KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

1. ÉÉN RUIMTE, ÉÉN TIJD, ÉÉN „ERFAHRUNG”.

Niemand zou zich meer verwonderd hebben dan Kant, had hij kunnen lezen, hoe hier een filosoof z’n uiterste best doet om te bewijzen dat de éne oneindige ruimte een … transindividuele, vermakelikerwijze „transcendent” genaamde, betekenis heeft, en dat b.v. de atomen der natuurwetenschap ruimtelik moeten worden gedacht! En die n.b. Kant daarmede waant te bestrijden!—En die zich uitput in betogen voor het transindividueel bestaan der … natuurobjecten, door hem in onschuld Dinge-an-sich genoemd! Die, om tot Kant’s „empirische Realität” te komen, hele hoofdstukken nodig heeft en dan deze noemt—tegen Kant—„transcendentale Realität”! Die in de ondertitel van zijn „Kritische Grundlegung des transcendentalen Realismus” „Fortbildung der erkenntnisstheoretischen Principien Kant’s” noemt, wat deze slechts derzelver „Fortschaffung” zou hebben bevonden!

Op p. 123 K. d. r. V. zegt K. uitdrukkelik:

2. KANT’S RUIMTELEER EN HARTMANN’S (BENEVENS KÜLPE’S EN BOLLAND’S) MISVERSTAND.

a. Het eerste argument.

Kant’s argumenten voor het formeel karakter, „de transcendentale Idealität”, van de ruimte zijn gelijk bekend is de volgende:

1. De ruimtelike waarneming is niet kenbron der ruimte, maar omgekeerd, vooronderstelt reeds de ruimte, wordt door deze pas mogelik gemaakt. De ruimte is niet een begrip, uit ruimtelike, gelocaliseerde gegevens afgeleid, maar omgekeerd, alle localisering geschiedt in de éne ruimte als haar prius en onderstelt deze dus reeds. Alle biezondere, bepaalde ruimtelikheid betekent slechts: bepaalde verhouding tot, gedeeltelike vervulling van, de ene gehele ruimte met haar driedimensionele oneindigheid.

Voor het „formeel” karakter nu van een kennis-element is dit juist één der zuiver kennistheoretiese kenmerken, naar Kant fijn en diepzinnig bespeurd heeft. Horen we nu Hartmann, p. 120:

Hij citeert eerst van Kant: „So wenn ich von der Vorstellung eines Körpers das, was der Verstand davon denkt, als Substanz, Kraft, Theilbarkeit etc, ingleichen, was davon zur Empfindung gehört, als Undurchdringlichkeit, Härte, Farbe etc. absondere, so bleibt mir aus dieser empirischen Anschauung noch etwas übrig, nämlich Ausdehnung und Gestalt”… Niemand zal willen betwijfelen dat dit abstracta zijn, en „Die Räumlichkeit ist [aan beide gemeen en] also eine Abstraction aus Ausdehnung und Gestalt, d.h. eine Abstraction zweiter Ordnung”.… „Wenn also Kant es behufs der Begründung der Apriorität in Abrede zu stellen wagt, dass die Räumlichkeit uns gar nicht anders als durch Abstraction aus der Erfahrung gegeben sein könne, so widerspricht er seinem eigenen besseren Wissen.” Van durven gesproken! „Was diese formale Seite der räumlichen Anschauung vor der Entstehung der Erfahrung … sei, und ob dieselbe durch den Stoff der Empfindung als solchen empirisch gegeben, oder im Gegensatz zu derselben subjective Zuthat sei, darüber kann keine rein psychologische Speculation jemals Aufklärung bringen, sondern nur eine psychophysische [!] Betrachtung. So viel steht fest, dass der von Kant angenommene Gegensatz in der Entstehung der Materie und der Form der Anschauung grundfalsch und durch keinen Unterschied der inneren Wahrnehmung begründet ist” [zoveel staat altans vast, dat deze tegenstelling en haar kennis-theoretiese betekenis aan Hartmann is ontgaan]; „denn der concrete Empfindungsinhalt und die concrete Form der Anschauung [bedoeld: die concrete Betätigung der Form der Anschauung] drängen sich beide mit gleich unwiderstehlicher Gewalt dem Bewusstsein als fertig gegebene und nicht willkürlich zu ändernde auf; beide sind Producte der Seele, also in ihrer specifischen Natur und Qualität (z.B. Farbe, Räumlichkeit) rein subjectiv…, beide aber auch in ihrer concreten Bestimmtheit (diese Farbe, diese Gestalt) von aussen, d.h. transcendent, bedingt.” Het zou mij tegenvallen als ik voor mijn lezers hier nog moest bijvoegen: Precies zo wil het Kant; slechts misverstand dicht hem een „willkürlich zu ändernde” vorm of vormvulling toe.

Nu wij eenmaal „er in” zijn, behandel ik tegelijkertijd de kritiek van Oswald Külpe, filosofie-prof. te Würzburg (tans in Bonn), tegen dat 1^ste argument in zijn „Immanuel Kant, Darstellung und Würdigung” 1907. (41)

Deze voert drieërlei aan:

Külpe’s 2^de tegenwerping luidt: „Für die unmittelbare Raumauffassung im Gebiete des Tast- und Gesichtssinnes dagegen ist das Gebundensein an die räumliche Form auch dann verständlich, wenn sie mit den Empfindungen dieser Sinne jederzeit gegeben ist, zu deren Eigenschaften gehört, wie die Tonhöhe als eine solche der Tonempfindungen oder die Farbe als eine solche der Farbenempfindungen gilt.” Vooreerst zou Kant dit voor de ruimtelikheid in tegenstelling tot de „ruimte” vermoedelik volkomen met Külpe eens zijn geweest. Men heeft dan de keuze tussen Kant’s copernicaanse, de algemeenheid als noodwendig verklarende, centraal-bepalende „vorm” of Külpe’s anti-copernicaanse, de (slechts voorlopig geldige) algemeenheid slechts als onverklaarbaar, toevallig feit constaterende, peripheries-bepaalde „materie”. „Die Raumbestimmungen würden dann nicht erst durch uns in eine an sich raumlose Masse von Empfindungen hineingetragen, sondern ebenso unmittelbar in und mit den Empfindungen vorgestellt werden, wie deren Stärke oder Qualität.” Külpe zal toch niet het misverstand delen, dat we de ruimtelike gewaarwordingen volgens Kant eerst „an-sich” „ruimteloos” zouden krijgen en er dan Raumbestimmungen zouden hineintragen? Ten overvloede zij dan nogmaals herhaald, dat ook voor Kant de gewaarwordingen van de zin(nen) wiens (wier) „vorm” de ruimte is, eo ipso onmiddellik ruimtelik zijn, op een bepaalde, van willekeur onafhankelike, wijs. We hebben daarmee tevens Külpe’s

b. Het tweede argument.

We gaan over tot Kant’s 2^de argument: „Der Raum ist eine nothwendige Vorstellung, a priori, die allen äusseren Anschauungen zum Grunde liegt. Man kann sich niemals eine Vorstellung davon machen, dass kein Raum sei, ob man sich gleich ganz wohl denken kann, dass keine Gegenstände darin angetroffen werden.” Ruimtelike dingen onderstellen altijd, brengen van zelf mee, heel de ruimte, terwijl deze volstrekt geen „vulling” onderstelt, nodig heeft, maar „ledig” kan worden gedacht. De ruimte is dus het prius der materie, niet omgekeerd.

Horen wij hiertegen weer eerst Hartmann: „Gesetzt den Fall, man könnte den Raum nicht wegdenken und sähe ihn als apriorische Bedingung der Möglichkeit der Erscheinungen an, so würde daraus nur folgen, dass wir nicht im Stande sind, eine andere Möglichkeit des Verhältnisses zwischen Objecten und Raum uns vorzustellen, keineswegs aber, dass es auch das Wahre sei, so wie wir die Sache ansehen.” Daar deze skepsis andere ruimte en andere objekten onderstelt dan de gegevene, kunnen we ze hier als uiting van een voor ons niet meer geldend dogmatisme ter zijde stellen … „Indessen ist diese Bemerkung überflüssig, da die von Kant behauptete Unmöglichkeit gar nicht besteht. Kant selbst liefert den besten Beweis davon, denn er behauptet, dass die reale Welt (d.h. die Welt der Dinge an sich und der Ich’s an sich) unräumlich sei. Wäre es nun unmöglich, die Räumlichkeit und den Raum von den Dingen wegzudenken, so wäre die Behauptung Kant’s eine der Einrichtung des menschlichen Vorstellungsvermögens widersprechende, also unvollziehbare und damit wissenschaftlich gerichtete. Jeder, der seine Seele, sein Ich, unräumlich denkt, beweist dadurch die Möglichkeit, vom Raum zu abstrahiren, d.h. den Raum von den Dingen wegzudenken.”

O wonderlik, ’t zij eindig of oneindig, altijd even onmogelik onding! Zijt ge oneindig, dus niet „inhärirend” maar „subsistirend”, dan tòch zonder afmetingen—immers het prius gij aller afmeting; zonder kracht, zonder zwaarte, zonder weerstand, zonder beweging, zonder één enkele physiese eigenschap—immers de vóóronderstelling aller beweging, aller physica! En wie, welk „eindig”, tijdelik wezen, heeft u dan uitgemeten of gepeild, dat wij zeker zijn van uw oneindigheid?

