerd en in Adickes’ metaphysica ad absurdum geleid door z’n eigen consequentie, een soort psycho-physies kracht-materialisme (of energetisme) à la v. Nägeli, met een „Innenseite” en een „Aussenseite” van een niet nader aan te geven „Ding” of „Vorgang” à la Spencer’s „inner and outer faces of the same change” en een „Weltbild” als volgt (p. 62): „Der unendliche Raum [door Kant weerlegd onding] ist erfüllt von unendlich vielen [ook al door Kant weerlegd; een oneindig aantal dingen is onbestaanbaar, want een oneindig aantal is groter dan elk bepaald aantal, vgk. daarover, voortreffelik, „Geist und Materie” II pp. 221–230, van Thiele’s degelik-populaire warmovertuigde propagator Paul Apel.31] Kraftcentren”, die „Träger von Innenzuständen” zijn—en aangezien nu die Kraftcentren ruimtelik zijn gedacht, krijgen we hier ook plaatselike (?) Innenzustände! Wat al onklaarheid, culminerend op bl. 67 in „eine doppelte Reihe von Vorgängen” (het realisme t.a.v. ruimtedingen blijft altijd min of meer dualisties: dat de Innenseite „das eigentlich Bedeutungsvolle”, „das tiefste Wesen der Welt” is, berust op subjectieve waardering, niet op het kennistheoreties bewijs, dat alleen het geestelike konkreet bestaat), waarbij in de physiese reeks telkens de hersenen, en alleen deze (niet der Hörapparat, die motorischen Nerven, Muskelgruppen, Bewegungsvorgänge, etc. etc), vervangen worden door.… „das Ding an sich des Gehirns”! Een waarlik ongehoorde μεταβασις εἰς ἀλλο γενος! En hoe denkt Adickes zich eigenlik die verhouding van het psychiese tot die transcendente ruimte, in verband met de bij ervaring gegeven, door Adickes zelf op bl. 44 uitgesproken („Denn wie könnte etwas Psychisches ausgedehnt, im Raum neben einander sein!”) onruimtelikheid van het geestelike? Want zijn half materialisties, half Spinozisties „monisme” heeft alvast drieërlei: „Krachtcentra” in een transcendente ruimte met een Aussenseite in de empiriese ruimte (Körper) en een Innenseite van deze transcendent-ruimtelike dingen, die niettemin.… geheel onruimtelik blijkt! Verbijsterend wordt die onklaarheid, als op bl. 94 zulk een Kraftcentrum „sich an irgend einer Stelle des Gehirns befindet, einen Teil der materiellen Erscheinungswelt bildet”!—Voorwaar, zolang Kant’s kenniskritiek blijft leven zullen ook die vermetele mannen van bl. 88 niet uitsterven, die niet alleen „meinen”, maar zelfs tonen, „allen Schwierigkeiten am besten zu entgehn [ik zou zeggen zu entkommen], indem sie der nicht-geistigen Welt einfach [?] das selbständige Dasein absprechen”, d.w.z. abdemonstrieren. Maar tot dit zuiver immaterialisties monisme dringt Adickes niet door en tegenover Haeckel wordt hij op bl. 95 zelfs de mindere, waar hij schrijft: „Haeckel bedarf des Glaubens an Unsterblichkeit nicht, sein Gemüt stellt Forderungen anderer Art. Gut! mag er seine Wege gehn; aber warum will er andere abhalten, die ihren zu wandeln? Was hat ihn zum Glaubensrichter und Seelsorger gesetzt?” etc. Want voor Haeckel is zijn waarheidsdrang afdoende verklaring en rechtvaardiging: immers voor hem is de onsterfelikheid nu eenmaal niet, of eerst indirekt, een kwestie van Herz en Gemüt, een (al of niet!) „schöner Traum”, gelijk voor Adickes, maar allereerst zaak van verstandelike mogelikheids- en werkelikheidsoverweging; hij bestrijdt ze dus, om met Adickes te spreken (p. 97), „in der besten Absicht und in der festen Überzeugung, dass die ganze Wahrheit auf seiner Seite ist.”