Note 50 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Op het determinisme-probleem zal ik met betrekking tot het strafrecht nader ingaan. Maar hier zij er reeds op gewezen, dat Wundt determinist is, dus, als psychist, natuurlik psychies determinist. Zelfs zijn, als voor misvatting geschapen „schöpferische Synthese”, zijn „novum” is.… causaal gedetermineerd. Wie Wundt en zijn „psychiese causaliteit” voor enig „Indeterminisme” misbruikt, voor enige inbreuk op het causaliteitsbeginsel met zijn inhaerente noodwendigheid, gelijk b.v. in „Het Indeterminisme (De psychische causaliteit)” ten onzent Mr. Levy (zie p. 189 over Wundt’s „indeterministisch element”, p. 260 en p. 269: „alleen op a niet op b acht Wundt de causaliteitswet toepasselijk”)—voor hem is Wundt’s geest een gesloten boek gebleven.—Op mijn verzoek tot Wundt, al die indeterministiese misduiding door een kategories authentiek woord eens voorgoed de kop in te drukken en daardoor mijn bewering te staven, „dass Ihre psychische Kausalität zwar anti-fatalistisch, aber durchaus deterministisch ist, dass sogar jedes ‚Novum’ als Ergebnis der schöpferischen Synthese vollständig ursächlich bedingt ist und Sie kein undeterminiertes, also kein ‚indeterministisches Element’ zulassen” mocht ik het volgend afdoend antwoord ontvangen: „.… dass ich an Missverständnisse und oberflächliche Missdeutungen meiner Ansichten zu sehr gewöhnt bin, um zu hoffen, sie überhaupt aus der Welt zu schaffen. Aber ich stehe nicht an, Ihnen zu bestätigen, dass ich auf psychischem Gebiete jede neue Erscheinung für psychisch determiniert halte und den Indeterminismus als eine meist auf unwissenschaftlicher Vermengung psychologischer und metaphysischer Begriffe beruhende unhaltbare Hypothese zurückweise.”

Het is mij een voldoening, deze onvoorwaardelike afwijzing van het indeterminisme door Wundt zelf te hebben uitgelokt, waarvoor met mij zeker menig discipel van deze machtige denker, vorser en geleerde, deze „Leibniz van onze tijd” en „mancher aufrichtige Freund einer rein-wissenschaftlichen, methodisch-empirischen, von materialistisch dualistisch metaphysischen Einschlägen freien Psychologie” hem dank zal weten.

Het wil mij voorkomen, dat Mr. Levy’s „brandende schaamte”, van Paulsen geleend uit verfijnd verantwoordelikheidsgevoel wegens Haeckel-verering, voor het aangezicht van Wundt (gelijk van Kant of Heymans of Münsterberg) niet misplaatst zou zijn. Trouwens Mr. Levy zou wel van Wundt’s psychiese causaliteit zijn afgebleven, had hij bedacht of begrepen, dat de psychist Wundt (in tegenstelling tot Mr. Levy), zo goed als Heymans, qua mechanist en verdediger der „gesloten natuurcausaliteit” zoowel anti-energist als anti-vitalist is en dat heel zijn psychiese causaliteit, met apperceptie en al,.… voor de dieren-ziel in beginsel evenzeer geldt als t.a.v. de mens, die voor de monistiese evolutionist Wundt.… zich ontwikkeld heeft uit het dierenrijk! „Da nun die associativen in die apperceptiven Processe continuirlich übergehen, und da Anfänge der letzteren, einfache active Aufmerksamkeits- und Wahlacte, bei den höheren Thieren zweifellos vorkommen, so ist übrigens auch diese Differenz schliesslich mehr als eine solche des Grades und der Zusammensetzung denn als eine solche der Art der psychischen Processe aufzufassen.” en: „Ist es nach den Gesetzen der physischen Entwicklung zweifellos, dass der Mensch von niedrigeren Lebensformen aus allmählich zu der ihm eigenen Organisationsstufe gelangt ist, so erscheint das nämliche nach den Gesetzen der psychischen Entwicklung mindestens im höchsten Masse wahrscheinlich.” Aldus een Wundt. Anders Mr. Levy: „Daar ligt een scheidslijn, neen, een klove, neen, een afgrond tùsschen de met rede begaafde en de redelooze wezens. Dit fundamenteel verschil.… is de bewuste voorstelling (de apperceptie), waartoe eerstgemelde wezens in, laatstgemelde wezens buiten staat zijn.…. Indeterminisme dáár, determinisme hier.”

Arme anti-Haeckelomaan Mr. Levy! Que diable allait-il faire dans cette galère?

Zo zou ik, indien nog nodig, in extenso kunnen aantonen, hoe Mr. Levy’s „Indeterminisme” Münsterberg’s ontijdelike Fichteaans-teleologiese „apperceptie”, die niet tot de wereld van het zijn of gebeuren, maar tot het rijk der geldende waarden behoort, ergo buiten alle psychologie en natuurwetenschap valt, dus eo ipso buiten alle (psychiese of physiese) causaliteit en die derhalve zomin oorzaak als gevolg kan zijn,—zo mogelik nòg fundamenteler, nòg gruweliker misvat, dan hij ’t Wundt’s psychologiese „apperceptie” doet,—door ze kwansuis te plaatsen.… in het (tijdelik) bewustzijnsproces, het bewustzijnsverloop, als „bewuste voorstelling”! De haren zouden Münsterberg te berge rijzen als hij moest zien „welke ontzettend gewichtige, welke albeheerschende plaats” déze zijn apperceptie dáár, als zódanig, „inneemt” en van welk „wetenschappelijk indeterminisme” zij als „het steunpunt en het plechtanker” moet fungeren! Vooreerst, wat zegt de psycholoog Münsterberg. (Mr. L. houdt hem voor „den wellicht grootsten psycholoog”) van de apperceptie in het bewustzijnsverloop? Niets meer of minder dan dat „Wille, Aufmerksamkeit und Apperception psychologisch einem Zusammenhange angehören, der durch den physischen Kausalbegriff beherrscht wird”! En dàn de „vorpsychische” „freie Apperception” van een antipsychologist als de teleoloog Münsterberg door het slijk gesleurd van Mr. Levy’s bewustzijnsverloop, Mr. Levy’s dualisties-bovendierlik „indeterminisme”! Münsterberg: „Wir haben keinen Grund, solche Betrachtungsweise auf die menschlichen Subjekte zu beschränken, da wir zweifellos auch bei der Berührung mit der Tierwelt zum Glauben an stellungnehmende Subjekte [dus „Wertung”, „Behauptung”—Mr. Levy’s inzicht zou, naar bl. 174 van zeker boek, vertalen: „bewering”!—„Aktualität”, dus.… „freie Apperception”!] gedrängt sind.” Wederom: Arme Mr. Levy!

De kennistheoretiese betekenis van Wundt en Münsterberg (geestverwant van Rickert) en hun onderlinge verhouding in psychologie en wijsbegeerte hoop ik na de voltooiing van mijn op stapel staand werk uitvoerig in het licht te stellen, dat beide verdienen, al zal dan Münsterberg niet alleen met zijn psycho-physies materialisme, dat aan lichaam en ziel weer gelijke ontologiese waarde, i.c. onwaarde, moet toekennen, maar evenzeer met zijn door reactie tegen dit fatalisme geboden meta-psychies ethicisme wellicht een van onze principieelste tegenvoeters blijken in het rijk der gedachte. ↑