Note 6 — KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

„Mag der Raum schon vor der Erfahrung vorhanden sein oder nicht, so ist er doch vor der fertigen Erfahrung keinesfalls im Bewusstsein vorhanden; das Bewusstsein lernt den Raum nicht früher als die Erfahrung, sondern erst an und in dieser kennen” (p. 119). Wel, dit tweede zindeel bevat ongeveer Kant’s eigen woorden en in elk geval Kant’s eigen mening. Nog ééns: „Der Zeit nach geht also keine Erkenntniss in uns vor der Erfahrung vorher und mit dieser fängt alle an.” Dat ik dus, zodra mij ervaring gegeven is, i.c. ruimtelike ervaring, zodra ik een kamer met huisraad erin heb leren kennen, pas door abstractie, denkend, kan scheiden: de ruimtelike dingen en de ruimte waarin zij zich bevinden benevens hun ruimtelikheid zuiver als zodanig, dat wil Kant waarlik niet loochenen. De polemiek ten deze van Hartmann schermt in de lucht. K.’s bedoeling is slechts: Als wij nu deze ruimte zuiver overhouden, dan hebben wij ons tot bewustzijn gebracht de wijze waarop wij van meet af zinnelik gereageerd, waargenomen hebben, zij ’t ook onbewust, dank zij de natuur, de wettelikheid van onze eigen geest (niet van ons denken!).—Laten we ’t vergelijken met de logica, waar iets soortgelijks geldt: De negatie is geen uit het onderscheiden van biezondere tegendelen geabstraheerd begrip; maar integendeel, om te kunnen denken of ervaren, om iets, wat ook maar, in concreto te kunnen onderscheiden van iets „anders”, moet al de geest over de negatie beschikken, moet reeds voor de geest elk zó-zijn betekenen: niet anders-zijn, en elk anders-zijn: niet zó-zijn.—Aphoristies: de negatie is niet uit onderscheiding, maar alle onderscheiding uit negatie. Kantiaans: De negatie is niet ervaringsbegrip maar kategorie.—Toch zijn we ons pas zeer laat, en door logiese abstractie, van deze oorspronkelike, zuiver subjectieve, zuiver formele wettelikheid van ons denken bewust geworden. Die abstractie geeft ons dus niet pas die wettelikheid, maar toont ons eerst wat we reeds bezitten, en wel het deel, dat we niet van buiten af, uit ervaring, hebben gekregen, maar dat we tot de ervaring uit ons zelven hebben bijgedragen. Precies zo bij de ruimte. Alleen hebben we hier natuurlik niet een denkvorm6. maar een waarnemings-(volgens hedendaagse boven aanvaarde theorie gewaarwordings-)vorm. Daarom beweegt zich hier het empirisme, evenals bij de logica, noodwendig in een circulus vitiosus. Het kan ruimte en negatie alleen halen uit gegevens die … pas door ruimte en negatie mogelik zijn geworden.7