Note 12 — HET TRANSOBJECTIEVE („AN-SICH”). ZIJN TWEELEDIGE KENNISTHEORETIESE FUNCTIE: METAPHYSIES SUBSTRAAT DER PHAENOMENA EN GEWAARWORDINGSOORZAAK.
Reading edition
„Als men hem [„de materialist”] namelijk vraagt of hij het mogelijk houdt dat in ditzelfde vertrek op ditzelfde oogenblik een oneindige verscheidenheid van hoog en laag georganiseerde wezens, engelen, demonen, geesten of hoe men ze noemen wil, vertoeft, dan zal hij dit bij voorbaat ten stelligste ontkennen en al die ideeën toeschrijven aan mystiekerij, bijgeloof en bakerpraatjes.”
Vermoedelik zal „de materialist” te krities zijn voor zo krities een ontkenning, want hij is zich allicht niet bewust van voldoende grond voor zekerheid a priori hieromtrent, te danken aan de machthebbende kenniskritiek.
Laten wij ons hier vermeien in Leibniz’ ironies antwoord aan Clarke (die in een brief gelijksoortig vermoeden geopperd had voor het onding der „ledige ruimte”: „Dieu est certainement présent dans tout l’espace vide; et peut-être qu’il y a aussi dans cet espace plusieurs autres substances, qui ne sont pas matérielles, et qui par conséquent ne peuvent être tangibles, ni aperçues par aucun de nos sens.”):
„Au reste, si l’espace vide de corps (qu’on s’imagine) n’est pas vide tout à fait, de quoi est-il donc plein? Y a-t-il peut-être des esprits étendus ou des substances immatérielles, capables de s’étendre et de se resserrer, qui s’y promènent et qui se pénètrent sans s’incommoder, comme les ombres de deux corps se pénètrent sur la surface d’une muraille?” etc … „N’est-ce pas renverser les notions des choses, donner à Dieu des parties, donner de l’étendue aux esprits? Le seul principe du besoin de la raison suffisante fait disparaître tous ces spectres d’imagination. Les hommes se font aisément des fictions, faute de bien employer ce grand principe.” (Uitg. Janet, I p. 778).
Het is een hoog intellectueel genot, uit de lectuur van Leibniz te beseffen, over welke verlegenheden en afdwalingen van deze zijn geniale voorganger Kant ons heen heeft geholpen, en hier de voorbereiding van problemen en termen van Kant gade te slaan. ↑