Note 44 — KANT’S WAARNEMINGSLEER EN HAAR MODERNE REALISTIES-DOGMATIESE MISVATTING.

Laat ons hierop zeggen: „Eere, wien eere toekomt. Groot is de geest van Hegel, maar in 1900–1910 spreekt zuivere rede Hollandsch en Bollandsch.”44. Zeker is, dat Prof. Bolland een groot kennistheoreticus zoude zijn, indien denken (te zijn) en zijn één waren. „Hegel en zijn volgelingen daarentegen” (tegenover „den philosophie-professor onzer dagen”), zegt Prof. Bolland, „hebben, om te beginnen, de theorie der kennis van Kant’s Redecritiek altoos behoorlijk in aanmerking genomen, en zij hebben geweten wat zij er aan hadden ook”… (Z. R. p. 209, 2e dr. p. 244). Behoorlik? misschien in zoverre zij gedaan hebben wat ze konden;—en te goeder trouw zullen zij verklaren, er nooit veel aan te hebben gehad, want men heeft nu eenmaal niet veel aan wat men niet vat. „Is eene theorie der kennis denkleer of zijnsleer?” vraagt p. 210. Geen van beide—immers kennisleer, die noch met de denkleer („logica”) noch met de zijnsleer („ontologie”) te vereenzelvigen valt, maar beide vooronderstelt, zo ver zij beide tot voorwerp van onderzoek en kritiek neemt. En in elk geval is het de theorie, die haar adepten eens en voor al afleert, te verkondigen „eene zich subjectiveerende voorwerpelijkheid” (p. 204, 2e dr. p. 239) of de leer „van het geest worden, van de zelfvergeestelijking, der natuur”, van „natuurlijkheid, die zich vergeestelijkt” (p. 216, 2e dr. p. 250), aangezien de „voorwerpelijkheid” uiteraard geen „zich” heeft, dat subjectiveren kan, en er, hadde het een zich, niets meer te subjectiveren zou zijn; aangezien de natuur, gedacht als iets anders dan (dialecties: „het andere van”) de geest, geen „zelf” ter „vergeestelijking” heeft, en een „zelf” … reeds niets meer te „vergeestelijken” vindt. Het is de theorie, die uiteenzet, dat en waarom de Natuur een abstractum is, dat, zelf van geest afhankelik, nooit een concretum, dus nooit enig subject, onafhankelik bovendien van alle ruimtelikheid, kan voortbrengen. Het is de theorie, die dus eens en voor al weerlegt het natuurrealisme, dat bij Hegel en Prof. Bolland gelooft aan „de in de natuur slapende en in aanleg aanwezige geest”, meent dat „het leven des geestes” zich „in en uit de natuur ontwikkelen” zoude, dat de geest „de natuur tot vooronderstelling” zou hebben. (55) Het is de theorie, die doet begrijpen, dat en waarom beide delen fout zijn van de uitspraak: „en het is natuur, die aanschouwt, zoowel als natuur aanschouwd wordt” (Z. R. p. 247, 2e dr. 277), het eerste, wijl de natuur nu eenmaal geen subject is noch worden kan, het tweede, wijl dit sensualisme voorbijziet, dat de aanschouwing, als verrichting der zinnen, niet reikt tot het gebied van het abstraherend verstand, als hoedanig de natuur in waarheid heeft te gelden.45 Het is de theorie, die ons haarzelve doet missen in heel het dogmatisme46 van „Zuivere Rede” gelijk zij het ons leert begrijpen uit de naief-realistiese sprong van beweging en leven in ziel en geest op p. 280 (2e dr. 391) s., waar men ruimtelik leven, immers leven als stofwisseling en vormbestendiging, wil verkeren in.… bezieldheid: „de door zichzelve teweeggebrachte uitkomst, het eene, dat zich in het andere verkeert, om er zich in te vooronderstellen en te herstellen. En in die zelfverkeering van het leven, in dat leven der zelfverkeering is het, dat de natuurlijke werkelijkheid de werkelijkheid is der bezieldheid.”47 Het is de theorie wier materie-kritiek de beide tegengestelde realistiese fouten aangaande de verhouding van lichaam en geest leert begrijpen en vermijden, samengevoegd in één Erdmanniaanse zin van Z. R. op p. 286 (2e dr. 396), waar het levende lichaam „het orgaan der ziel” wordt genoemd (in dualisme) „evenals de ziel van het levende lichaam de functie” (in materialisme).