De specifiek anti-realistiese strekking van Kant’s 2^e argument is dus deze: de éne oneindige ruimte is bestaansvoorwaarde, vóór-onderstelling voor lichamen en beweging („nothwendige Vorstellung a priori, die allen äusseren Anschauungen zum Grunde liegt”). Waren nu deze reëel, dan zou ook de ruimte reëel, een werkelik „onding”, moeten zijn.

Külpe heeft dit argument weer evenmin begrepen als Hartmann.—Volgens Külpe „ist hier die Notwendigkeit der Raumanschauung als solche, unabhängig von ihrer Benutzung zu einzelnen räumlichen Bestimmungen, der Nerv des Beweises. Im ersten Argument wird uns gesagt: die Raumbestimmung geschieht nur auf Grund einer schon a priori gegebenen Raumvorstellung [?!]; hier wird erklärt: eine Anwendung unserer Raumanschauung auf Gegenstände ist gar nicht erforderlich, wir können sie [?!] auch ohne solche haben, in uns tragen.”, bedoeld is „der Nachweis einer selbständig [!] für sich bestehenden, sich selbst genügenden Raumanschauung”. We kunnen nu reeds verwachten, dat zijn 3 „Einwände” tegen het aldus geduid argument Kant weinig zullen deren:

1°. „Nicht frei und selbständig, sondern an die Erfahrung gebunden sind wir, wenn wir nur bestimmte Sinneseindrücke räumlich unmittelbar auffassen, wenn wir dem Tisch und dem Stuhl, den Gestirnen und den Tieren besondere Formen beilegen und bestimmte Lagen anweisen.”

Külpe denkt dus dat we volgens Kant „frei und selbständig” (naar believen? naar scheppersluim? maar een waarbij zich de mensheid van alle landen en tijden, zo ’t schijnt, in een wonderbaarlike harmonia praestabilita mag verheugen) aan de dieren des velds hun gestalten, aan de gesternten hun plaats zouden aanwijzen?

Dat we ons de ledige ruimte wel kunnen „denken”, niet „voorstellen”, bewijst noch iets voor het empirisme (Berkeley) tegenover het apriorisme (Kant)—immers dat de éne ruimte zelf nog iets anders is dan het begrip „ruimte” geven ook de empiristen toe—, noch voor het realisme (Locke, Hegel, Comte, Hartmann, Külpe) tegenover het idealisme (Berkeley, Kant, Schopenhauer, Heymans)—want ook of juist ten aanzien van de wèl-voorstelbare „materie” der gewaarwordingen zijn er idealisten!

2°. „Da die unmittelbare Raumanschauung auf zwei Sinne beschränkt ist, so gibt es auch raumlose Vorstellungen”… „Von der Notwendigkeit einer auf sich selbst gestellten Raumanschauung könnte daher bei einem ohne Gesichts- und Tastsinn geborenen Individuum gar nicht geredet werden.”

Hiertegen zij opgemerkt: Kant noemt de ruimte niet voorwaarde van „voorstellingen” maar van „äusseren Erscheinungen” i.e. lichamen, ruimtedingen.—Kant zou dus antwoorden: indien inderdaad de ruimte slechts vorm is van die beide zinnen, dan kan er voor zulk een Individuum evenmin een ruimtewereld, lichamelikheid, als ruimte bestaan! En mij dunkt, Külpe zal de eerste zijn, dat toe te geven.—Laat mij Külpe eraan herinneren, dat de ruimte voor Kant, in plaats van „auf sich selbst gestellt”, juist slechts is Form der Sinnlichkeit, van het waarnemingsvermogen, en dus: ohne Sinnlichkeit, ohne Sinne, ohne Anschauung … kein Raum!—Kant zegt enkel: Wie ruimtelikheden, ruimtelike dingen stelt, heeft heel de ruimte reeds voorondersteld; hieruit volgt alleen: wie dit laatste niet zou vermogen, wie dus, ’t zij zonder waarnemingsvermogen of zonder ruimtezin(nen) geboren is, voor hem zouden geen lichamen, geen natuurdingen, noch afstanden, noch bewegingen, noch gestalten, noch groot of klein, kortom niets van heel de ruimtelike ordening der dingen, bestaan of denkbaar zijn.

Dat de ruimte echter onafhankelik van ons waarnemingsvermogen „niets” is, dat zegt de ruimte-idealist Kant, zo goed als Berkeley, ondubbelzinnig en overvloediglik. Eén plaats voor alle: p. 56: „Wir behaupten also die empirische Realität des Raumes (in Ansehung aller möglichen äusseren Erfahrung) ob zwar zugleich die transcendentale Idealität desselben, d.i., dass er nichts sei, so bald wir die Bedingung der Möglichkeit aller Erfahrung weglassen, und ihn als etwas, was den Dingen an sich selbst zum Grunde liegt, annehmen.”; dit laatste op dezelfde pag. te voren nog precies omschreven: „die Idealität des Raums in Ansehung der Dinge, wenn sie durch die Vernunft an sich selbst erwogen werden, d.i. ohne Rücksicht auf die Beschaffenheit unserer Sinnlichkeit zu nehmen.”

3°. „Dass die Naturwissenschaft ihren Gegenständen räumliche Eigenschaften und Beziehungen zuschreibt, beruht darauf, dass diese zu dem von uns unabhängig Gegebenen gehören, das eine durch das Individuum nicht willkürlich zu beeinflussende Gesetzmässigkeit aufweist. Dabei wird durch Messung und Berechnung dafür gesorgt, dass unsere Raumvorstellung keinen modifizierenden Einfluss auf die objektive Raumbestimmung gewinnt, dass also die zahlreichen Täuschungen, denen wir bei der unmittelbaren räumlichen Auffassung unterliegen, nicht auf die Objekte der Naturerkenntnis übertragen werden. Daraus ergibt sich die Unterscheidung eines subjektiven und eines objektiven Raumes, und die Einsicht, dass unsere subjektive Raumvorstellung mit Eigentümlichkeiten individueller Art behaftet ist, die ihre Bedeutung für eine allgemeingültige und notwendige [?] Raumbestimmung wesentlich einschränken. Wäre der Raum lediglich eine Form unserer Sinnlichkeit, so würde die Möglichkeit einer Geometrie ebensowenig verständlich sein, wie diejenige einer Naturwissenschaft.”

En dit alles tegen Kant! Zou deze Newtoniaan niet onderscheiden hebben de „subjectieve”, lees individuele, ruimtevoorstellingen, en de „objectieve” (dus van het subject aller mogelike gewaarwordingen afhankelike) ruimte der natuurwetenschap? Kant, wiens ruimteleer juist de vooralsnog énige verklaring van de Möglichkeit niet einer, maar der Geometrie, en niet einer, maar der Naturwissenschaft gegeven heeft!—Of zouden soms voor Külpe de kleuren in de natuur, in de plantenwereld b.v., niet „zu dem von uns unabhängig Gegebenen gehören, das eine durch das Individuum nicht willkürlich zu beeinflussende Gesetzmässigkeit aufweist”?

c. Hartmann tegen het derde en vierde argument; „reine Anschauung” en de phychologie; Wundt’s „Form”.

Kant’s 3^de Ruimte-argument luidt (2^de dr.): „Der Raum ist kein discursiver, oder, wie man sagt, allgemeiner Begriff von Verhältnissen der Dinge überhaupt, sondern eine reine Anschauung.”

Niets wellicht heeft in de geschiedenis der wijsbegeerte meer misverstand gewekt dan de naam „reine Anschauung” door Kant aan ruimte en tijd gegeven. Vertaal dat toch eens in begrijpelike psychologiese termen, vraagt men dan ook onwillekeurig; wij weten wat gewaarwordingen zijn, wat voorstellingen, wat begrippen, maar wat is nu een „reine Anschauung”? Want „rein” betekent naar Kant’s eigen definitie: vrij van elk „empiries” element, i.c.: vrij van al „was zur Empfindung gehört”. Dus noch gewaarwording, noch begrip, maar voorstelling zonder gewaarwordingselement? Kant’s onderscheiding tussen „vorm” en „inhoud” van ons waarnemingsvermogen heb ik in hoofdstuk III uitvoerig toegelicht.—Kant ging uit van het ervaringsfeit, „dass das Mannichfaltige der Erscheinung in gewissen Verhältnissen geordnet, angeschauet wird” (2^de druk: „in gewissen Verhältnissen geordnet werden kann”), nl. in ruimte en in tijd; zo pleegt ook de moderne psychologie, b.v. Wundt en de zijnen, te onderscheiden „Stoff” en „Form” der waarneming, nl. de gewaarwordingsinhoud (kleuren, geluiden enz.) en hun ruimtelik-tijdelike ordening.

Nu is de „Form” voor Kant niet, als bij Wundt, deze ordening zelve, maar de subjectieve Bedingung der Möglichkeit dezer ordening; met Kant’s eigen woorden: „dasjenige.…, welches macht, dass das Mannichfaltige der Erscheinung in gewissen Verhältnissen geordnet, angeschauet wird, nenne ich die Form der Erscheinung.”

Ziedaar Kant’s gedachtengang, tans in z’n eigen woorden: „So, wenn ich von der Vorstellung eines Körpers das, was der Verstand davon denkt, als Substanz, Kraft, Theilbarkeit etc., imgleichen, was davon zur Empfindung gehört, als Undurchdringlichkeit, Härte, Farbe etc. absondere, so bleibt mir aus dieser empirischen Anschauung noch etwas übrig, nämlich Ausdehnung und Gestalt. Diese gehören zur reinen Anschauung, die a priori, auch ohne einen wirklichen Gegenstand der Sinne oder Empfindung als eine blosse Form der Sinnlichkeit im Gemüthe [= in de geest] Statt findet.”

