HET TRANSOBJECTIEVE („AN-SICH”). ZIJN TWEELEDIGE KENNISTHEORETIESE FUNCTIE: METAPHYSIES SUBSTRAAT DER PHAENOMENA EN GEWAARWORDINGSOORZAAK.
Reading edition
1. KANT’S TWEEËRLEI „AN-SICH”. DE TIJD ALS „VORM” VAN „INNERLIKE WAARNEMING” (BEWUSTZIJN).
Wij kennen en onderscheiden nu, met Kant, deze drieërlei kennistheoretiese waarde:
1°. De gewaarwording en de voorstelling of gedachte, het individueel-psychiese, onruimtelike, wel tijdelike, concrete, werkelike, onmiddellik gekende, „gegevene” van eigen beleving.
3°. De oorzaak der gewaarwordingen, het mogelike-waarneming-overschrijdende, transcendente, het An-sich. Kant kent tweeërlei An-sich:
Het tweede „An-sich”, in de strenge eigenlike betekenis sc.: onafhankelik van alle verhouding tot enig bewustzijn, dus niet alléén van onze „zinnen” naar het gewone spraakgebruik (dus van de waarneming en haar vormen), maar ook van de „innere Sinn” en haar tijdvorm; onafhankelik van heel onze „Sinnlichkeit” in Kant’s zin.
Overduidelik en herhaaldelik definieert en verklaart Kant zelf dit An-sich:
P. 56: „die Idealität des Raums in Ansehung der Dinge, wenn sie durch die Vernunft an sich selbst [sie an sich selbst!] erwogen werden, d.i. ohne Rücksicht auf die Beschaffenheit unserer Sinnlichkeit zu nehmen” (Deze woorden gelden onveranderd voor het An-sich in de 1ste gelijk in de 2de zin, zo men onder „Sinnlichkeit” dan maar voor ’t 1ste geval de zinnen verstaat in de gewone betekenis, in ’t 2de geval er Kant’s „innere Sinn” = „das Anschauen unserer Selbst und unsres innern Zustandes” (p. 60) onder begrijpt.). „Wenn wir von unserer Art, uns selbst innerlich anzuschauen und vermittelst dieser Anschauung auch alle äusseren Anschauungen in der Vorstellungskraft zu befassen, abstrahiren, und mithin die Gegenstande nehmen, so wie sie an sich selbst sein mögen, so ist die Zeit nichts.” (p. 61).
P. 62: de werkelikheid „an sich selbst (ohne ihr Verhältniss auf unsere Anschauung)”.
Het An-sich als „afficirend”, als „oorzaak” (30) van gewaarwording, als gelijktijdig met zijn Erscheinung, is tijdelik gedacht, maar onruimtelik, onstoffelik. Het kan dus b.v. „denkend subject” zijn, gelijk in het Psychomonisme.
Kant’s geniale ruimte-vondst, die hem verhief boven heel de zinnelike wereld, die heel de natuur in haar gewaande zelfstandigheid voor hem terug deed deinzen en verzinken, bracht hem tot de vermetelste, meest „widersinnische”, aller wijsgerige hypothesen: ook de tijd is slechts „vorm”, geldt slechts „transcendentaal”, en heel onze bewustzijnswereld is dus phaenomeen, nièt in die banale positivistiese zin, waarin met en na Comte elk „wetenschappelik” schrijver, elk materialist, spreekt van de physiese en de psychiese „verschijnselen”, waarmee hij dan de geweldige waarheid te verstaan wil geven, dat al onze kennis „menselike”, „relatieve” kennis is („phénomènes” bij Bergson, Lévy-Bruhl en tal van anderen), maar in die diepe kritiese betekenis van het woord, die, elke voorstellingsmogelikheid overschrijdend, de geest nog enkel de negatie overlaat ter bereiking van het begrip der meta-psychiese ontijdelikheid. Van dit tijdloos, tijdstellend An-sich is alle wetenschap ons ontzegd; hier is de grens, niet van ons denken, wel van ons kennen bereikt, hier had Kant’s geprangde geloof eindelik de ruimte gevonden, waar het weer vrij kon ademen. Hier begint de metaphysica in de niet-wetenschappelike zin, die