Note 10 — OPMERKINGEN TOT TOELICHTING EN BEVESTIGING.1

De „gewone” mensen zouden dus denken, gelijk altans deze „empirio-kritici” doen (naar zij voorgeven), dat hun gewaarwordingen zelf … zich in de ruimte bevinden, dus als ik b.v. de maan zie, is mijn maangewaarwording op datzelfde moment naar de maan. Dat wil ik nog aannemen. Maar waar bevindt zich, op ’t ogenblik van mijn gewaarwording, mijn Sirius-gewaarwording, of de lichtgewaarwording van een b.v. 3000 licht-jaren verwijderde ster, die ter plaatse b.v. 2000 jaren lang niet meer bestaat nu ik hem waarneem?—En waar bevinden zich mijn gewaarwordingen van wat ik achter een spiegel even „veraf” zie als de dingen zich er vóór bevinden?! De oplossing is eenvoudig genoeg: mijn gewaarwording is nooit ergens anders dan … „hier”, d.w.z. „in” mij, als Subject, en dit „hier” heeft een zuiver psychiese betekenis, die als zodanig noch met „hersenen”, noch met ruimtelike „introjectie” iets te maken heeft.10 Mijn maangewaarwordingen zijn precies evenmin op de maan als in mijn hersenen,—Paulsen heeft gelijk, ’t ene is precies even absurd als ’t andere, al maken Ziehen c.s. zich zelf het eerste wijs en alle gewoon-materialistiese physiologen (Sollier, Forel, Haeckel, Rée) het laatste. Zo belachelik als hun elk de mening van de tegenpartij voorkomt, zo lachwekkend is voor ons … ’t een mèt het ander. De gewaarwordingen zijn (in tegenstelling met de waarnemingsinhouden) onruimtelik, uitsluitend toestanden van („in”) het niet zelf ruimtelik (= in de ruimte zich bevindend) maar ruimtestellend (raumsetzend) Subject—en slechts het heterosubjectief phaenomeen van die gewaarwordingen a.z. is waarschijnlik … een hersentoestand!—En inderdaad heb ik dus mijn gewaarwording pas op ’t ogenblik, dat in de phaenomenale mechaniese wereld het gezichtscentrum van „mijn” zenuwstelsel beïnvloed wordt door de gevolgen van de aethertrillingen, die mijn netvlies troffen.