Note 18 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Bijgevolg—al weet tegenwoordig elk respektabel theoloog, „dat het materialisme het bewustzijn niet kan verklaren”—ik vrees, dat er nog zijn, die met de mond vol tanden zouden staan, als men hun vroeg: „kunt gij het bewustzijn dan wèl of beter verklaren?” en dan niet eens zouden vatten, waarom zij zelf niet verplicht zijn tot wat zij van het materialisme vergen—en zeker niet, dat het psycho-physies materialisme.… evenmin verplicht is „het bewustzijn te verklaren”, evenmin tracht, het bewustzijn uit materie „af te leiden”, als enig dualist.… zodat het dan ook zelf per slot van rekening.… even dualisties blijft; en al weet tegenwoordig elk respektabel theoloog, dat geest en stof zó „heterogeen” zijn, dat geest nooit uit stof of beweging kan worden afgeleid, kan zijn voortgekomen.… ik vrees, dat een enkele nog ietwat verlegen zou staan, als hij moest opgeven, waarom dan wèl, trots die heerlike „heterogeneïteit”, stof en beweging uit geest kan voortkomen of „geschapen” worden en waarom dan licht en warmte wel uit beweging kan ontstaan (daar hoort men nooit van die heterogeneïteit!), of waarom dan die heterogeneïteit geen beletsel is voor „Wechselwirkung”, wederkerige causaliteit tussen geest en stof, geen beletsel.… aangezien nu eenmaal voor het gros der dualisten heel die heterogeneïteit niet veel meer is dan een gretig nagepraat dogma—niet zelden zó goed begrepen, dat het tevens verloochend wordt door het even dierbaar-klinkend, maar helaas materialisme-belijdend.… „ignorabimus”; en al weet tegenwoordig elk respektabel theoloog, dat het materialisme „wetenschappelik heeft uitgediend”18, dat het „dood” is—„il y a des morts qu’il faut qu’on tue”, want het leeft, niet in die oude, dode, paradetrits der theologen: Büchner-Vogt-Moleschott (van deze laatste vooral zouden ze nog veel kunnen leren, als ze hem lazen in plaats van hem eeuwig te doden), niet in die oude edel-redelike David Friedrich Strauss, die zo onverbloemd en onvervaard de konsekwenties van het wetenschappelik, maar helaas nog realisties, denken heeft getrokken, als wellicht geen theoloog vóór en nauweliks één na hem, maar het leeft, het leeft sterker en vuriger en machtiger dan ooit, in natuurvorsers, biologen, physiologen en pathologen als Flechsig en Meynert, Loeb en Ramon y Cajal, Verworn en Zander, Forel en Benedict en Cramer, Pikler en Kroell en Jäger en Rau, Kassowitz en Schneider, in de „positivistiese” maar naturalistiese volgelingen van Spencer en Comte, in Bain en Lewes en Huxley en Maudsley, in Paulhan en Ribot en Le Dantec en Sollier en Grasset en Delbet, of Winkler en Jelgersma ten onzent, in veldwinnende sensualistiese filosofenscholen, het „empiriokriticisme” van Avenarius c.s., in Mach en Petzoldt en Ziehen, in het energetisme van Ostwald als in het anti-energetisme van Boltzmann, in de psychologie van Münsterberg c.s., in de via Feuerbach van Hegel afstammende Carneri en Dietzgen c.s., in sociologen en ethici als Gumplowicz en Durkheim en Ratzenhofer en Kautsky c.s., Cresson en Bayet, in ongeveer heel de criminele anthropologie en -sociologie, van de prima tot en met de terza scuola, Aschaffenburg zo goed als Ferri, Vargha, Laurent, Garofalo, als Bleuler en Hamon e tutti quanti, ten onzent b.v. Aletrino, Wijnaendts Francken en Steinmetz, het leeft en bloeit, niet alleen in al die bekende en de duizenden minder of niet bekende mannen der wetenschap, maar evenzeer in de steeds wijder kringen en lagen, die aan het kerkelik dualisme, maar niet aan het realisme ontwassen, natuurlikerwijze openstaan en opengaan voor een „natuurwetenschappelike wereld- en levens-beschouwing”, voor een beweging, die weliswaar nog niet adogmaties of zuiver anti-dogmaties kan denken, maar toch reeds anti-dogmaties en zonder dogma denken wil als b.v. de Monistenbund, voor de populair-wetenschappelike materialismen van Haeckel, van Clouston (met een tiental onderling strijdige realistiese theorieën over de verhouding van lichaam en geest), van Paul Dubois, van Duncan (de niet ongewone verbinding van materialisme met deïsme, die trouwens aan zijn geheel buitengewone leerrijkheid ten aanzien der nieuwe natuurwetenschap, The new Knowledge, geen afbreuk doet) en van de spring-levende kerngezonde bezield-naturalistiese Bölsche, of ten onzent van Dr. Buekers (met zijn even dogmaties als dilettanties „monisme”) en Dr. Snijders, ja, het bloeit zelfs in het anti-naturalisme van natura-listen-huns-ondanks als Dilthey19 en Eucken20 of ten onzent van Embden21, het leeft en bloeit niet alleen, dat „dode” materialisme, maar wat meer zegt, het heeft nog een grote, een grootse taak—de ruimtewereld van alle dualistiese smetten, van al wat ziel of zielachtig („Psychoid”) is, te helpen zuiveren en verlossen. Daarna pas kan en zal het zelf ter ziele gaan. Want het materialisme is de eerste helft van de grote kennistheoretiese waarheid wier tweede helft de dood is van het materialisme: de geest is niet in de ruimtewereld, maar de ruimtewereld in de geest.—Al hebben dus dualisme en materialisme het materie-realisme gemeen en zijn zij in zoverre voor de kenniskritiek lood om oud ijzer, zelfs kennistheoreties, methodologies heeft het materialisme nog op het dualisme wat voor, gelijk het dit veelal overtreft in anti-dogmatiese gezindheid. En wanneer dit dualisme, als in onze dagen—met behulp van „terug-gevonden” zieltjes, die als geleerde physiologiese bolletjes in de ruimte (van hun atoom-woninkjes, hun cellen en hun zenuwbanen!) hun weg kunnen en willen vinden en hun taak en „plicht” van „gidsen, telefonisten, chefs” volbrengen met de waarlik bovenmenselike knapheid, ordelikheid en liefheid van de spiritistiese gedachtestof (zie Meyer, Opm. 32)—zijn even blinde maar toch allicht minder bijgelovige, meer wetenschappelike mede-realisten van de materialistiese wal in een dualistiese moddersloot tracht te helpen, dan heeft het van de kenniskritiek slechts de materialistiese hoon te verwachten, die zulk verderfelik pogen verdient.—Zònder materie-kritiek is datzelfde materialisme onweerlegbaar, dat mèt de materie-kritiek weerlegd is. Zo blijft elke realistiese, dus dualistiese, „weerlegging” van het materialisme een machteloos, hopeloos pogen, van te voren tot mislukking gedoemd. Zelfs de meer dan 40 bladzijden door heel Busse’s denken en weten daaraan gewijd, zijn verloren, verspilde moeite, die slechts bewijst, dat uit „materie” alleen niets ziels is „af te leiden” of te „verklaren”, dat iets anders, geesteliks, naast de materie dient aanvaard, dus oud nieuws, door niemand gereder toegegeven dan door het psycho-physies materialisme, dat dan ook door Busse met de naam van „Pseudomaterialismus” wordt vereerd en later als „Automatentheorie” voor zijn realisme optreedt als de onhoudbare afschrikwekkende konsekwentie van het.… niet-realisties parallelisme van Wundt of Heymans, die er juist de principieelste bestrijders en weerleggers van zijn. Trouwens, wij zullen straks nog nader zien, hoe ook Busse’s dualisme, als dat van zijn meester Lotze (een dualist, voor wie qua denker mijn eerbied zeker niet geringer is, dan b.v. voor Fechner), al wil het tenslotte een „idealistisch-spiritualistischer Monismus” zijn, het oude verloochende materie-realisme in zich draagt als de parasiet, die het ten dode doemt.