eigenlik metapsychica diende te heten;—bij Kant de moraaltheologie, bij zijn dogmatiese epigonen het stelsel. Hier kan, dat spreekt vanzelf, van „causaliteit”, zover deze tijd, immers verandering, onderstelt, geen sprake meer zijn. Hier resten ons slechts door analogie verworven, negatieve „grensbegrippen”: gelijk het ruimtelik heelal slechts een gewaarwordingsfunctie is van de ruimtestellende, onruimtelike psychiese werkelikheid, zo is deze zelf slechts een bewustzijnsfunctie van het tijdfunderend, ontijdelik „An-sich”, dat als zodanig eo ipso, onafhankelik van en transcendent voor alle mogelike bewustzijn, volstrekt onkenbaar en slechts per negationem denkbaar, maar tevens, bij aanvaarding der nooit weerlegde, waarschijnlik wel nimmer te weerleggen, tijdkritiek, onloochenbaar is … en de diepste grond van ons eigen wezen. Slechts de dogmadodende kenniskritiek kan deze grens aller mogelike kennis stellen—slechts het dogma kan haar loochenen (het tijd-realisme) of wanen haar te overschrijden (het „speculatief idealisme”). En met de éne eeuwige waarheid in haar niet-tijdelik onveranderbaar niet-bestaan verwarre toch niemand langer het An-sich in zijn tijdloos wijl tijdstellend zijn. Want de waarheid is, als geheel aller mogelike ware oordelen, een functie van het oordeelvermogen, dus van denkbeeldig bewustzijn, terwijl het An-sich niet alleen niet afhangt van het bewustzijn, maar juist omgekeerd alle bewustzijn als z’n tijdfunctie eerst mogelik maakt.
Zonder bewustzijn geen waarheid, niet omgekeerd; zonder An-sich geen bewustzijn, niet omgekeerd!—De geest, immers het denkbeeldig subject der mogelike ware oordelen, is het prius der waarheid, het An-sich is het prius van zijn vertijdeliking, van de geest.
2. HET REALE OF SUBSTRATUM DER NATUUR EN DE CAUSALITEIT. HET PSYCHIESE EN DE RUIMTE.
Terwijl het dus naar het realisme van elk allooi hersenen zijn, die ons de hersengewaarwordingen geven (= hun eigenschappen doen reproduceren) is het voor de kennis-kritiek het niet-ruimtelik reale der hersenen (b.v. naar het monisme iets psychies), dat ons de hersengewaarwordingen geeft (= de herseneigenschappen doet produceren). Het reale is dus niet oorzaak van de natuur, maar zou oorzaak zijn van de gewaarwordingen van het subject der natuur, indien dit bestond (in plaats van te zijn slechts gedacht prius, „hypothesis”, van een slechts gedacht betrekkingstelsel).
Ziedaar (voor ’t eerst zover ik weet, en zo exakt mogelik) causaal ontleed de betekenis van de kennis-theoretiese stelling: het reale (= „Ding an sich” = „transcendent[aal] Object” = „Sache” = „Gegenstand überhaupt” enz.) is substratum (= „das wahre Korrelatum”, „der transcendente Grund”) der natuur.
Moge na deze toelichting voor geen van mijn lezers meer onduidelik zijn het verschil tussen 1: reële individuele gewaarwordingen, 2: phenomenale objecten (het ruimtelike heelal), 3: het reële substratum van 2, van de objectieve wereld. (31) Vragen we naar het ontstaan, de herkomst onzer gewaarwordingen, dan hebben wij met 2 niets te maken, enkel met concrete realiteit. Niet het objekt, maar zijn reëel substraat veroorzaakt onze gewaarwording. „Aethertrillingen” zijn dus nimmer oorzaak van maar zijn integendeel afleidsel uit gewaarwordingen.
3. HET AN-SICH-LOOS IMMANENT „IDEALISME” ALS TERUGVAL IN REALISTIES PHYSICISME. DE GOEDE BERKELEY, HALLUCINATIES EN NA-KANTIAANSE „ONGERIJMDHEID”.
