Note 14 — DE DOGMATIESE VERDUBBELING VAN DE GEWAARWORDINGSINHOUD.

Stel u gerust, ontstelde lezer. De paradoxale schijn berust geheel op een misverstand, en wel: uw realistiese opvatting van het begrip „Natuur”. Onze geest is geen Zeus of Jahweh redivivus. Hij schept geen nieuwe werkelikheden, geen „zelfstandige dingen” … die kent hij zelfs niet eens—het enige nieuwe, dat hij „schept”14, „produceert”, „te voorschijn brengt” („setzt” zegt de Duitse kennisleer),—is de wijze, waarop hij zelf reageert op de werking der werkelikheid, zijn de veranderingen, „modificaties”, die hij zelf ondergaat, ervaart, beleeft.—Het waarnemend Subject kan nergens en nooit buiten zich zelven treden of kijken, zich „te buiten gaan”,—het ervaart, aanschouwt nooit iets anders dan eigen belevenis,—en niets anders, niets van enig niet-ik kan ooit het Subject binnendringen.15 Wij behoeven vooreerst niets te doen, dan dezelfde gedachtengang, die de natuurwetenschap sinds lang heeft aanvaard voor Locke’s zgn. „secundaire eigenschappen”, konsekwent te volgen, ook voor de zgn. „primaire”,—ook voor massa, gestalte, grootte, beweging (kracht), voor alle meetkundig-mechaniese eigenschappen.16 Wij zullen gaan aantonen, dat ze precies even „secundair” zijn, even … subjectief (of „objectief”) en op dezelfde gronden als kleur en temperatuur en geluid. Op dit punt altans zijn Kant en Berkeley het volkomen eens.17