Dit is nu nog maar naamgeving; zakelik is het een vooruitlopen op ’t geen de Aesthetik zelf zal bewijzen, dat nl. werkelik de ruimte en de tijd niet tot de „materie” behoren—’t geen ruimte-empirisme zou impliceren en wat b.v. van Berkeley en Collier de mening was, en het nòg is van Mach c.s., die „Räume” evenals „Farben” en „Töne” Empfindungen noemen,—maar tot de „vorm”, een theorie, waardoor het feitelik, wetenschappelik ruimte- en tijd-apriorisme geïmpliceerd en geëxpliceerd (gegeven en verklaard) zou zijn.

Van de Aesthetik is dan ook dit „Formalisme” („vorm”leer tegenover „Materialisme” als „inhouds”leer) de hoofdzaak, al brengt het tevens „Idealisme” mee, aangezien de „vorm”, in tegenstelling tot de „materie” (Cap. III § 2), uitsluitend subjectief bepaald is. We begrijpen nu—terloops—het misverstand van Wundt c.s., die de „vorm” tevens objectief bepaald willen hebben, tegenover Kant’s „extremen Subjectivismus”… dat komt doordat Wundt de ruimtelike (of tijdelike) ordening zelve „vorm” noemt, in plaats van datgene wat deze ordening subjectief mogelik maakt. Ruimte-realisten moeten dan ook in ’t geheel niet van „Anschauungsformen” spreken, aangezien zij die noch kennen, noch erkennen. Voor hun wordt niets dan een gedachteloos en onrechtmatig overgenomen woord, wat metterdaad heel een wereldbeschouwing insluit. (46)

„Wir haben jetzt schon zweierlei Begriffe von ganz verschiedener Art, die doch darin mit einander übereinkommen, dass sie beiderseits völlig a priori sich auf Gegenstände beziehen, nämlich, die Begriffe des Raumes und der Zeit, als Formen der Sinnlichkeit, und die Kategorien, als Begriffe des Verstandes” … „Wir haben oben die Begriffe des Raumes und der Zeit, vermittelst einer transcendentalen Deduction [t. D. betekent: rechtvaardiging van het gebruik a priori] zu ihren Quellen verfolgt”…

Dit nu is onmogelik, zegt Kant, om drie redenen (de 3^de vormt het laatste ruimteargument):

Ziehier dus Kant’s bedoeling, wanneer hij de ruimte als „reine Anschauung” stelt tegenover een discursief begrip.

Zien wij nu Hartmann’s begrip hieromtrent. Het is een summum! Hij begint met Kant’s tegenstelling Anschauung-Begriff voor „ganz verkehrt” te verklaren. „Die Anschauung im engeren Sinne ist nur ein Begriff von niedrigerer Abstractions-(und Combinations-)Stufe, der Bergriff [drukfout] ist nur eine Anschauung von höherer Abstractions-(und Combinations-)Stufe.” Deze definitie schenken we H. graag. Hij onderstreept dan: „es giebt für das Bewusstsein keine reinen, d.h. anschauungsfreien, Begriffe”—(dat klinkt als een echo van Kant’s eigen uitspraak: „Begriffe ohne Anschauung sind leer”!)—en of er nu al of niet een „reine Anschauung” „für das Bewusstsein zu gewinnen” zij, „immer wird sie durch den Abstractionsprocess ihrer Gewinnung zum discursiven oder allgemeinen Begriff gestempelt, ohne das dies ihrem Charakter als reine Anschauungsform den geringsten Eintrag thut.”

Hartmann vindt het dus, waar Kant’s argument de „Identität” tussen algemeen begrip en „reine Anschauung” „zum Gegensatz verdreht”, „Komisch … welche Mühe sich Kant giebt, zu beweisen, dass derselbe Anschauung sei, als ob dadurch irgend etwas gegen seine begriffliche Natur und gegen sein Abstrahirtsein aus Erfahrungen bewiesen wäre.”

Ik hoop dat nu de lezer het „komische” van Hartmann’s vermaak inziet. We hebben zowel die „abstractie uit ervaring” als het aanschouwen van het singulare nu duidelik genoeg verklaard.

Het gaat nog „komischer” worden:

„Der erste Satz, dass man nur einen einigen Raum vorstellen könne, ist richtig für den Standpunkt des transcendentalen Realismus, aber falsch für den Kantischen Standpunkt des transcendentalen Idealismus. Denn der transcendentale Realist bezieht seinen Vorstellungsraum auf ein transcendentes Correlat welches letztere schlechthin nur Eines, und zwar für alle Bewusstseine numerisch Identisches, also objectiv Einziges ist; der transcendentale Idealist hingegen läugnet ein solches numerisch identisches Correlat aller subjectiven Vorstellungsräume, für ihn hat der Raum keine höhere als subjective Realität, und da alle Subjecte gleiche Berechtigung haben, so haben auch alle subjectiven Vorstellungsräume gleiche Berechtigung; er ist also logisch gezwungen, so viel Räume vorzustellen, als er Subjecte vorstellt.”

„Kant’s Prämisse von der Einzigkeit des Raumes ist also für seinen Standpunkt in jeder Hinsicht unhaltbar. Die Art der daraus gezogenen Schlüsse ist es nicht weniger.”

Opmerkelik dan: „Was die Behauptung der actuellen Endlichkeit des realen Raumes paradox erscheinen lässt, ist nur der Umstand dass der Gedanke stets zur Ueberschreitung einer eventuellen Grenze sich gereizt fühlt, und dabei vergisst, dass er, als bewusster Gedanke, auf den realen Raum gar nicht influirt. Dasselbe gilt von der subjectiv-idealen und der realen Zeit [dus ook deze eindig!], wo die Paradoxie des realen Zeitendes und Zeitanfanges übrigens leichter überwunden zu werden pflegt.” Hartmann geeft dan verder zijn eigen metaphysica van tijd en ruimte, waarin deze „nicht Subsistenz formen, sondern Existenz formen” worden, naar zijn onderscheiding van „Wesen” en „Dasein” enz., waarmee wij ons hier niet zullen ophouden.

d. Külpe tegen het derde en vierde argument.

We richten ons nu weer tot Külpe’s bedenkingen tegen het voorlaatste en laatste argument.

Tegen het 3e de drie volgende:

De juiste definitie van de ruimte als „Grundbegriff der Geometrie” kan Külpe vinden in de „Gesetze und Elemente” van Heymans, de aanhanger en bevestiger van Kant’s Aesthetik, van zijn kritiese, formeel-aprioristiese oplossing van het probleem der synthetiese oordelen a priori ten aanzien van ruimte en tijd in meetkunde en wiskundige bewegingsleer.

3°. „Dass endlich die geometrischen Sätze des Euklid nicht aus allgemeinen Begriffen, sondern aus der Anschauung abgeleitet werden, kann man zugeben ohne damit die Unmöglichkeit eines Raumbegriffes selbständiger, von dem anschaulichen Charakter des Raumes unabhängiger Art anerkennen zu müssen.” Deze „Unmöglichkeit eines Raumbegriffes selbständiger Art enz.” te erkennen, heeft Kant nimmer geboden.—„Seitdem eine Nicht-Euklidische Geometrie existiert, gibt es geometrische Sätze, die nicht aus unserer optischen Raumanschauung abgeleitet werden.” De niet-Euklidiese meetkunde is meermalen tegen Kant aangevoerd, maar in dit verband vermoedelik nooit.—Immers, voor de verdediging van „begrip” tegenover „aanschouwing” had Külpe eenvoudig naar de analytiese meetkunde kunnen verwijzen—die echter allicht niet onbekend is gebleven aan Kant.

Tegen Kant’s slotargument (zie bl. 117) voert Külpe aan:

1°. „Als eine unendliche gegebene Grösse kann der Raum nicht angeschaut werden. Jede Raumanschauung ist als solche begrenzt und somit endlich.” Dit is eenvoudig een woord-misvatting, gevolg van Kant’s taalslordigheid. Met „vorgestellt” bedoelt Kant hier niet „angeschaut” maar „gedacht”. Dat spreekt van zelf. Maar ten overvloede zegt Kant het enige regels verder zelf: „Gleichwol wird der Raum so gedacht”!—Külpe zegt dan nog van deze „oneindigheid”: „Es ist dadurch m.a.W. nur zum Ausdruck gebracht, dass wir uns jenseits aller einen bestimmten Raum begrenzenden Flächen immer wieder Räumliches vorstellen können [op deze grond mag alleen een Kantiaan, niet enig realist, naar Hartmann zelf volkomen juist heeft opgemerkt, de ruimte voor oneindig verklaren], und dass alle bisherigen Versuche, die Grössen und Entfernungen des Weltenraumes [!] abzumessen, kein definitives Ziel gefunden haben.” Dit is weer een van die wonderlike vergissingen, waarvan de Kantbestrijding het geheim bezit. Gesteld al—des neen—, dat men op enige astronomiese „meting” zou moeten of kunnen wachten om in of ook buiten de meetkunde de ruimte „definitief” voor oneindig te houden, zou Külpe zelf niet onmiddellik toegeven, dat wat „gemeten” wordt—slechts de ruimte wereld is, nimmer de wereldruimte? En gesteld eens, dat wèl een „definitives Ziel” bereikt, en de meting aller „Grössen und Entfernungen” van het ruimtelik heelal voltooid ware, zou dan iemand ter wereld ophouden, het Euklidies axioma der rechte lijn te aanvaarden of zich die nauwkeurig gemeten en begrensde wereldstelsels te denken anders dan in … de oneindige ruimte?—„Die anschauliche Natur des Raumes kann daher gerade durch das Merkmal der Unendlichkeit nicht nachgewiesen werden.” Het begrip ruimte is toch niet bij geval oneindig?—En van een oneindig groot ding, het „onding” ruimte, wil en kan Külpe zelf niets weten,—zodat hem alleen het reeds weerlegd, zich zelf weerleggend „oneindig groot abstractum” rest, waarmee wij Külpe … aan Kant mogen zetten.

