Note 10 — KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

Niet alleen „die reale Welt” maar zelfs reeds die Welt der „inneren Erfahrung” is voor Kant, gelijk van zelf spreekt, onruimtelik. Vrage: hoe onnozel moet men Kant achten om juist hem de bewering toe te dichten, dat wij niet zouden vermogen „vom Raum zu abstrahiren, d.h. den Raum von den Dingen [!] wegzudenken”!10 En dat naar aanleiding van Kant’s even simpele als onbetwistbare opmerking, dat wij de „äussere Erscheinungen” dus het physiese, de natuurdingen (in tegenstelling met de zgn. „innere Erscheinungen”, het psychiese) niet zonder ruimte kunnen denken, wel omgekeerd de ruimte zonder lichamen.—Toch heeft niemand fijner dan Kant ingezien, hoe elk der helften dezer eenvoudige waarheid het realisme in de grootste verlegenheid moest brengen.—Nemen we de 1ste helft: waren de lichamen (de atomen, de velden, de huizen, de planeten, de zonnestelsels) werkelik bestaande, concrete substanties, dan was dus de ruimte, deze bestaansvoorwaarde zowel van lichamelikheid als van beweging,—ook de bestaansvoorwaarde van substanties, een werkelik iets dus, dat zelf noch substantie noch eigenschap van substanties zou kunnen zijn, en toch—als bestaansvoorwaarde, op z’n minst zelf zou moeten bestaan! Als wat? Immers, volgens de 2e helft kan het nòch zelf lichaam („subsistirend” zegt Kant), nòch eigenschap of verhouding van lichamen („inhärirend”) zijn, want … het zou immers blijven bestaan, overblijven, al dachten we alle lichamen er uit weg. En zonder dat het dan, naar ieder onbevangene moet toegeven, als eindig zou kunnen worden gedacht.11