Note 25 — KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

We zien dus—Kant’s transcendentaal idealisme kent, naar boven (Cap. V § 1 p. 93 ss.) precies is uiteengezet, slechts één Ruimte, één Tijd, één Ervaring, één ruimtelik-tijdelike phaenomenale Wereld. Maar naar Hartmann’s opvatting van Kant’s „Standpunkt des transcendentalen Idealismus” zouden er volgens die leer slechts individuele „ruimten”, „tijden” enz. zijn. Ergo .… is „der Kantische Standpunkt des transcendentalen Idealismus” niet gesnapt door .… Kant! Aldus Hartmann.25—H. doet dan nog even een ontdekking, waarover hij zelf „höchlich erstaunt” is (waarover echter haar weerlegger, reeds voor 2 eeuwen,… weer de goede Berkeley, höchst erstaunt zou zijn geweest), nl. dat zelfs t.a.v. een individu „die Behauptung der Singularität für den Standpunkt des transcendentalen Idealismus falsch” is. „Rein subjectiv betrachtet besitzen wir” namelik „zwei ganz getrennte Wahrnehmungsräume, den Gesichtsraum und den Tastraum”, maar we merken daar nooit wat van, omdat „der Instinct” .… beide „instinctiv [allicht] sofort und immer auf ihr transcendentes Correlat bezieht, welches der Verstand als Eines weiss”.—O kennisleer der instinctieve wetenschap van het transcendente!—Hartmann’s paganisme hier één met Dr. Kuyper’s instinctief materialisme van „momenten” en „relaties”.