Note 17 — HET TRANSOBJECTIEVE („AN-SICH”). ZIJN TWEELEDIGE KENNISTHEORETIESE FUNCTIE: METAPHYSIES SUBSTRAAT DER PHAENOMENA EN GEWAARWORDINGSOORZAAK.

„Ons kenvermogen oordeelt in die [sc. meetkundige] stellingen alleen over de wetten waarop het van nature de gewaarwordingen tot ruimtebetrekkingen verbindt.” Rectissime!—Evenzo in zake logica: op pag. 590 s. wil B. Spruyt eerst het „absoluut recht” afleiden uit ’t feit, dat ook een „positivist” „recht meent te hebben op een billijke critiek”. Nochtans, een „billijke” critiek (zoals we in ’t verloop van ons werk17 nader zullen zien) wil zeggen: een kritiek, die het beoordeelde noch beter noch slechter maakt, dan het is, noch meer noch minder lof of blaam geeft, dan er aan „toekomt”, dan het „verdient” of „waard is”, kortom waarheid bij de beoordeling, i.e.: zich stipt houden aan de werkelikheid18. Ook hier dus slechts éne waarheid (in beoordeling), gegrond op de éne werkelikheid (des positivists werkelike opvatting).—Zo funderen wij dus ook hier de „Idee der waarheid” zonder enige onbehoorlike „behoorlijkheid”19. Even zo met die plicht tot logies denken, die wij loochenen, aangezien wij de mogelikheid van onlogies denken ontkennen.—Pag. 591: „Maar hiermede is tevens dat onvoorwaardelijk karakter van den plicht erkend. De eisch van logisch te denken kan alleen toegegeven worden door iemand, die erkent, dat het niet van ons persoonlijk goedvinden afhangt, hoe wij leven zullen, maar dat wij gebonden zijn, zekere gedragslijn te volgen. Deed hij het niet, hij zou zich uit elk dispuut kunnen redden door te verklaren: ‚Het lust mij heden niet, normaal te denken, vandaag zie ik geen bezwaren in ’t aannemen van tegenstrijdigheden.’ ” Wel, de schrijver dier regelen zou zo iemand niets geldigs kunnen antwoorden. Wij echter wel. Wij zouden hem verwijzen naar diezelfde schrijver op p. 392, waar hij zou lezen: „Wanneer ik den maior en den minor van een syllogisme mij duidelijk voorstel, ben ik volstrekt niet meer vrij, zus of zoo te oordeelen. Wat willekeurig is, is alleen het uitspreken van het oordeel in woorden; de vorming van het oordeel gaat buiten onzen wil om.” Dit is volkomen juist—al heeft Spruyt’s teleologisme daarmee zich zelven weerlegd.—Heel die ontkenning ener „werkelikheid” als prius en norm van het zuiver theoreties begrip „waarheid”, zowel bij het zogenaamde „pragmatisme” als bij dit ethicisme is zonder dogmaties object-realisme dan ook nauweliks denkbaar. En de bovengenoemde schrijvers bevestigen dit verband ten volle. Zo vinden we nog bij Spruyt, behalve het reeds genoemde, op p. 82 de gewaarwording als het „psychische gevolg van zintuigsprikkeling”! en op p. 86 wordt gewaagd van „betrouwbare waarnemingen, die ons toonen, hoe de werkelijke stoffelijke [sic!] wereld verschijnt aan menschen met normale zinnen en normaal verstand.”!