2°. „Dass aber der Raum eine unendliche Menge von Vorstellungen in sich enthält, hat mit seiner Unendlichkeit nichts zu tun. Denn jeder endliche Raumteil kann infolge seiner stetigen Erstreckung nach allen Richtungen ohne angebbare Grenze zerlegt und geteilt werden.”

Deze waarheid heeft met Kant’s oneindigheid weer nichts zu tun. Want niet maar een oneindig aantal oneindig kleine delen, doch juist een oneindig aantal delen van eindige willekeurige grootte bevat merkwaardigerwijze de ruimte.

e. Hartmann’s veelzijdigheid ter zake van Kant’s transcendentale Erörterung (meetkundefundering).

Zowel Hartmann als Külpe richt zich ten slotte tegen Kant’s „Transcendentale Erörterung des Begriffes vom Raume”,—dus tegen zijn verklaring, fundering der meetkunde.—Immers, naar Kant zelf definieert, bedoelt hij met die „Transcendentale Erörterung”: „die Erklärung eines Begriffs als eines Princips, woraus die Möglichkeit anderer synthetischer Erkentnisse a priori eingesehen werden kann.” Ten deze geldt het „die apodiktische Gewissheit aller geometrischen Grundsätze und die Möglichkeit ihrer Constructionen a priori.”

Over Kant’s verhouding tot de meetkunde heb ik boven gesproken. Hoe de door Kant’s genie ontdekte, nog tamelik „ledige” mogelikheid van een verklaring en logiese rechtvaardiging van de meetkunde als synthetiese en aprioriese wetenschap, tans tot vervulde werkelikheid is geworden, kan de belangstellende weder nalezen in Heymans’ „Gesetze und Elemente”, die Geometrie, speciaal § 51 en § 57. Daar zal hij tevens de afdoende weerlegging vinden van het meetkunde-empirisme (§§ 49 en 50), zodat het geheel overbodig werk zou zijn een Hartmann en Külpe nog eens expliciet te gaan bestrijden.

Het enige nieuwe toch, wat Hartmann hier brengt, is de veelzijdigheid van zijn verwarring. Tweeërlei houding toch is tegenover Kant’s meetkunde-kritiek logies mogelik, tenzij men het syntheties-aprioristies karakter van de meetkunde erkent: men kan òf bestrijden, dat de meetkundige axioma’s synthetiese oordelen zijn, dus haar analyties karakter willen volhouden (dan blijft zij natuurlik in Kant’s zin „a priori”), òf hem de synthetiese natuur toegeven, maar de aprioristiese aard loochenen, dus trachten uit ervaring de axioma’s af te leiden.—Hartmann echter ziet kans, alle drie tegelijk te doen: haar zowel voor analyties als syntheties (47) te verklaren en dit laatste zowel a posteriori als a priori,—en nog bovendien haar, wat de „toepasselikheid” betreft, op … „Dinge an sich”(!) te betrekken, waaromtrent de ervaring (!) ons bij inductie het Euklidies karakter zou hebben geleerd! Dit alléén zou voldoende zijn om H. voorgoed te doen schrappen van de lijst der kritiese denkers, indien niet zijn bedoeling tenminste nog een weinig onschuldiger ware dan zijn uiting, aangezien hij alleen maar, in z’n dogmatiese verblinding, constant, zo hier als elders, voor „Dinge an sich” houdt, wat enkel … natuur-objecten zijn. Van dit alles slechts enkele staaltjes; wie er belang in stelt leze het geheel zelf even door, pp. 131–136.

Hij begint met de opmerking à la Stuart Mill: „Es handelt sich hier um zwei völlig von einander zu trennende Probleme, nämlich um das, was die Geometrie für Figuren unserer Einbildungskraft, und um das, was sie für Figuren der Wahrnehmung ist.” In de eerstgenoemde kies ik de stof willekeurig, maar volg „meiner subjectiven Nothwendigkeit in der Form der Verknüpfung”, in laatstgenoemde is elke willekeur buitengesloten, „und es spielt dafür eine äussere oder transcendente Nothwendigkeit mit einer inneren oder subjectiven durcheinander. Denn wenn ich an das Ding an sich einer Tafel herantrete [48], und fühle mich von derselben so afficirt, dass ich auf meiner Wahrnehmung [!] der Tafel die Zeichnung eines Dreiecks vorfinde, so ist dabei keine Willkür meinerseits im Spiele; es hängt nicht von mir ab ob ich ein Dreieck oder ein Viereck wahrnehme, sondern von der durch den Zeichner vorher bedingten Beschaffenheit des Dinges an sich der Tafel [bedoeld is natuurlik eenvoudig het bord zelf]. Die geometrischen Gesetze meiner Wahrnehmung stimmen aber mit denen meiner Einbildungskraft völlig überein, obwohl die ersteren für mich a posteriori, die letzteren a priori bedingt sind. Man denke sich z.B. die Tafel verhüllt, so dass mir successive eine Ecke nach der anderen aufgedeckt wird, aber immer nur eine auf einmal. Obwohl ich hierbei niemals die Anschauung eines Dreiecks bekomme, ergiebt doch die successive empirische Messung der drei Winkel eine Summe von 180°.”

Ik veroorloof mij over deze miraculeuse harmonia praestabilita, deze „auffallende Analogie” (p. 132), vier opmerkingen:

1°. Noch gij, noch iemand anders heeft ooit die meting geprobeerd.

2°. Meet honderd keer, mits met de nodige nauwkeurigheid, en dan garandeer ik u, dat ge niet één enkele maal precies 180° 0′ 0″ zult vinden.

3°. Ge zult desniettemin met geen enkele nòg zo minimale afwijking van 180° 0′ 0″ genoegen nemen, maar elk meer of minder aan onnauwkeurigheid, van uw instrumenten of uw meet-methode, toeschrijven. Er is dus geen sprake van, dat we hier zouden afwachten, wat ons de „ervaring”, de inductie leert.

4°. Ge zult bij al uw meten uitsluitend met gewaarwordingen en met combinaties en vergelijking van gewaarwordingsinhouden te doen hebben, die u dus omtrent het transcendente hoegenaamd niets leren, ook al droomt ge nog voort in de naieve of dogmatiese waan, dat uw waarnemingen het An sich … reproduceren, of hoe dan ook weergeven.

En nu weer Hartmann aan ’t woord: Na z’n meting, die hem precies 180° opleverde, profeteerde hij vóór de onthulling der figuur: de benen van die drie hoeken vormen een △! En zie: „Indem ich nun die Verhüllung von der Tafel ganz wegnehme und die Wahrnehmung des stückweise gemessenen Dreiecks als einheitliche Anschauung empfange, finde ich meinen Schluss, und damit die Voraussetzung, auf welche sich derselbe stützte [sc. volgens H.: als het „An sich” mij iets laat zien wat aan mijn meetkunde-wetten van een △ beantwoordt, dan moet ’t mij ook ’n hele △ vertonen] empirisch bestätigt. Diese Uebereinstimmung ist aber nur dann möglich, wenn in dem Ding an sich der Zeichnung zwischen den realen Correlaten dessen, was in der Anschauung die Seiten und Winkel sind, analoge gesetzmässige Verhältnisse bestehen, wie zwischen den Seiten und Winkeln der Anschauung, wenn also, allgemein gesprochen, in den Dingen an sich Gesetze walten, welche eine auffallende Analogie mit den Gesetzen der subjectiven Geometrie haben, und nur insofern von dieser sich unterscheiden können, als eine anderweitige (nicht räumliche) Daseinsform des Dinges an sich eine Modification in ihnen bedingt. Falls hingegen die Räumlichkeit und Zeitlichkeit selbst Daseinsformen der Dinge an sich sind, so sind die mathematischen Gesetze für das Dasein der Dinge an sich und für das Denken identisch; dann gewinnt die Erklärung der fraglichen Uebereinstimmung die höchste Einfachheit. Dass eine solche Uebereinstimmung statt findet, wissen wir nur aus Erfahrung, und hat diese Annahme den höch[s]ten Grad von Wahrscheinlichkeit, den die Induction nur verleihen kann, da noch nie ein Fall constatirt ist, wo auf die Combination stückweiser Wahrnehmungen die Gesetze der subjectiven Mathematik nicht hätten passen wollen, wo also eine Incongruenz der formalen Daseinsgesetze und der formalen Denkgesetze entdeckt worden wäre.”

