Note 20 — HET TRANSOBJECTIEVE („AN-SICH”). ZIJN TWEELEDIGE KENNISTHEORETIESE FUNCTIE: METAPHYSIES SUBSTRAAT DER PHAENOMENA EN GEWAARWORDINGSOORZAAK.

Nemen we een sinaasappel waar, dan is de gewaarwordingsinhoud (oranje, rond enz.) bij Kant oorspronkelike, d.w.z. (niet re-)productieve reactie van de geest (in eigen oorspronkelike „vorm”) op de inwerking van qualitatief onbekende werkelikheid (zodat de inhoud enkel effect, nooit kopie is en de vorm noch ’t een, noch ’t ander); bij Spruyt, die geen andere „werkelikheid” heeft dan de objecten, is de kleur, gedaante, enz. „copie” van een „werkelijke” objekteigenschap, d.w.z. van de inhoud van een „goddelijke” voorstelling.—Voor Kant (en Berkeley en Heymans) maakt de waarneming het object mogelik,—voor Spruyt (en alle realisten) maakt het object de waarneming mogelik.20 Maakt het krities enig verschil of men van Gods sinaasappel (het goddelik object van ’t „objectief idealisme”) dan wel van niemands sinaasappel (het subjectloos An-sich van het dogmaties realisme) de kopie meent te hebben?—Berkeley, „de goede Berkeley”, was nog een stuk kritieser en redeliker en … kantiaanser, trots Kant! Die maakte tenminste niet het goddelik objekt, maar God zelf tot bron onzer gewaarwordingen, niet het produkt, maar het onkenbare transcendente producens—evenals, in de grond, Kant.—Spruyt’s kritiek op Berkeley is dan ook even realisties als onjuist. Berkeley zou moeten zeggen: de sinaasappel bestaat niet als ik er niet naar kijk. Dit zou juist zijn indien … „ik” het kennistheoreties subject van „de sinaasappel” ware, i.p.v. enkel van mijn sinaasappelgewaarwordingen. Deze fout heeft Berkeley echter nooit begaan! Dat het bestaan van de sinaasappel slechts van (zij het ook denkbeeldige) waarneming afhangt, dit hééft Berkeley gezegd: zonder percipi geen esse! en het is èn Kantiaans èn juist!—„Berkeley heeft niet opgemerkt, dat het verschil tusschen ware denkbeelden eenerzijds en onware denkbeelden, hallucinaties en illusies anderzijds wegvalt, als ieder ondersteld wordt alleen zijn eigen zielstoestanden te kennen.” Terecht heeft Berkeley dat „niet opgemerkt”. Want het is onjuist.—Natuurlik kent ieder alleen zijn eigen zielstoestanden, in de strenge zin van het woord „kennen”21. Maar een „objectief” oordeel: „dáár, op zóveel m.M. afstand van die tafelrand, ligt een sinaasappel van zóveel gram enz.”, is er een over mogelike (inbegrepen: onder bepaalde omstandigheden noodwendige) zielstoestanden van alle mogelike subjecten van bepaalde soort. Dit oordeel is al of niet waar. „Percipitur Chimaera, ergo est” houdt Spruyt aan Berkeley voor. Natuurlik, est Ch., sc. als gewaarwordingsgroep of gedachte. Maar niet objectief, als voorwerp in de ruimte. Immers voor het Subject der natuur en derhalve voor alle mogelike individuele subjecten, als coenosubjectieve waarnemingsmogelikheid, bestaat zij niet. Berkeley had dus misschien wat voorzichtiger zijn bedoeling uitgedrukt door van de natuurdingen (niet van de subjecten! n.b.) te zeggen, in pl. v. esse = percipi, esse = percipi posse, een amendement (later verwezenlikt door de „permanent possibilities of sensation” van zijn landgenoot Stuart Mill), door B. zelf … uit voorzichtigheid afgewezen22. Spruyt zelf geeft een alles behalve „immanente” eigen opvatting van het verschil: „Hallucinaties bestaan, maar zijn geen ware voorstellingen, omdat zij niet overeenstemmen met de werkelijkheid.” Dat is een waarheid als … een zeker levend objekt,—ook voor Berkeley! De enige vraag is maar: Wat betekent hier „werkelijkheid”? „geeft men het geloof aan die werkelijkheid op” … Aan welke werkelikheid? Aan een bestaan, onafhankelik van waarnemende subjectiviteit? Die „werkelikheid” loochent Berkeley… terecht. Of aan een bestaan voor elk normaal waarnemend subject? Die aanvaardt B.… terecht.23