Note 6 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Voor ons heeft daarmee Bergson vrijwel afgedaan. Wij weten nu, dat zijn „Matière et Mémoire” reeds honderd jaren vóór z’n verschijnen verouderd en weerlegd was, dat deze grote franse mode-wijsgeer6 een materie-realist is zonder kennis-kritiek en, om op zijn manier te spreken, minder een materialist dan wel een dualist. Zijn juiste qualificatie zou zijn, daar hij à la Ziehen’s „Empfindung” „image” voor stof èn voor gewaarwording gebruikt, op analoge wijze gewaarwordingsinhoud tot gewaarwordings eigenschap (ruimtelikheid b.v.) verhaspelt en à la Mach gewaagt van „le tableau [sc. d’images!] dans son ensemble, c’est-à-dire l’univers”—een imaginair-materialisties dualist, met een „corps” dat „éprouve des sensations” en een „mémoire du corps” welks „existence” voor een deel „jouée” is en voor een deel „rêvée”! Geheel mijn indruk. Want van dat „corps” is voor hem de „fonction essentielle de limiter, en vue de l’action, la vie de l’esprit”! „Le rôle du corps n’est pas d’emmagasiner les souvenirs [dat zou materialisme zijn, foei], mais simplement [ziet hoe simpel] de choisir, pour l’amener à la conscience distincte par l’efficacité qu’il lui confère, le souvenir utile”.… Zo verschillen lichaam en geest, corps et esprit, voor hem „niet ruimtelik maar tijdelik”, of liever, daar voor hem het tijdelik-geestelike „gradueel overgaat” in het ruimtelik-stoffelike, „niet zozeer” ruimtelik „als wel” tijdelik: „A une distinction spatiale nous substituons une distinction temporelle” met een.… „passage graduel des souvenirs aux mouvements”, gelijk de ware qualitatieve tijd, welks delen niet „juxtaposés” zijn, maar „se pénètrent” en het „innerlik” leven met z’n „durée réelle et concrète, hétérogène,—la durée vivante”.… door telling, quantificering, wetenschappelike materialisering „pour ainsi dire”.… ruimtelik wordt: