Note 56 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

„Zuivere Rede” (p. 431/3): „Kinderlijk is ook de theorie van de psycho-physische ‚evenwijdigheid’, waarin op grond van het zoogenoemde axioom der geslotene natuurcausaliteit [zie boven bl. 205] eene natuurlijk geestelijke en geestelijk natuurlijke wederkeerigheid van werking wordt verloochend; dit ‚parallelisme’ vooronderstelt eene mechanistisch atomistische wereldopvatting [zolang men vóór de kennisleer staat—niet als men er „achter” is], door onzen landgenoot Heymans o.a. [o.a.!] wel eens in uiterst bedenkelijk klinkende zinnen begunstigd [alléén naar Prof. Bolland c.s.’ grove misvatting] en tot op heden nog altoos uitdrukkelijk te verloochenen [een onwaarheid; heel Heymans’ wijsbegeerte, niet alleen zijn groot kennistheoreties hoofdwerk, maar speciaal zijn Einführung is een uitdrukkelike verloochening niet alleen, maar de kritiese weerlegging bovendien.… edoch natuurlik uitsluitend voor wie „begrip heeft om te begrijpen” en voor wie derhalve zulk een „uitdrukkelike” verloochening even belachelik als overbodig zou zijn, terwijl de anderen.… rustig mogen doorgaan, Heymans te eren met hun smaad]. Intusschen laat deze de stoffelijke reeks alleen gelden als subjectief [!] ideëele verschijnselen in bewustheden en hij beschouwt het tweevoud der evenwijdigheden als eenen schijn [!], waarboven een universeel bewustzijn [integendeel, ieder begrijper!] zoude verheven zijn; hoewel hij zelf van zijn psychisch monisme, zijne zielige [bollands-hollands] aleenheidsleer, spreekt, is zijne ‚metaphysica op grondslag der ondervinding’ dus een universeel bewustzijnsspiritualisme, waarin hij de evenwijdigheden laat gelden als eenen ‚schijn voor—God’ [dat deze god schijn zowel als deze schijn god slechts op Prof. Bolland’s dogmatiese „waan en inbeelding” berust, begrijpt nu na mijn kritiek hoop ik elk van mijn lezers]. Een beletsel voor een ‚minder’ dan universeel bewustzijn, ook zonder ondergrond van ondervinding het stijve [i.p.v. slappe?] psycho-physische parallelisme voor waan en inbeelding te houden, is die [?] theorie van onzen proefondervindelijken zielkundige56 niet [voor wie er niet bij kan]. In eene openingsrede voor het psychologische congres van 1896 heeft Carl Stumpf de ‚zielig-natuurlijke (of natuurlijk-zielige) evenwijdigheidsleer’ terecht [cf.!] als een ‚dualisme’, eene leer van tweespalt gequalificeerd, die onbegrijpelijker blijft dan zelfs het oude onverhelderde occasionalisme, waarin voor het ob- en subjectieve correspondeeren de almachtige God aansprakelijk werd gesteld, en hij heeft gewezen op de noodzakelijkheid, den samenhang der wereld [precies!] ‚in allen deele’ te erkennen als eene algemeene wederkeerigheid van werkzaamheid, waarvan ook het psychische [zie bij Stumpf!] niet is uitgesloten.” „Zuivere Rede” vervolgt op bl. 433: „de ‚psycho-physische parallelisten’ of zielig natuurlijke evenwijdigheidsmannen voegen daaraan [aan de „ondoordachtheid” van „de mechanistische opvatting van warmte niet als warmte maar als beweging”; ondoordacht is hier alleen dat bollandse „niet als—maar als”] dan de ondoordachtheid toe, ‚omzetting’ van warmte in beweging natuurlijk, doch verkeering of omkeering van wenschen in bewegingen onmogelijk te achten [natuurlik onmogelik, maar weer alléén voor voldoende kennisleerbegrip, even onmogelik als de verkering van lichtbronnen in hun eigen schaduwbeelden of, zuiverder nog, van tijdvakken in hun eigen jaartallen!]. Maar [kostelik, dit „maar”!] de werkelijkheid zelve en als zoodanig is meer dan werkeloosheid [o uil in Athene], zij is als zoodanig de werkzaamheid zelve, en werkzaam zijn is verkeeren, omkeeren of omzetten [betrekkelik!], hetzij men dit begrijpelijk vindt of niet.” Maar.… dat juist tot deze werkelike werkzaamheid van werkzame werkelikheid.… de natuur, de physiese kosmos, niet behoort dan voor kritiekloos dogmatisme, dat is juist het voorondersteld inzicht der kritiek, waardoor zij alle zuivere rederijkerij, ’t zij die van de duitse Prof. Stumpf of van de nederlandse Prof. Bolland, te boven is. En het blijkt nu eenmaal Prof. Bolland’s noodlot, dat hij zelf nergens zieliger is, in de ware zin des woords, dan waar hij tegen Heymans en diens zogenoemde „zieligheid” zich keert en te keer gaat.