Note 13 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Die „lebendige Schrift”, die „sich selbst als Sinn erscheint”, dat zijn de zich zelf als geest waarnemende hersenen van het psycho-physies materialisme. Ergo: „Ihm [sc. „der, welcher denkt, empfindet”] erscheint Gehirn und Nerv mit den darin vorgehenden Bewegungen als Gedanke, Empfindung, weil er selbst Gehirn und Nerv ist, einem andern als Materie und Bewegung, weil er ihnen gegenübersteht.” (p. 317). Als nu zijn voorstelling „für den ersten Anblick ganz materialistisch” mocht lijken, verweert Fechner zich met.… „materiellen Bewegungen, welche Gedanken zu tragen vermogen”! En zo kan een ander van het hersenproces, als hij het „von aussen ansieht” (!).… natuurlik „nicht dieselbe Erscheinung davon [!] haben.… als das Gehirn unmittelbar von sich selbst auf seinem innern centralen Standpunct hat”! Zo blijkt Fechner’s tegenstelling van „äussern und innern Standpunct der Betrachtung” ruimtelik (dus ruimte-realisties) gedacht, in plaats van kennistheoreties, altans wat dat „äussere” betreft. En zo vervalt hij telkens in het bekende vermaterialiseerde Spinozisme: één zelfde „Wesen” met „zwei Seiten”.… en dat Wezen, die Substantia dan als ruimtelike, stoffelike werkelikheid gedacht. Vgk. pp. 324 ss.13—Wij vinden bij Fechner dan ook voortdurend een zien „van” of „met” het oog, een luisterend oor enz. (het lichaam dualisties als „orgaan” der ziel) een opvatting, die hij gebruikt en nodig heeft voor zijn analogie van de aarde, die „met” ons, mensen, kijkt, hoort enz. en waardoor hij (III: 112–4) tot (kras-materialistiese) passages komt als: „Es ist an sich sonderbar zu glauben, dass das Sehen erst hinter dem Auge beginne; und man mag immerhin sagen, das Gehirn sieht, aber es sieht durch das Auge, wie das höhere Wesen, dem wir angehören, durch uns sieht” etc. en „dass, was im Auge vorgeht durch seine Fortwirkungen sich wirklich im Gehirn auch wiederspiegeln kann”!—Slechts even nu en dan breekt de zon van het zuiver psychisme door de wolken van het materie-realisme: II: 348: „denn für sich existirt gar nichts Materielles, es hat als solches eine Existenz blos für den Geist gegenüber, als Ausdruck von etwas sich geistig selbst Erscheinenden für anderen Geist; ist in sofern ganz Function des Geistigen und Verhältnisses von Geist zu Geist.” Dat is stralend juist. Maar—reeds weer op p. 349 keren de „Bewegungsprocesse” terug „wie sie sich geistig selbst erscheinen”, gelijk het III: 276 luidt: „der Fluss des Geistigen ist ja nur die Selbsterscheinung des leiblichen Flusses”. Zo geeft Fechner (III: 118) de juiste zelf-qualificering aan zijn leer: „Begeistung der Materie”. Inderdaad, het blijft materie-realistiese „bezieling” van de stof (i.c. van de „hele wereld” sc. ruimtewereld!), de „zelfverinwendiging der natuur” van Prof. Bolland c.s., streng te scheiden en te onderscheiden van het krities psychisme.14