Maar met deze meetkunde-wijsheid is Hartmann’s maat nog niet volgemeten. Immers, nadat hij op pag. 134 en 135 nog heeft uitgeweid over „der subjectiven Denknothwendigkeit”.… „der logischen Unmöglichkeit anders zu denken” van de mathematischen Gesetze (een Denknothwendigkeit, die zowel door Kant als door de metageometrie weerlegd is) en Kant door de heer v. Kirchmann mores heeft laten leren: „Ausserdem aber gilt das empirische Urtheil nur für das singuläre Object, während das formal-logische mathematische Urtheil für eine ganze Gattung von Objecten gilt, eine Allgemeinheit, deren Grund Kant in keiner Weise geahnt hat [kostelik], den vielmehr v. Kirchmann in der Stetigkeit, der die möglichen zu einem Begriff gehörigen Figuren durchlaufenden Gedankenbewegung nachgewiesen hat, und vor ihm Beneke” en hij tot de slotsom kwam: „A priori ist also das mathematische Urtheil nicht wegen seiner doch nur sehr cum grano salis zu verstehenden apodictischen Gewissheit, sondern wegen seiner rein logischen Formalität.”, wordt op dezelfde pag. doodleuk toegegeven (blijkbaar weet H. niet wat hij zegt) het „feit”, dat „das mathematische Urtheil” (dus ook het rekenkundige!) syntheties a priori is! Maar men hore met welk aan eens Hartmann’s onbevangenheid voorbehouden … voorbehoud: (p. 135 s.) „Räume ich Kant nun auch willig die Thatsache ein, dass das mathematische Urtheil ein synthesisches [drukfout] Urtheil a priori ist, so kann ich doch nicht zugeben, dass diese Synthesen nicht auf allen Gebieten der Mathematik so sehr in ihre Elemente zerlegt werden könnten, dass man zuletzt alle mathematischen Synthesen aus Minimalschritten, wie z.B. wiederholten Anwendungen des Satzes vom Widerspruch, erbauen könnte.… Es liegt nur ein solches Bedürfniss für die ersten Anfänge der Mathematik nicht vor, weil dort das Material einfach [!] genug ist, um auch ungeübten Köpfen logische Synthesen von etwas grösserer Spurweite zumuthen zu können. Doch dies nur beiläufig.”

Beiläufig bewijst hier Hartmann afdoende, dat hij van heel Kant’s boven toegelichte tegenstelling syntheties (= niet logies of analyties afleidbaar, d.w.z. niet uit wiederholten Anwendungen des Satzes vom Widerspruch) en analyties (= uitsluitend door die logiese deductie te verkrijgen), dus van de grondslag van heel Kant’s kritiek en heel de kenniskritiese wijsbegeerte, tittel noch jota begrepen heeft.

„Wir sind mit unserer Kritik zu Ende”, zegt p. 136. „Von allen Gründen Kant’s hat auch nicht einer sich bewährt”. Zo is het—mits men voor Kant leze Hartmann.

We hebben nu gezien, dat Hartmann behoort tot degenen, die wijzer doen, te zwijgen dan te spreken over Kant.—Kant’s kriticisme heeft hij op niet één enkel punt bereikt, allerminst in zijn waarnemingsleer, zijn „Aesthetik”. Hartmann en zijn stelsel vertegenwoordigen juist op de universeelste wijs het onbewuste dogma. Maar Hartmann verkeert nog bovendien in de goedige waan, dat hij, wijl eigenlik zelf tot Kant’s waarnemingsinzicht, Kant’s „waarheid” gekomen, zij het dan langs betere weg, „toegeeflik” kan zijn voor Kant’s goedbedoelde dolingen, voor de transcendentale Aesthetik!

„Es wird daher Alles darauf ankommen, zu untersuchen ob die transcendentale Aesthetik der gewöhnlichen Behauptung der Kantianer gemäss einen grundlegenden Beweis für die Kant’schen Grundsätze zu liefern vermag.

„Schopenhauer sagt über diesen Abschnitt der Kr. d. r. V.: ‚Die transcendentale Aesthetik ist ein so überaus verdienstvolles Werk, dass es allein hinreichen könnte, Kant’s Namen zu verewigen [Ik hoop, dat ook mijn lezers dit tans met S. eens zijn.]. Ihre Beweise haben so volle Ueberzeugungskraft, dass ich die Lehrsätze derselben den unumstösslichen Wahrheiten beizähle’.… Ich bin so ketzerisch, zu bemerken, dass ich bei wiederholtem Studium der transcendentalen Aesthetik in verschiedenen Perioden niemals das Geringste von der Ueberzeugungskraft dieser Beweise verspürt habe, dass ich vielmehr erst dann Nachsicht gegen diesen Theil der Kant-Schopenhauer’schen Philosophie üben lernte, als ich auf ganz andersartigem Wege zu jener Wahrheit gelangt war, welcher diese Beweise dienen sollen.”

Het is jammer, maar Kant heeft de eer van deze Hartmann’s „Nachsicht” niet verdiend.… de infra-kritiese „waarheid”, door Hartmann bereikt, heeft niets gemeen met Kant’s waarheid, Kant’s verheven-geniale kritiek; toegeeflikheid op grond van eens-gezindheid blijft dus buitengesloten—van weerszijden!

f. Bolland aan de hand van Hartmann.

Zo is dus met Hartmann’s „realisme” en zijn kritiek op Kant’s „idealisme” voldoende afgerekend. En een Hartmann is waarlik nog het groene hout van het realisties verweer tegen Kant!—De massa, die tot Kant niet komt, pleegt in hem diens „weerlegger” te huldigen en na te praten. En ook daarom moest eens scherp met deze schijnkritiek afgerekend, omdat heel het realisties dogmatisme, dat onder het patronaat van Hegel en Hartmann hier te lande zoveel anti-realisties gerucht maakt, diezelfde fouten door z’n voormannen en nog zoveel erger dwaasheden door de dii minorum gentium laat rondbazuinen en aldus z’n best doet, het krities idealisme bij bezonnen maar oningewijde waarheidzoekers voorgoed te blameren. Vóór allen verdient hier Prof. Bolland te worden genoemd. Gelijk Hartmann vóór en beneden Berkeley, dus verre vóór en beneden Kant, is blijven staan, zo heeft Prof. Bolland het kennis-theoreties nimmer verder gebracht dan tot Hartmann, „den grootsten en veelzijdigsten wijsgeerigen denker onzer dagen”, den „Meester der huidige metaphysica”, van zijn „Het Wereldraadsel” af, aan welks inhoud hij zijn professoraat te danken had, tot zijn „Het Boek der Spreuken” toe, uit 1909, en wat hij sinds nog geschreven heeft, laatstelik b.v. „De Logica”, 1911.

„Kein tolleres Versehen kann sein

Gibst einem ein Fest und lädst ihn nicht ein.”

Nog één „tolleres Versehen” kan er zijn: iemand (niet, gelijk in voorouderlike tijden, als schim, maar in levenden lijve) te doen aanzitten bij z’n eigen … begrafenismaal. Aldus geschiedt in Het Wereldraadsel met het dogmaties materie-realisme. Aan elke pagina merkt men het helaas, dat de heer Bolland „aan de hand van Ed. v. Hartmann zijne eerste schreden op het moerassig pad der wijsbegeerte gezet heeft”. En niet alleen zijn eerste!

Deze zich noemende „Kriton” is zelf, jammer genoeg, een.… „Hylas” gebleven.

Reeds in „Natuurwetenschap en Wijsbegeerte” pp. 33–82 vinden wij de „alzijdige en beginselvaste diepzinnigheid van eenen Eduard von Hartmann” (p. 80) in het op p. 39 (gelijk op p. 213) tot Kant gericht verwijt van „negatief dogmatisme” en waar de heer B. zich „met E. v. Hartmann lijnrecht tegenover Kant” wil stellen door.… „het menschelijk weten eene meer dan illusorische beteekenis” te geven. Dit is het zuiver dogmaties begrip van „weten” en „kennen” (cf. p. 269 o. c.), dat Kant’s leer als een soort „agnosticisme” opvat (zie p. 213 en „Zuivere Rede” p. 29/30, beneden behandeld), wijl het, niet de onmogelikheid van het kennen, integendeel, maar de onmogelikheid van een dogmaties, reproductief kennen, bewijst en verklaart.—Juist omdat door heel dit anti-realisme (men hore de titels der artikelen: „Het objectivisme en zijne eenzijdigheid”.… „De lichamelijke verschijnselen en hunne gewaande zelfstandigheid”!) het grote allesbeheersende verschilpunt tussen realisties dogmatisme en kriticisme niet genoemd noch gekend wordt: de reproductieve, reflectieve, in pl. v. de productieve kennisopvatting (gelijk ik dat boven in den brede behandeld heb), omdat het zelf geheel in deze reflectieleer verstrikt is gebleven, daarom leeft het zelf uit en in de fout waartegen het zich wil keren, spottet seiner selbst und weiss nicht wie.

