Note 21 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Stelt in „Darwinisme en Democratie” een uitnemende geestelik-maatschappelike selectieleer naast en tegenover de natuurlik-organiese.… maar definieert de ziel zelf—„dat netelige begrip”—zuiver naturalisties als „reactie der (levende) stof op prikkels” (p. 193 als p. 34), zodat het physieke wezen een ziel „heeft” (vgk. p. 193: „Hoe meer ziel een wezen rijk is”.… 199: „geestelijk nieuw bezit wordt door het fysieke individu verkregen”.…) en nog wel verkregen, verworven heeft.… selectories, door een ontwikkeling uit het „onbezielde molecuul” van p. 212, dus dank zij allerlei influxus psychicus (vgk. p. 196, 211 etc.), dank zij een dualisme met anti-natuurwetenschappelike „Wechselwirkung” van „beide evoluties”, „de fysieke en de geestelijke” (191): „Het natuurwetenschappelijke en geestelijke proces zijn daardoor in voortdurende wisselwerking.” Immers—„fysieke en geestelijke evolutie [van de mens] loopen.… verward dooreen”—altans in dit boek. Want zonder deze zijn dualistiese inkonsekwentie zou dit monisties-gezind realisme, met zijn „subjectivistisch weten” van „objectivistische” verschijnselen en eigenschappen (pp. 34, 53, 192, 422 etc.), met zijn „geestelijke zijde” van het „stoffelijk materiaal” (p. 38) of zijn „geestelijke zijde van sommige aangeboren psycho-physieke bezittingen” (255), met zijn stoffelik „substraat”: „zielswerking zit slechts in zintuigelijk waarneembare voorwerpen” (35), en ideeën „in hoofden” (hun „stoffelijk hulsel”), als „inhoud van hersencellen”, „stevig in heur zenuwcellen vastgelegd”, met zijn „evolutie van aangeboren geestelijke eigenschappen” en „van de haar begeleidende basis of beter: van heur ander uiterlijk: zenuwstof”.… tot konsekwent psychophysies materialisme vervallen, gelijk het nu reeds op bl. 300 Steinmetz moet toegeven: „Het denkbeeld kan juist zijn”.…

Zo lijdt dit mooie boek, dat overvloeit van jonge wijsheid en van (les défauts de ses qualités) bekoorlik-vermetele jeugdzonden tegen ethica en kennisleer, aan een realisme, dat zijn eigen monisties parallelisme moet breken, op straffe van ongewild materialisme, door het ongewild dualisme van zijn „Wechselwirkung”, waarmee heel zijn selectore geestesinvloed staat en valt; zo zou het zijn tweeledig doel: enerzijds de sociologie in ’t algemeen en zijn sociologiese selectie-leer in ’t biezonder van alle naturalisme zuiver te houden, anderzijds echter ook „het vurig begeerde monisme”, dat evenmin aan de natuurwetenschap als aan zich zelf dualistiese stenen des aanstoots in de weg wil leggen, slechts en in énen bereiken, als het zijn realisme krities overwon. ↑