Note 36 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Precies zo met de natuur, die doorlopende, bepaalde, denkbeeldige waarnemingsfunctie van de werkelikheid, dat geheel van al de inhouden der gewaarwordingen, die de werkelikheid veroorzaken kan. Ook hier een samengang, een parallelisme, berustend op de nauwst denkbare samenhang, die van substraat en phaenomeen, hier nog eens zonder beeldspraak, zonder holheid of bolheid, binnen- of buiten-kant, maar ook zonder mijn „jaartallen” of „statistieken”, exakt causaal te formuleren als volgt: het substraat (dus de onstoffelike, waarschijnlik in haar geheel zielse werkelikheid) is de oorzaak van de gewaarwordingen aan wier inhoud het phaenomeen (dus de natuur, de stoffelike voorwerpenwereld) zijn (ergo „zinnelike”) eigenschappen ontleent.—Maar ook het bovengebruikte beeld kan ons nog verder van dienst zijn, gelijk de analogie nog verder gaat: evenals het denkbeeldig jaartallenstelsel aan een bepaalde eigenschap of biezonderheid van de werkelikheid zijn bestaan te danken heeft, nl. de tijdelikheid, zonder zelf eigenschap of deel der werkelikheid te zijn, evenals elke denkbeeldige statistiek aan een bepaalde, geabstraheerde eigenschap of zijde of biezonderheid van de werkelikheid ontleend is (sterfelikheid, geslachtsverschil, misdaad, behoeftebevrediging enz. enz.), zonder zelf zulk een zijde der werkelikheid te zijn, zó heeft de natuur aan een bepaalde eigenschap der werkelikheid haar bestaan te danken—aan het vermogen, gewaarwordingen te veroorzaken—, zonder zelf werkelik of gewaarwording te zijn.—Jaartallen en statistieken hebben een grote symboliese waarde, kennis-waarde: zij wijzen op werkelikheid, maar wijzigen haar niet. Alzo de natuur, alzo het phaenomeen ten aanzien van zijn substraat en naar het psychisme de hersenen t.a.v. de geest.—Ook met de waarheid, in tegenstelling tot de werkelikheid, heeft de bestaanswijze der natuur haar overeenkomst: Gelijk de natuur het denkbeeldig geheel aller mogelike waarnemingsinhouden is, zo de waarheid het denkbeeldig geheel aller mogelike ware oordelen. Beide zijn gelijkelik een functie der werkelikheid in haar verhouding tot een denkbeeldig universeel subjekt. En evenmin als de onwerkelikheid van de waarheid iets aan haar waarde, haar algemeengeldigheid, haar objectiviteit te kort doet, of de verloochening of vervluchtiging van de waarheid betekent, evenmin doet de phaenomenaliteit der natuur afbreuk aan haar waarde, haar objectiviteit, die noch verloochend noch vervluchtigd wordt, zo min als de natuurwetenschap er iets van haar belangrijkheid, waarheid of exaktheid bij inschiet. Want de natuur moge dan niet zelf werkelikheid zijn, zij is die functie der werkelikheid, op wier kennis heel onze gemeenschap met medemens en buitenwereld, de mogelikheid dus van leven en samenleven, van doelstelling en doelbereiking berust. Ja, nog een dieper zin dan voorheen krijgt de natuur, krijgt elk natuurlik gebeuren als phaenomeen, door onmiddellik symbool te zijn van de transobjectieve onstoffelike werkelikheid zelve, waarin en waaruit wij zelf worden en werken als geestelik, denkend en willend, wezen.36 En gelijk de waarheid eeuwig één en dezelfde zou blijven, al zou er geen oordelend enkeling zijn en geen mens die haar kende, zo zou de natuur dezelfde blijven die zij is, al was er geen waarnemend individu en geen kennis of begrip der natuur, geen natuurwetenschap.