„In onze geestelijke gewaarwordingen reflecteeren [!] wij de bewegingsverschijnselen der zicht- en tastbare voorwerpen” (p. 83).… één zo’n zinnetje is afdoende. Men leze heel dat artikel „De lichamelijke verschijnselen enz.” pp. 126–177, men vindt er al die realistiese fouten bijéén:

Doch tot de Heer Bolland zelf terugkerend, signaleren wij in hetzelfde art. de bovenweerlegde individueel-subjectieve misvatting van het „phaenomenon”: p. 132, „het inzicht … dat de lichamelijke wereld slechts eene soort van inbeelding [!] is”.… „en de geheele door ons aanschouwde buitenwereld slechts een onwezenlijk [!] en individueel [!] phainomenon mag heten”… Geen wonder dat aldus volgens de wijsgeer „de lichamelijkheid der Natuur [?] zich voor het geoefend denken vervluchtigt” (!) en dat we na des Heren Deussen’s overgenomen diepzinnigheid, als zoude de wereld in tijd en ruimte „mij als zoodanig alleen door mijn verstand bekend” en „met haar zelfs mijn eigen lichaam … verder niets dan mijne [!] voorstelling” zijn, ook weder aan Kant toegeschreven zien „het inzicht in de zuivere immanentie onzer waarnemingen en gedachten”, welk „inzicht” (!) door Kant tot die, door Hartmann uitgevonden, „negatieve dogmatiek” zou zijn misbruikt. De lezer weet nu dat Kant’s inzicht enkel geldt de zuivere immanentie … der objecten, der éne objectieve, van elk individu onafhankelike, natuur, welk inzicht door Hartmann noch Bolland ooit is bereikt.—Zo lezen wij op p. 155: „Een en dezelfde galvanische stroom wordt door de tong waargenomen als zure smaak, door het oog als blauwe lichtstreep, door de huidzenuw als kitteling en door het gehoor als geluid.”! (49) Men ziet, het zuiver Lockiaans, naief-realisties aperçu: een beweging wordt „waargenomen als” licht of geluid enz. Pag. 156 maakt het nòg erger, daar komt zowaar de materialistiese „introjectie”: „de tonen,—hier de in hare hoedanigheid onderscheidene gewaarwordingen,—ontstaan dan in ons eigen zenuwstelsel”! er is een „gewaarwordingsvermogen der getroffene zintuigen”… „het kleurig vlak” dat „het oog zelf ons feitelijk mededeelt” „ligt binnen, niet buiten ons” … (de zelfweerlegging vindt men op p. 158) en zo vraagt p. 163: „waar wordt men de stereometrische tastbaarheid gewaar: binnen zijne huid of er buiten!” (50) Aangezien we hier toch eenmaal de „introjectie” hadden, krijgen we nu ook billikerwijs, om de dingen weer op hun plaats te brengen, een ejectie, genaamd „projectie”:

Hoe weinig Bolland’s wild „idealisme” met Kant’s voorzichtige kritiek te maken heeft, blijkt even duidelik uit het volgend artikel, „De ruimtevoorstellingen” (pp. 177–228). Op p. 193 lezen we van „de ons eigene voorstellingsvormen [!] van ruimte, tijd, beweging [!], getal en oorzaak!” Étonnés de se trouver ensemble!

Vergelijk daarmee een Kant: „Dass schliesslich die transcendentale Aesthetik nicht mehr, als diese zwei Elemente, nämlich Raum und Zeit enthalten könne, ist daraus klar, weil alle anderen zur Sinnlichkeit gehörigen Begriffe, selbst der der Bewegung, welcher beide Stücke vereinigt, etwas Empirisches voraussetzen. Denn diese setzt die Wahrnehmung von etwas Beweglichem voraus. Im Raum, an sich selbst betrachtet, ist aber nichts Bewegliches: daher das Bewegliche etwas sein muss, was im Raume nur durch Erfahrung gefunden wird, mithin ein empirisches Datum.” (K. d. r. V. p. 65/6). (51)

In dezelfde onbehouwen geest p. 225: „In alle denkfunctiën en te allen tijde is tweemaal twee vier; eene dergelijke ubiquiteit [!] en tijdeloosheid van logische waarheden, wijst op de ruimteloosheid en eeuwigheid van het logisch-dynamische [door Hartmann bedachte] Wezen, dat in zijne functiën slechts tot eene intuïtie geraakt van eene in tijd en ruimte geordende toestandenreeks.”

Duideliker nog blijkt de algehele misvatting der kritiek in zake de tijd, behandeld in de intreerede, bij de aanvaarding van het hoogleraarsambt, „Verandering en Tijd”, pp. 228–277. Hier volsta daarvan een enkel staaltje (vgk. boven bl. 21 noot 1):

Volgens Kant is het An-sich niet-tijdelik, is de tijd slechts „vorm” van de innere Sinn. Aldus nu daaromtrent B. p. 254/5: „Men bedenke wat dit zeggen wil. Ontdaan van alle nevelen eener schoolsche taal, wordt hiermede bedoeld, dat er geen verleden is of toekomst dan in zooverre wij ons dat inbeelden [!], dat er in geenen zin te gelooven valt aan eene werkelijkheid buiten het bewuste denken [n.b.!]. Geen kosmische perioden hebben voor en afgescheiden van mijn [!] bewustzijn hun verloop gehad; voorouders, die ik [onderstreping van Prof. B.] mij nooit heb voorgesteld, hebben in geenen zin ook ooit bestaan. Ons denken [!] van volgorde heeft geene vertegenwoordigende waarde ten aanzien van een veranderingsverloop dat ons ook in bewusteloozen staat omsloten houdt, wij worden en vergaan niet in den Tijd, maar hebben dien slechts in onszelven, en reeds onze overgrootouders zijn niet dan onze eigene denkbaarheden [!], in dezer voege, dat zoo wij de rij van voor ons staande zielebeelden aan den leiddraad van het wortelbegrip der veroorzaking achterwaarts doorloopen, wij tot het bedenken [!] van zulke bestaansoorzaken geraken in onze bewuste verbeelding [!]. De zin der Kantische tijdshypothese is dat er eigenlijk niets gebeurt.”

En Prof. Bolland ontzegt ons het recht, „om de onredelijkheid, dat er iets gebeurt, onszelven in ons eigen streven, voelen en denken te verloochenen” (p. 263), immers, daardoor „cijferen [wij] al het gegevene zelf weg, eene machtelooze machtspreuk” enz.….(52). Wanneer dan nog op p. 427 wordt gewaagd van „den denkvorm [!] ‚tijd’, dat lastigste aller metaphysische problemen”—en in één adem van „de tijdsintuïtie in hypostatischen, dat is transegoïstischen [!] en universeelen, zin” of te wel „eene absolute [!] of ons ik [!] overschrijdende beteekenis van den tijd” … dan moeten we het de Heer Bolland nazeggen: „de verwarring is verbijsterend, maar exemplair”.

Immers: ook voor Kant’s tijdidealisme is de éne objectieve universele „interindividueele en kosmische” tijd onafhankelik van wat de heer Bolland of enig ander „ik” denkt of droomt of zich inbeeldt omtrent de tijd, heeft heel het wereldgebeuren met verleden en toekomst zijn bepaaldheid en werkelikheid onafhankelik van wat de heer Bolland of enig ander „ik” denkt of droomt of zich inbeeldt omtrent het wereldgebeuren; zijn de individuele tijds voorstellingen even „repraesentatief” ten aanzien van de eigen tijdservaringen en van de éne werkelike tijdelikheid, als de ruimtevoorstellingen ten aanzien der eigen ruimtelike gewaarwordingen en der éne werkelike ruimtelikheid, als de kleurvoorstellingen ten aanzien der eigen kleurgewaarwordingen en der objectieve kleuren. Maar evenals de éne oneindige ruimte, waarin zich heel de „natuur” bevindt, niet is de concrete onafhankelik bestaande oorzaak van reproducerend ruimtebewustzijn (gelijk het dogmaties realisme gelooft), maar integendeel abstract product uit ruimtestellende bewustzijnsfactoren, zo is de éne oneindige tijd waarin àlles geschiedt, niet de concrete, onafhankelik bestaande oorzaak van reproducerend tijdbewustzijn (gelijk het dogmaties, met onbewuste intuïtie toverend realisme van Hartmann en Bolland gelooft), maar integendeel abstract product uit tijdstellende subjectiviteit. En zomin als het subject der ruimte een concreet individu is, mens of godheid, evenmin is het subject van de tijd de Heer Bolland of welk nog zo „absoluut” ontologies Wezen, maar integendeel weder die slechts door foutieve „Subreption” „gehypostaseerde” (53), dus niet metaphysiese, maar zuiver kennistheoretiese, dus in concreto niet bestaande „Formale Einheit des transcendentalen Bewusstseins”. (54)

3. DOGMATIESE KANTVERHEGELING.

Was „Het Wereldraadsel” van de Hartmanniaan Bolland in begrijpen en bezonnenheid verre vóór Kant’s kritiek blijven staan—ook de „Zuivere Rede” van de Hegeliaanse Prof. Bolland heeft het eo ipso slechts tot zuiver misverstand van Kant gebracht: We krijgen tans Hartmann’s voor een deel reeds aan Hegel ontleende fouten opgedist in het methodies dialekt van Hegel’s „dialektiese methode”. Ook hier dus die tegenstelling van het „ding voor mij” en het „ding op zichzelf”, dat als … voorwerp in de ruimte wordt gedacht, terwijl het ene tot het andere („van zichzelf”) staat als … uitwerksel tot oorzaak, als „uiting” tot … „kracht”, als „verschijnsel van het voorwerp” tot „het wezen van het zakelijke”:

„In zooverre nu echter bij vooronderstelling van bestaanbare zakelijkheid en zakelijke bestaanbaarheid zonder tegenstrijdigheid veeleenige waarneembaarheid als een zich weersprekend ding voor mij slechts een schijn voor mij zal heeten, zonder dat toch de waarneembaarheid gedacht worde buiten betrekking tot de werkelijkheid van een ding [B. bedoelt: zonder Hartmann’s Traum-illusionismus!] tot een ding in de werkelijkheid, is het ding voor mij het van het ding op zichzelf [!] verschillende voorwerp; als schijn van het voorwerp, dat geacht wordt aan het ding op zichzelf zijne waarheid te hebben, heet de schijn [bij Bolland’s misverstand] ook weer geen (wezenlooze) schijn, maar (wezenlijk) verschijnsel, het verschijnsel van het voorwerp [een „verschijnsel van het voorwerp” in pl. v. het voorwerp zelf „verschijnsel”!], dat zich verhoudt [=?] tot het ding op zichzelf als tot zijn eigenlijk [!] wezen. Zoo bestaat het ding op zichzelf eigenlijk [sc. voor B.’s misvatting] ook weer niet op zichzelf; weloverwogen is het dan ook niets anders dan het onondervondene en algemeene wezen van het zakelijke gegeven, de ononderscheidenheid van het zijn des veeleenigen dings” en wat dies meer zij.…

… „Het wezen van het voorwerpelijke zijn, dat als onbekend gesteld wordt, is uiteraard alleronzakelijkst.—Doch onbekend is het eigenlijk niet. Want het voorwerpelijke zijn zonder meer is als zoodanig of in zijn wezen een zijn in de ruimte”… (p. 23 ss.).

