Note 31 — KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

Op pag. 149, over het kijken door een gaatje in een schijf: „Maar het feitelijk beeld, dat ons dit reusachtig vergezicht verschaft, kan toch niet grooter zijn dan het schijfjen, waardoor wij dat alles aanschouwen, en de grootere afmetingen der perspectivisch voorhandene buitenwereld moet dus eene projectie onzer verbeelding zijn.” Een gegeven ruimtelik iets, van bepaalde grootte,… dat wij slechts vergroten! Ook hier, als bij die zenuwprikkelingen, maakt onze geest van kleine ruimte grote ruimte, dus bij wijze van wat de psychologie „illusie” noemt (in tegenstelling tot de „hallucinatie”).31 „Alle gezichtswaarneming is bijgevolg eene soort van phantasie of fata morgana, een imaginair voortbrengsel van onzen geest”… (p. 149), nog één stap verder en we bereiken het heerlik machtwoord van een dier hegelianiserende dii minores (Dr. J. D. Bierens de Haan): „Zien is een gezichtsbedrog.” (p. 128 „De Weg tot het Inzicht”), de ruimtelikheid is „eene inbeelding” (p. 202), de „ruimtevoorstelling” een … „algemeen noodzakelijke illusie onzes bewustzijns”! (p. 207).—Mij lijkt niet ons goede zien, maar wel het inzicht des Heren Dr. J. D. B. d. H … gezichtsbedrog. Hij had het altans moeilik tegelijkertijd dogmatieser32 en verkeerder kunnen zeggen dan hij deed.33