Note 7 — KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

Nog duideliker is dit bij de tijd. Onze kenbron van de tijd is niet abstractie uit velerlei tijdelike ervaring—immers om tijdeliks te kunnen beleven, ervaren, om „gelijktijdigheid” van tijdelike opeenvolging te onderscheiden, om van gelijk blijven of veranderen te kunnen merken en gewagen, moeten we reeds de tijdzin onderstellen,—al krijgen we het begrip „tijd” door denkend abstraheren uit het in tijd (al of niet gelijktijdig enz.) gegevene, i.e. uit getemporaliseerde ervaring.

Kant zelf zegt het weer zo exact mogelik, hoe ’t met dit „abstraheren uit de ervaring” staat: p. 186, K. d. r. V.:

„Es gehet aber hiemit so, wie mit anderen reinen Vorstellungen a priori, (z.B. Raum und Zeit), die wir darum allein aus der Erfahrung als klare Begriffe herausziehen können, weil wir sie in die Erfahrung gelegt hatten, und diese daher duren jene allererst zu Stande brachten.” (Vgk. ook het Kant-citaat van p. 8).

Zo kan, om een voorbeeld te geven, het tijd-empirisme van de edele Franse peinzer Guyau (wiens werken, schoon ontoereikend in ethicis als in metaphysicis, stralen van wijsheid en schoonheid), in zijn „La Genèse de l’Idée de Temps”² 1902, de tijd slechts afleiden uit gegevens, wier prius … de tijd is: „Selon nous, le temps n’est qu’une des formes de l’évolution; au lieu de la produire, il en [!] sort. Le temps, en effet, est une conséquence du passage [!] de l’homogène a l’hétérogène”… (p. 119). Evenzeer onjuist is dan de aanvullende stelling van p. 120: „la variété engendre la durée”: Ook het onveranderlike, denkbaar en voorstelbaar, heeft zijn nauwkeurig te bepalen duur.—En „effort” zowel als „intention”, „désirs” en „souvenirs” vooronderstellen de tijd in plaats van omgekeerd. (40) ↑