Note 15 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Van Prof. Bolland’s „absoluut idealisme” moge hier na al het voorgaande nog één zin waarnemingsleer volgen: Spreuk 472: „Tusschen de wereld [sc. de onbezielde ruimtewereld, de natuur!] en haar bezielde verenkeling bemiddelen de zinnen in verscheidenheid van ontvankelijkheid.” Al kunnen wij die „ontvankelijkheid” met geven en nemen laten gelden, wij weten nu, dat het in elk geval moet zijn: tussen de (onruimtelike) werkelikheid en haar (niet als stof bezielde maar zelf zielse15) verenkeling. Klaagt dus Dr. Dèr Mouw (Kritische Studies, p. 212/3), na gewaagd te hebben van „één Zon, één Maan, die afgespiegeld [!] of gesymboliseerd worden door de vele, juist hierdoor van droomen verschillende, bewustzijnstoestanden” en van „de vele zonnen in de vele bewustzijnswerelden” tegenover een „Ding-an-sich Zon”: „Met een bollandist zal men, zooals ik zei, niet vaak zoover komen, dat hij het secundaire, het reproductie-karakter van waarnemingen zoowel als van begrippen inziet. Het symbolische van alle kennis, het sphingische van de Natuur—daar wil hij niet aan.” dan moeten wij daartegen opmerken: het ongeluk is juist, dat de bollandisten de dogmatiese reproductie-leer der waarneming zonder bedenking delen.16