Bij ons polemiseert Dr. Ovink (Kant’s Transcendentale Methode, Twm. Ts. 1897, p. 366) aldus: „En dan die zoogenaamde subjectiviteit der zinnelijke gewaarwordingen! Deze moeten in de ziel veroorzaakt zijn door de dingen, die dan natuurlijk als reeds existeerende gedacht worden. En existeeren doen ze dan even natuurlijk in de ruimte; dus die ruimte is er al.”—„Even natuurlijk” … slechts voor Dr. Ovink’s naturalisme.—Want die „dingen” zijn natuurlik niet de natuurdingen; en existeren doen ze dus even natuurlik … niet in de ruimte.—Dr. Ovink’s irrealisme, dat Kant’s phaenomenaal object als „handeling” en het Ding-an-sich als „taak” wil opvatten („Deze uitdrukking heeft het voordeel, dat zij radicaal het quasi van zelfsprekend begrip ‚zijn’ en ‚existeeren’ opheft”!), vervalt dan ook radicaal in materie-realisme: „een individueele ziel,… op een bijzondere [?] wijze gebonden aan een levend stoffelijk lichaam, dat weer [weer? dus „gebonden aan” wil bij u zeggen: „afhankelijk van”?!] van andere niet-levende stoffelijke lichamen afhankelijk is,”… (p. 366). Dr. O. acht dan ook mogelik, nog wel „binnen het terrein der empirische wetenschap”,.. „het construeeren eener causale betrekking tusschen die twee”, sc. de „zich bewegende lichamenwereld” en „de zinnelijke gewaarwordingen als bloote toestanden van het constante Ik.” „Zoowel het zoogenaamde subject als het zoogenaamde object zijn voor de Erkenntnistheorie twee provinciën van het ééne rijk der phaenomenen. En het is de taak der empirische wetenschap de betrekking tusschen die twee te ontdekken.”
Wij hebben in het voorgaande aangetoond, 1°. waarom die betrekking geen causale kan zijn, tussen onruimtelike bewustzijnstoestanden zelf, en de ruimtelike kennistheoretiese functie van het bewustzijn, genaamd natuur, en 2°. dat noch voor de physica (die van bewustzijnstoestanden als zodanig opzettelik abstraheert) noch voor de psychologie (die zich uitsluitend met deze bemoeit) die betrekking naar haar ontologies werkelike wezen een voorwerp van onderzoek kan zijn. Ik zou dus niet weten, welke „empirische wetenschap” deze betrekking zou kunnen onderzoeken, aangezien de psychophysica bij de door ervaring gegeven, ten onrechte dus genaamde, „paralleliteit” alias gelijktijdigheid van beide blijft staan, zonder de verklaring daarvan zelfs maar te vragen.—Zonder kennisleer en metaphysica, die wel voor ons „empirische wetenschap” mogen heten, maar juist voor Dr. Ovink’s „transcendentalisme” met z’n normatieve methode als tegenstelling tegen de empiriese wetenschap worden geponeerd, komt men hier geen stap verder dan het … psychophysies materialisme, waarin dan ook, hoezeer zij het in phaenomenologiese termen transponeren, èn Münsterberg, èn Natorp èn Rickert, èn (ten onzent) Ovink èn Spruyt zijn blijven steken.