Ziedaar dan uw „wezenlijke” bedoeling, uw Hartmanniaans materie-realisme, uitgewerkt op p. 27:

„En gaat het ding in het verstand uiteen tot een ding voor mij en een ding op zichzelf, die zich als uitwerksel en oorzaak verhouden [n.b.], dan verhoudt het zich tot het andere van zichzelf meteen als de uiting tot de kracht. Want ‚kracht’ is de naam voor de oorzaak van het als uiting (of veruitwendiging) aangemerkte verschijnsel, voor de werkelijkheid, die achter het verschijnsel onwaarneembaar werkzaam wordt geacht.”

Van de phaenomenale zin dier „krachten”, in tegenstelling tot Kant’s „op zichzelf” mist Prof. Bolland dus elk begrip. En aan zijn Hartmanniaanse, dogmatiese tegenstelling tussen het „ding voor mij”, alias de individuele gewaarwordings- of voorstellings-inhoud van wat Bolland noemt het „empirisme”, en het ding op zichzelf, alias het natuurobject, als voorwerp van zgn. „metaphysica” (een waarlik even Hegeliaanse als materialistiese eenheid van metaphysica en … physica!)… wordt nu door Bolland’s kritiekloosheid zijn (?) „geestelijke vader” Kant opgehangen!

Men hore:

„het [sc. wetenschappelijke verklaren willen] zegt zich niet, dat het wezen van het verschijnsel het verschijnsel zelf is, in eigene idealiteit, maar stelt op half doordachte wijze een dubbel (of ondervonden en onondervonden) bestaan van het ding, dat eigenlijk een dubbelzien van het uiteendenkend bewustzijn zelf zoude kunnen heeten.

„Als standpunt van wijsbegeerte ligt zulk [!] eene voorloopige en half doordachte vereeniging van empirisme [!] en metaphysica in de geschiedenis voor ons als het onmiddellijk en voorshands subjectivistische kriticisme van Kant.”!

We hebben nu gezien, in tekst en Opmerkingen, wat Kant, wat de kennisleer voor Hegel betekent en voor een Hegeliaan als Prof. Bolland. Hoe hoog Kant en zijn kriticisme boven het bereik van Hegeliaans begrip ligt zij ten slotte ook nog aan Prof. Bolland’s „oudere broeder in Hegel” en volgens Prof. B. van Hegel een „baanbrekend exegeet” gedemonstreerd,—aan James Hutchison Stirling LL.D.

Stirling is een van die hegelérende hogere theologen, wier dogmaties (deels physies deels religieus-metaphysies) realisme („Nature” en „God”; „the finite” en „the infinite” etc.) voortfilosofeert als had er geen kritiek, geen Berkeley, Hume of Kant, ooit bestaan, die dit anti-dogmatisme wel kent, maar er tegenover blijft staan met een soort „Die Botschaft hör’ ich wohl. Allein mir bleibt der Glaube”—en die dan ook Kant verhegelt, o.a. op de wijze, reeds in Opm. 17 gewraakt, door diens „Unity of Apperception” te vereenzelvigen (o coincidentia oppositorum!) met zijn „Thought” als „the all and [!] the prius” („The Secret of Hegel”, p. 58), met zijn „self-consciousness” welks „subject”.… „God” is, zijn „Ego”, „Ego as Ego”, „I-Me”, „I AM THAT I AM”, zijn „Self-Create and First”, „Infinite”, „Unconditioned”, „eternal Reality”, „the everlasting God”, „the concrete”, het enige „eteon” „that ὄντως Is—EI’MI′”, „the absolute Ratio”, kortom „alpha and omega, the first and the last, Dynamis, Energeia, Entelecheia” etc. etc.—in één woord Hegel’s „Begriff”: „Kant’s Reine Apperception, cleared into Fichte’s Ego, is Hegel’s Begriff.”.… „Hegel’s Begriff (Notion) is the Immanent Dialectic of the Ego’s own self.” („What is Thought?”, aanhef van Chapter XIV, over Hegel). Zo levert dan „the Notion as Ego, or the Ego as Notion” ook hier het even simpel als Hegeliaans-vanzelfsprekend antwoord op Kant’s kritiese grondvraag, dat ik reeds, opm. 47, in Prof. Bolland’s vertaling heb gegeven: „the answer to Kant’s cardinal question, ‚How are synthetic judgments à priori possible?’ is this ‚They are possible through the original absolute identity of differents’—and that is simply the Ego.” (ib. p. 344.)—Zelfs leraart The Secret of Hegel, p. 190: „The notion is [sic] the à priori synthetic judgment.”!

Deze Stirling nu wijdt speciaal aan Kant Hoofdstuk X (pp. 109–214) van zijn „What is Thought?”, getiteld: „The German Reference—Kant”, natuurlik slechts als voorbereiding van XI: Fichte, XII en XIII: Schelling en eindelik XIV (pp. 327–415): Hegel. En voor dit X verzoekt de schrijver nadrukkelik de aandacht: „As simply the key to all philosophy as such at present, attention is specially invited to this chapter.”

Wij aanvaarden die uitnodiging, al kunnen of willen wij hier niet in biezonderheden zijn drieledige, drieledig-mislukte pogingen volgen en uitpluizen, „to criticise Kant” en daartoe „fully to consider” (vgk. p. 144):

1: Kant’s „doctrine of the categories”. Hieromtrent verraadt Stirling zijn Kant-inzicht niet minder, positief, door zijn ongeschokt empirisme, als, negatief, door zijn merkwaardig soort Kant-afwijzing. In § 22 toch lezen wij (p. 169 s.): „Now we assert at once here: We have not an understanding that, as Kant supposes, thinks, in à priori pigeon-holes of its own, the connections of things. Such pigeon-holes, under the name of the categories, Kant would fain believe to exist in each of us; but such physiological endowment of the brain is but a crude invention [volkomen juist, but a crude invention.… maar niet van Kant, heer Stirling!], let it be worked out with what fond faith, with what interminable pains of ingenuity, it may. Physiological pigeon-holes of such a quality, no man has any [dit kon Kant’s antwoord zijn, al zou de reden bij Kant een ietwat andere wezen, dan die hier Stirling gaat geven!]. For as to what they are, the categories: they are but so many, generalisations from experience [denk slechts aan negatie en noodwendigheid!]; they are but so many common notions—generalised notions.” En wat verderop, over de quantiteit in het axioma van de rechte lijn: „Have I really passed the line through any pigeon-hole of my brain whatever, in order to make it, as it were, fire-proof, objectively valid?” en (p. 171): „But so, we can ask of Quality as we asked of Quantity: in what pigeon-hole of my brain, then, does Reality lie, or Negation lie, or Limitation lie?”.… „in short, there is not one of these twelve categories of Kant that does not lie in experience and may not be perfectly well generalised, necessity [!] and all, from experience. The innocence of Kant here is quite touching at times.…” The innocence.… of Kant?!

2: Kant’s „doctrine of objects” (§ 20 vv.). Wat Stirling daarvan maakt, zijn hegeliaans begrip van de phaenomena en van het Ding an sich—dit kritieke punt voor ieder Hegeling (sinds Hegel zelf!), die qua objekt-realist, evenzeer de Dinge an sich loochent als de objekten voor Dinge an sich laat fungeren, dus beiderlei „Ungereimtheit” (zie het slot van mijn Hoofdstuk IV, p. 92) heeft te torsen—daarop moet ik hier het volle licht laten vallen, terwijl wij omtrent zijn behandeling van

Tans volge dus Stirling’s begrip van Kant’s „Erscheinung” en „Ding an sich” en beider verhouding. Ik wil u speciaal § 20, getiteld: „Philosophy Strange at Times” en § 21 „Time and Space” laten zien en proeven.

Een voorspel, dat § 14 („Kant on Hume”) levert, hoort er nog even bij. Wij hebben in de loop van ons vertoog meermalen naar behoren gehekeld het realisties aperçu, dat beweging laat „waargenomen worden als”, „verschijnen als” kleur, geluid enz., dat deze laatste houdt voor verschijningswijze van (hersen)beweging. Het is dus niet zonder enige verbazing, dat we zien, hoe Stirling dit soort „apparition” houdt voor Kant’s „Erscheinung”, dus een Hobbes zalft tot Kant-antecipator! Aldus: „The date of Hobbes’s dedication in his Tripos is ‚May 9, 1640’. From p. 5 there we extract this: ‚Image or colour is but an apparition unto us of the motion which the object worketh in the brain. As in vision, so also in conceptions that arise from the other senses, the subject of their inherence is not the object [zoals voor Kant en de kritiek, voor wie de roodheid eigenschap is en blijft van het objekt, de roos, niet van hersenen of waarnemer], but the sentient.’ That is sixty-nine years before Berkeley, and more than twice as many before Kant, and it is not a doctrine peculiar to them [integendeel! peculiar to realists!]. We still have it, or something like it [juist], in such sensationists as Mill, Bain, Lewes, to leave out all reference [precies!] to idealism, ancient or modern.” In diezelfde verblinding gaat dan § 19, p. 157 aldus door: „That we know not things, but only the impressions of things—what he [Kant] calls Erscheinungen, which we may translate Appearances, reminding that we saw Hobbes name them [!] ‚Apparitions’,—this shall be the bed-rock on which his whole stratification shall rest.”

