Note 25 — OPMERKINGEN TOT TOELICHTING EN BEVESTIGING.1 (continued 2)

De „spiritistiese” rest is waan: Elke realistiese „geesten-hypothese”, met iets geesteliks in de ruimte, iets psychies als bewegingsoorzaak, met haar tweeërlei substantie-dogma: een niet-bestaande materialistiese „stof” en een niet-bestaande spiritualistiese „ziel”, gelijk elke dualistiese „stofbezieling” (’t zij het barbaars animisme ’t zij het gecultiveerd hylozoïsme) en a fortiori elke geestwording van stof of stofwording van geest, is een exakt te weerleggen, met kennisleer (de onruimtelikheid van het geestelike, de idealiteit van de ruimte, de immanentie der objecten) en de kennistheoreties gefundeerde onschendbaarheid van natuurwetenschappelike beginselen (de gesloten natuurcausaliteit, het behoud van arbeidsvermogen) strijdige dogmatiese bijgelovigheid („der Tod aller Naturphilosophie”), zo goed als die ruimtelik-werkende, ergens zich bevindende engelen en demonen zelf, voor wier erkenning theologen als Dr. A. Kuyper tegenover „de kortzichtige pretentie der exacte wetenschap” heil verwachten van de „spiritistische verschijnselen” („De geestenwereld, waarmee men in rapport komt, ontsluit vanzelf den weg, om te gelooven aan het bestaan van eene geestelijke wereld”…! p. 202, Pro Rege, 1911), gelijk andere bekende theologen een (en wat voor een!) „onsterfelijkheid der ziel” daardoor „feitelijk bewezen” hopen te krijgen. Tekenende kultuurresultaten van Bijbelgeloof. Men vergeet het tegenwoordig maar al te zeer: elk orthodox protestant of jood, elk Grieks- of Rooms-katholiek moet nu eenmaal aan de zgn. „middeleeuwse” spookwereld—duivels, engelen, heksen, tovenaars, dodenvragers, bezweringen en geestverschijningen, mirakelen in soorten, guichelarij en waarzeggerij en hoe al die „gruwelen” verder mogen heten—blijven geloven.25 Dit alles is evenzeer geloof van de „verlichte”, „wetenschappelike”, „wijsgerige” twintigste eeuw, als geloof van het jaar nul. Het spiritisme heeft niets „moderns”, dan z’n terminologie, en de futloze weeë banaliteit van zijn „geesten” en derzelver melodramatiese „openbaringen” (in de eigen woorden van de wel deskundigste spiritist Aksakow: „die Abgeschmacktheit der Kommunikationen, die Armut ihres intellektuellen Inhalts, selbst wenn es keine Gemeinplätze sind, der ersichtlich mystifizierende und lügenhafte Charakter des grössten Teils der Manifestationen.”). Habeant sibi!