Note 27 — KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

1°. „So richtig es ist, dass der allumfassende Raum sich zu den einzelnen Räumen nicht verhält, wie ein Begriff zu seinen Exemplaren oder ein Gattungsbegriff zu seinen Arten, so folgt daraus doch nur, dass dieser allumfassende Raum zur Wahrnehmung, genauer zur Gesichtswahrnehmung, als eine Bestimmtheit derselben gehört.” Deze opmerking, wil zij zin hebben, verwart ruimtelikheid en ruimte, en bedoelt dan dat de eerste tot de inhoud, materie, van het gegevene behoort,—een „spezifische Eigenschaft der Gesichtswahrnehmung oder -vorstellung” is. Afgezien van de psychologiese onhoudbaarheid dezer ook door bij geopereerde blindgeborenen geconstateerde feiten weerlegde optiese ruimteleer27, is ’t moeilik te vatten, hoe de ene alomvattende ruimte eigenschap van enige waarneming zou kunnen zijn.—Kant’s betoog van de zinnelikheid der als eenheid, intuïtief, gekende ruimte, in tegenstelling tot haar verstandelikheid, blijft hier ongerept. „Zugleich ist auch die hier bezeichnete Eigentümlichkeit der optischen Raumauffassung durchaus zu dem Gegebenen, Vorgefundenen zu rechnen, das eine ähnliche subjektiv-objektive Natur verrät, wie sie den Farben, den Tönen und anderen Bestandteilen unserer Sinneswahrnehmung allgemein zugestanden wird.” Hier spreekt weer dezelfde Wundtiaanse verhaspeling van de bepaalde ruimtelike ordening der dingen met de ruimte zelf, en dezelfde daaruit voortspruitende Kant-misduiding, als reeds vroeger is gesignaleerd en enige bladzijden verder zich aldus uit (p. 59): „Die transzendentale Aesthetik hat von Kants bedeutenden Nachfolgern nur Schopenhauer einfach angenommen. Zwar hat man auch nachher die Apriorität des Raumes und der Zeit im Sinne der Subjektivität vertreten. Aber [!] indem die Kenntnis bestimmter Lagen, Entfernungen und Grössen als eine empirisch erworbene galt, und indem den Richtungsunterschieden und Abständen, kurz der räumlichen und zeitlichen Ordnung eine objektive Gesetzmässigkeit gegenübergestellt wurde, ist der Kantische Standpunkt des Phänomenalismus tatsächlich aufgegeben worden.” Integendeel, daarbij zou men zuiver Kantiaan kunnen blijven, zolang men zich niet aan dogmatiese, transcendente tijd of ruimte zou bezondigen. Immers, ook voor Kant heeft elke bepaalde ruimtelikheid dezelfde „subjektiv-objektive” natuur als elke bepaalde kleur of toon. Alle drie zijn dus uitsluitend subjectief, maar in hun biezonderheid mede bepaald door van ons en onze waarneming onafhankelik bestaande oorzaken der aandoeningen, der wijzigingen van ons waarnemingsvermogen, die zelf als zodanig noch kleurig, noch klinkend, noch ruimtelik zijn. Maar de ene ruimte staat niet gelijk met kleur of klank, maar met het ene kleurenschema, de ene toonschaal, waarop elke mogelike kleur of klank even zo haar plaats aangewezen vindt als elk lichaam in de ruimte—gelijk boven uitvoerig is betoogd.