Zo noemt Spruyt-Kohnstamm op pag. 436 de „natuurdingen” „de uitwendige oorzaken van het ontstaan der gewaarwording”. Pag. 541: „De werkelijke eik is de inhoud eener voorstelling van den volmaakten geest, die onberispelijk en volledig denkt wat er van een eik kan en moet gedacht worden. Mijn voorstelling is dus de zeer gebrekkige opvatting, die ik van den inhoud dier goddelijke voorstelling heb kunnen verwerven”. Dit zogenaamd „objectief idealisme” staat lijnrecht tegenover Kant’s krities idealisme:
„Kan en moet gedacht worden” … op welke grond? En hoe wilt gij weten, dat uw voorstelling de „opvatting” van de „inhoud” van een „goddelijke voorstelling” is?! Gij maakt van het kennistheoreties subject der natuur, dat natuurlik slechts de subjectieve functie, het „phaenomeen” der werkelikheid „kent”, en dat van het begrip natuur het onontbeerlik prius is, een metaphysies en metapsychies God, een ondenkbaar, altans wetenschappelik onbruikbaar, subjekt der werkelikheid, dat een bepaald systeem van oordelen er op na houdt, en ’t geen daarmee strijdt verwerpt,… alleen omdat hij dat zo wil (of „moet” ook hij?) zonder enige werkelikheidsgrond, zonder andere „werkelikheid” dan die deze god belieft voor te stellen (of te scheppen?), terwijl het onbegrijpbaar blijft, hoe wij van de voorstellingen van deze god ooit enig vermoeden zouden kunnen krijgen! En dat zou „immanente” wijsbegeerte zijn! Zo zet men Kant aan kant! Dat deze goddelike geest „moet” kan voor u zelf geen zin hebben, noch ethies, noch causaal! Immers: wij moeten, volgens u ethies, omdat wij aan hem als criterium gebonden zijn, maar wat kan hèm binden?
Ditzelfde, zij ’t ook nog zo anti-naturalisties „… naturalisme” sijpelt door op p. 566 b.v., waar bedoeld wordt: „de bestanddeelen der stoffelijke wereld” en dan staat: „de bestanddeelen der werkelijkheid” „zijn de inhoud van ideale voorstellingen van ‚het Subject’ ”! Omtrent die grote vraag: hoe komen we aan onze gewaarwordingen, en wat is hun betekenis t.o.v. object en An-sich, vinden we dan ook louter onklaarheid en Kant-verzaking.
Het zij mij vergund Berkeley’s eigen woorden hier aan te halen (Pr. of H. K. sect. 6 p. 158):
„Some truths there are so near and obvious to the mind, that a man need only open his eyes to see them. Such I take this important one, viz. that all the choir of heaven and furniture of the earth, in a word all those bodies which compose the mighty frame of the world, have not any subsistence without a mind, that their being is to be perceived or known; that consequently so long as they are not actually perceived by me, or do not exist in my mind or that of any other created spirit, they must either have no existence at all, or else subsist in the mind of some Eternal Spirit—it being perfectly unintelligible, and involving all the absurdity of abstraction, to attribute to any single part of them an existence independent of a spirit. To be convinced of which, the reader need only reflect, and try to separate in his own thoughts the being of a sensible thing from its being perceived.”
Op smetteloos immanente wijze spreekt Berkeley over de onderscheiding tussen objektieve werkelikheid en chimera: Dial. III, p. 330: Phil. tot Hylas, na de voornaamste onderscheidings-criteria genoemd te hebben: „In short, by whatever method you distinguish things from chimeras on your scheme, the same, it is evident, will hold upon mine. For, it must be, I presume, by some perceived difference; and I am not for depriving you of any one thing that you perceive.”
Als Kant zelf in § 57 van zijn Prolegomena als „Beschluss” de summa geeft van heel zijn kenniskritiek, zijn „Grenzbestimmung der reinen Vernunft”, zegt hij:
„Nach den allerklarsten Beweisen, die wir oben gegeben haben, würde es Ungereimtheit sein, wenn wir von irgend einem Gegenstande mehr zu erkennen hofften, als zur möglichen Erfahrung desselben gehört, oder auch von irgend einem Dinge, wovon wir annehmen, es sei nicht ein Gegenstand möglicher Erfahrung, nur auf das mindeste Erkenntnis Anspruch machten, es nach seiner Beschaffenheit, wie es an sich selbst ist, zu bestimmen”…
Kant’s hele leer scherpt in: Het is ongerijmd, te menen dat de objekten die wij kennen Dinge an sich zijn.
Maar dan: „Es würde aber andererseits eine noch grössere Ungereimtheit sein, wenn wir gar keine Dinge an sich selbst einräumen … wollten”!