Note 11 — HET TRANSOBJECTIEVE („AN-SICH”). ZIJN TWEELEDIGE KENNISTHEORETIESE FUNCTIE: METAPHYSIES SUBSTRAAT DER PHAENOMENA EN GEWAARWORDINGSOORZAAK.

Onze kleurgewaarwordingen „zijn” dus niet alleen geen aethertrillingen, maar evenmin „gevolg” van aethertrillingen; de kennistheoreties-zuivere verhouding van beide is deze: het reëel substratum der aethertrillingen veroorzaakt (indirect) onze kleurgewaarwordingen; nader uitgewerkt: dezelfde onruimtelike realiteit die op onze kleurzin zodanig inwerkt, dat onze geest de rood-gewaarwording produceert (i.e. dat wij een kleur, i.c. rood, waarnemen) zou op onze bewegingszin, indien deze (benevens onze tijdzin) maar fijn genoeg ontwikkeld ware, zodanig inwerken, dat een bepaalde, door ons geproduceerde bewegings-gewaarwording 400 billioen maal per seconde zou worden geremd, dat wij 400 billioen trillingen per seconde zouden waarnemen.—Ander voorbeeld: Als wij een tafel zien, worden onze vorm-kleur-grootte-gewaarwordingen niet veroorzaakt door een niet-gegeven, reële, concrete tafel (die bestaat niet), noch door die objectieve tafel, die we zeggen „waar te nemen” (d.w.z. die we ons voorstellen naar aanleiding van onze gewaarwordingen, en waarop we deze betrekken), maar door het reële, en als zodanig vorm-, kleur-, grootte-loze substratum van ’t objekt tafel. Doet die tafel dan niets in dit werkelik proces? Neen. Als we vragen naar de invloed van die tafel stellen we ons op phaenomenaal, ruimtelik standpunt; ergo, die tafel werkt uitsluitend in op onze hersenen via lucht, aether, zintuigen; we zijn op het gebied der bewegingen, der „natuur”, der zinnelike „ervaring”. We houden ons bezig met de wereld der ruimte—en daar mogen al of niet gekleurde, klinkende, geurige, of enkel bewegende voorwerpen zijn (al naar we ons het voorondersteld subjekt met kleur-, geluids- enz. -zin, of enkel met bewegingszin wensen te denken),—ook mensen-lichamen, zintuigen, hersenen,—nooit, al doorkruisen we („physiologies gesproken”!) die éne oneindige ruimte der éne eindige natuur in alle richtingen, nooit of nergens zullen we daar ook maar iets psychies, een gedachte, een gewaarwording als zodanig, een verlangen, een herinnering aantreffen,—geen subject, geen „geest” is daar, in de ruimte, te vinden. Dat weten we met absolute analytiese zekerheid.11 Als b.v. de heer F. van Eeden met het Spiritisme (32) zegt (De Blijde Wereld, 1903, pag. 80), dat in deze kamer zich misschien wie weet hoeveel geesten bevinden,12—dan kunnen we met de apodiktiese aprioriese stelligheid der kennisleer antwoorden: geen enkele! In deze kamer kan zich ex hypothesi niets anders bevinden dan … materie. Maar wijzelf dan, ik ben toch hier in deze kamer, en ik ben toch een geest? hoor ik de heer v. Eeden, en niet hem alleen,13 antwoorden.—Ook gijzelf, als geest, bevindt u niet in deze kamer.14 Waar precies zou uw geest dan zijn? In uw lichaam, uw hersenen, soms? Welke plaats, welke vorm heeft uw geest daar? (33) Wat zich in de ruimte, „in de kamer”, bevindt is enkel en alleen … uw lichaam, alias … materie. En zo gij uw eigen geest zoekt, wilt localiseren, „in de kamer”,—gij zult nergens anders terecht komen dan bij uw … brein.—Maar „ik”, het Subject, ben toch „hier”. Zeker, doch dit „hier” is, zo zagen we juist boven, een zuiver individueel psychies, onruimtelik begrip. Probeer maar, het te objectiveren, te plaatsen in de ene ruimte … en op hetzelfde ogenblik zijt ge weer in de stoffelike wereld terecht gekomen, is uw ik vervangen door uw brein. (34) Wij weten nu immers, dat zich onmogelik in de ruimte kan bevinden, wat zelf die ruimte „stelt”.—Op Kant’s wijs gezegd: De geest is niet in de ruimte, maar de ruimte is in de geest. (35)—Dit geldt n.b. ook van elke individuele geest, al stelt deze niet de éne universele ruimte, maar de ruimtelikheid zijner gewaarwordingsinhouden. Tegenover het neo-realisme der zgn. Neo-Kantianen kan dit niet scherp genoeg gehandhaafd worden. Zo lezen wij op p. 565 van Bellaar Spruyt’s Geschiedenis der Wijsbegeerte: „Wat wij van onze jeugd af beschouwen als onafhankelijk van ons bestaande zijn zekere dingen in de ruimte; maar ruimte en al wat daarin is, is afhankelijk van ons kenvermogen [tot zover heel goed] d.w.z. natuurlijk niet van ons individu, dat zelf ruimte inneemt, maar van het synthetisch element in ons kenvermogen, dat in alle menschen voorkomt en waaraan ruimte haar bestaan dankt.” Het door mij gecursiveerde mag alleen geschreven worden door … een materialist d.w.z. iemand, voor wie „het individu” betekent … stof.