Wie aldus Kant materie-realisties verhobbest en dan, als Stirling in § 20 en overal, het Phaenomenon als „schijn” beschouwt, een „mere seeming” en dus waant, dat een „grondige” behandeling, een „inwendig”, „in’s Innere der Natur” doordringend onderzoek ons het „werkelike” Ding-an-sich wel zou leren kennen, als het bestond, als het „in” of „achter” of wie weet „waar ergens in de buurt” van het natuurding verscholen stak, zodat dus het natuuronderzoek zelf bewijst,.… dat de zichtbare, tastbare dingen-zelf.… geen spooksels of schimmen van onzichtbare Dingen-zelf, maar.… de dingen-zelf zijn (à la Haeckel’s of Engels’ of Plechanow’s scheikundige weerlegging van Kant’s Ding-an-sich!) en dat er dus geen onzichtbaar Ding-an-sich bestaat.… zo iemand kan wel een baanbrekend exegeet van Hegel zijn, ja zelfs voor een Hegeliaan „der Nestor gesunder Philosophie im vereinigten Königreiche” (Prof. Bolland in „Alte Vernunft und neuer Verstand”, p. 27)—van Kant en kritiese wijsbegeerte heeft hij zelfs het abc niet begrepen.

Laat ik u tans enige pagina’s van Stirling zelf aanbieden ten bewijze. Ik stel mij daarbij voor, dat ik mijn lezer, die het tot hiertoe met mij heeft volgehouden, enige voldoening, een soort eigen oogst, verschaf, wanneer hij bemerkt, hoe hij nu heel deze, toch in z’n soort superieure, misvatting doorziet en te boven is, zodat ik slechts zijn aandacht hoef te vragen en zelf geen of weinig commentaar meer te geven.

Met de volgende overgang tot § 20 eindigt § 19: „That constitutes the whole of Kant’s doctrine so far: That we have no knowledge, namely, but what regards experience; and that we have no knowledge of any objects in experience, but what are mere appearances, apparitions, Erscheinungen, of sense. That, however, relatively determines all; for that, in Kant’s regard, is his πρωτον ψεῦδος. Things are not in any respect the ghosts which Kant would make of them.”

Nu komt § 20: „Philosophy Strange at Times”:

„There have been so many strange things from time to time said in what is called philosophy, that the public, possibly, is not always so much in fault when it is heard to mutter that so-called great philosophers are to common folk, now and then, also great fools. And, certainly, the idea of making all these common things we see, touch, and handle, to be only ghosts of certain invisible other things within them, or under them, or Heaven knows where else in their neighbourhood, is about the most foolish of all ideas which have been ever, at any time, anywhere, or by anybody, broached. [Voorwaar!] That shoe on your foot, or that hat on your head, is not the real shoe on your foot or the real hat on your head; the latter is but the ghost of the true hat, as the former is but the ghost of the true shoe. Of either hat or shoe we know the ghost only: what the true hat may be, or what the true shoe may be, we know not. We know this only: That it is the culmination and perfection of knowledge itself to know only what we know not at all. What is the Thing-in-Itself of that boy’s marble, or of this pebble I pick up?

„What can be the Thing-in-Itself of this mere seeming that drops from my pen into this blot on the paper? Nay, of the paper itself, what can be the thing-in-itself? The lint has been sown, and grown, and pulled, and steeped, and skutched, and hackled, and spun, and woven, and bleached, and calendered, and boiled, and starched, and blued, and beetled, and lapped, and pressed, and made a shirt of, and worn by a man into a rag, and ground into pulp, and sieved, and actually converted into this bit of paper which we now touch,—and yet, for all that, the thing-in-itself, stubborn through all these processes and a thousand more, has never once, even for a moment, allowed itself to come to the surface, but, in very truth, has always instead only given its ghost up,—its Erscheinung,—its apparition!”

„As Kant rules, Time and Space are from our birth general mental forms of body [?!], general à priori forms of the à posteriori, within us. And his arguments in proof are excellent—so much so that it would be difficult to match them, as arguments, anywhere else.

„As we saw then of things that they are mere appearances, so we are to understand now of Time and Space that they are but appearances also [men herinnere zich mijn Hoofdstuk III, § 2]. Will anybody in this world believe that [neen, vermoedelik], unless some German philosophers and a few Hindoos? However it was to Kant or may be to these, it is certain, quite as much to all true [„gesund” zegt Prof. Bolland] philosophy as to common sense, that Time and Space are actual entities [meer dan een eeuw na Kant tijd en ruimte nog actual entities!] without, even as the coat on my back or the shoes on my feet are; and that, were the race to vanish from the earth, an actual space and an actual time would remain behind, even as these articles of my attire, were I dead to-morrow, would have other people to dispose of them. Kant has an utter horror of Hirngespinnste—meaning what shall happen to every man who will think in independence of the Critical machinery; but were there ever more genuine Hirngespinnste (brain-weavings) than that spectral [!] space and that spectral time in the head [!] of Kant himself?” Daarmee is § 21 uit.

Waarlik, dat geven we Stirling gaarne gewonnen, die Tijd en Ruimte, als Hobbiaanse appearances, als hersenschimmen spokend in Kant’s hoofd, ze zijn niet minder „but a crude invention” dan de kategorieën als „physiological endowment of the brain”!

Van Stirling mogen wij echter geen afscheid nemen, eer wij het beeld hebben gezien, dat voor zijn deels weer individualiserende, deels immers transcenderende misvatting der natuurimmanentie Kant’s idealisme symboliseert: de molen van § 25: „Kant’s Theory again—the Mill”:

„The matter, the substance of the things in this universe [!] is, in series, (1) but so much inward Sensation in my [!] own subject; (2) Categories that throw these sensations of my own out into Time and Space—categories, too, that are as ideal spiders in pigeon-holes of my own, ideal also and private [!]; lastly, (3) Time and Space, themselves as much my own, and as much mere subjectivities within as the sensations, and the categories, and the pigeon-holes, and my very subject itself. Nay, God himself is relegated to a pigeon-hole not a bit bigger [schande!] than the others! In short, how is this to be imaged but by—say, a little wooden mill, dipped into a stream that sets its wheels agoing, the motion of which wheels of its own it is that seems, but only seems, to throw up around it this vast universe; and all the time the stream, which alone moves it, is unseen, unknown, and no more than—philosophically—at the best dreamed of!”

Was ooit—om op mijn manier ook eens hegeliaans te spreken—vergelijking erger verongelijking?

De Conclusion van deze Hegeliaan (Chapter XV) komt neer op „No return to Kant” .… voorbeeldig gegrond als volgt (p. 422/3):

„Can we return to this, for example, that any ordinary thing—a shoe—has an extraordinary unseen double of itself in a—Thing-in-Itself? Or that the time that the one-o’clock gun fires in, and the space André’s balloon mounts in, are, neither the one nor the other of them, there where we think they are, outside of us, but both, on the contrary, inside? Or that cause, with each of its other fellow-categories, is not, by any means, a something on his own account without, but, really, a simple secretion of the cells or pigeon-holes of our own brains? Or that the I—whatever I may possibly think the I I am—I am not at all that I—hardly even an i—only the dot on it?”

M.a.w.: al is voor een Hegeliaan „The Secret of Hegel”, dialekties, geworden tot een niet-geheim, het geheim van Kant blijft voor hem, logies, wat het was—een geheim.

En erger, ergerliker Kant-verhegeling, dan al wat ik u van Stirling tot hiertoe liet zien, heeft tans te volgen:

„I have talked of the world elsewhere as having been ‚befooled’ by the system of Kant, and have asked, ‚Where, according to this system, is there a single truth in the whole huge universe?’ I am still of the same mind as to what in that reference is concerned.… Kant’s world is but a soap-bubble a between an x and a y.—Nevertheless, I say, too, that the whole of philosophy that deserves the name since Kant is so absolutely due to Kant that it can properly and comprehensively receive no other name than his. Fichte has worked, Schelling has worked, Hegel has worked—each of them has worked, no one of them has worked but—in the quarry of Kant. There is no product in Fichte, there is no product in Schelling, there is no product in Hegel, that is not to be named—Kantian. Fichte’s philosophy, Schelling’s philosophy, Hegel’s philosophy—each of these, in accurate and precise name, is Kantian philosophy. And with Kant and these we have in modern times all—all that is capital;—gratefully counting in, as well, an introductory few, and leaving prattle individually to the irresponsible rest.” (o. c. p. 39/40).

Hoeveel smadeliker is voor Kant deze Hegeliaanse lof, dan alle Hegeliaanse blaam! Maar, gelukkig, precies even onverdiend! Hoe „Kantiaans” een Hegeling zich ook noemen en wanen moge, Kant kan alle schuld, alle verantwoordelikheid voor zulk een „Kantiaan” afwijzen met een

„Du gleichst dem Geist, den du begreifst,

Nicht mir!”