Note 38 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

En een soort „epiphaenomenalisme” is het ook—maar precies het omgekeerde van het realistiese: De natuur niet feitelik maar ideëel epiphaenomeen van de werkelikheid, die haar ontologies prius, haar conditio sine qua non, haar grond is. Dùs, hoor ik vragen, ook dezelfde tegenwerping in omgekeerde zin: de werkelikheid zou zonder natuur, zonder organismen, zonder hersenen precies zo haar gang gaan? Neen, niet dezelfde tegenwerping, want de werkelikheid gaat reeds nu evenzo zonder (medewerkende, „werkelike”) natuur haar gang als zonder (medewerkend, „werkelik”) jaartallenstelsel,—maar geen enkele wijziging van de natuur, is denkbaar, die niet afhankelik zou zijn van, wijzen op, haar werkelikheidsgrond hebben in, een wijziging, een anders-zijn van het substraat, het reale.… de onstoffelike, waarschijnlik psychiese werkelikheid zelf.38 De betrekkelike zelfstandigheid (zonder inmenging of overgang) van elk der beide reeksen berust dus voor de werkelike, zielse reeks op haar echte zelfstandigheid en volkomen onafhankelikheid van de natuur, voor de stoffelike, phaenomenale reeks echter uitsluitend op haar functionele bepaaldheid, op éénzelvigheid, konsekwentie van abstraktie-beginsel: in het geheel aller mogelike jaartallen of statistieken der levende werkelikheid zal nooit iets anders dan jaartal of statistiek voorkomen—in het denkbeeldig geheel aller mogelike waarnemingsinhouden nooit iets anders dan natuur, ruimteding, objekt. Ziedaar de kenniskritiese zuiverheid der phaenomenale natuur, die haar voor elke zielsinmenging, voor alle psychovitalisme, alle mogelike of liever onmogelike „Seelenkräfte”, ’t zij een „Psychoid” van Driesch (die met deze zijn „Seele als elementarer Naturfaktor” Wundt’s zielse natuur-„entelechie” profaneert) of Reinke’s dualistiese „Dominanten” („eine Art von Beseelung, von Durchgeistigung der materiellen Substanz”) principieel en a priori vrijwaart en elk niet-realist als Wundt of Heymans of Eisler of Riehl eo ipso ten aanzien der natuur tot een anti-teleologies, anti-vitalisties mechanist maakt, daar het voor hem 1o. onmogelik is, de ziel te vernaturen tot „Naturfaktor”, aangezien dit een verzaking, een verontwerkeliking zou zijn van de ziel en aangezien onder het denkbeeldig geheel van mogelike bewustzijnsinhouden geen bewustzijn zelf kan voorkomen, onder phaenomena geen reale, onder objekten geen subjekt, zo min als de wereld-voorvallen zelf onder de jaartallen en 2o. onnodig, het zielse bij de natuur in te lijven, aangezien de doelstellende, willende, bewust of onbewust leidende geest, om werkzaam en werkelik te zijn niet die bekrompen beperkte gebonden invloed nodig heeft, die de dualismen en vitalismen nog in de natuur aan de natuurkrachten, aan „potentiële” en „actuele” energie pogen te ontfutselen, maar juist voor hem de enige bekende, wellicht de enige bestaande, oorzakelike werkelikheidsmacht is, de van natuur onafhankelike, voor natuur onbereikbare39 macht, waar heel de natuur aan ontbloeid is.