Note 48 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Want volstrekt onafhankelik als de werkelike reeks, waartoe al het psychiese behoort, is van de phaenomenale reeks, de natuur, heeft en houdt zij, of liever krijgt juist, haar volle vrije zelfstandige eigen wettelikheid, psychologies, logies of ethies en haar van alle physiologismen en naturalismen principieel gezuiverde psychologie, onverschillig of men het apperceptieve, actualistiese voluntarisme zonder wil van Wundt of het meer substantialistiese van Eisler’s „organisch-teleologische” psychologie aanvaardt, dan wel b.v. de „beschreibende und zergliedernde” psychologie van Dilthey of daartegenover Ebbinghaus’ psychologie van Einfachste seelische Gebilde en Allgemeinste Gesetze des Seelenlebens, of wel Fouillée’s Psychologie des Idées-forces of zijn en anderer „speciale” psychologie of characterologie („éthologie”) of b.v. Heymans’ logica-psychologie. Zo volgt, om dit voorbeeld te noemen, het denken zijn eigen logiese wettelikheid, zonder dat het parallele hersenmechanisme iets te „verlangen” of te „erzeugen”, te verhinderen of te veroorzaken heeft (Busse, p. 359 en daarvóór), trots Liebmann’s realistiese „Antinomie” en Busse’s physiologiserend anti-psychologisme dat (niet zonder realistiese reden) „weitere Antinomien ethischer Natur” voorziet. Maar hier doemen problemen op, die tot een ander gebied behoren en niet afhankelik zijn van de tegenstelling idealisme—realisme of parallelisme—causalisme, dus basta. Zo verenigt het idealisties parallelisme zonder „doppelte Wahrheit”48, die het met Busse kan verfoeien, zonder zelfweerspreking, het psychologies determinisme ten aanzien der werkelikheid, waarin karakter en overtuiging, wilskracht en hartstocht, verstand en gemoed, beraad en gezindheid oorzakelike determinerende machten kunnen zijn, met het fatalisme ten aanzien der natuur, waarin van wil of weten, van ziel of instinkt of gevoel geen sprake kan wezen, zo min als in de werkelikheid van zulk „mechanisme”. Als dan ook Prof. Bruining in zijn bovenvermeld Gids opstel (zie tekstbl. 219 noot 1) beweert (p. 492/3): „In beide [materialisme en monisties psychisme] is de wereldorde in haar geheel een reusachtig mechanisme, de handelende persoonlijkheid eenvoudig een automaat”.… dan antwoorden wij: voor het materialisme hebt ge met uw „reusachtig mechanisme” gelijk, zover dat materialisme altans een eindige massa aanvaardt, (neemt het zijn materie oneindig, dan wordt ook het mechanisme niet reusachtig, maar oneindig groot), doch voor het psychisme is niet precies „de wereldorde in haar geheel” maar.… haar phaenomeen „een reusachtig mechanisme” en niet precies „de handelende persoonlikheid” maar z’n phaenomeen, z’n lichaam, „eenvoudig een automaat”. En voor de wereldorde, de werkelikheid zelf van het psychisme is „reusachtig” even zinledig als „klein” of „groot” of elke andere afmeting, daar het psychiese nu eenmaal geen afmetingen heeft. En een „mechanisme”? Tweeërlei betekenis heeft mechanies: 1o. de eigenlike, ruimtelike, physiese zin: „werktuigelik” zich bewegend, volgens de wetten der „mechanica” of bewegingsleer en 2o. de overdrachtelike onruimtelike psychiese zin: „werktuigelik”, „machinaal”, d.w.z. zonder medewerking van wil en bewustzijn, willoos, gedachteloos, als een automaat. Welnu, van het 1e kan moeilik sprake zijn in een onruimtelike wereldorde en van het tweede evenmin in een wereldorde, waar wil en bewustzijn, gemoeds- en denkleven, subjekt en persoonlikheid, in plaats van te worden uitgeschakeld of zelfs maar dualisties gebonden49 aan enige „werkelike” stof of natuurwettelikheid, integendeel juist tot het wellicht enig werkelike, tot het zéker enig kenbare werkelike verheven is! Daarom behoeft geen idealist zijn intellektueel geweten geweld aan te doen door indeterminisme om aan het fatalisme te ontkomen (gelijk realisten als Prof. Bruining) en daarom is dan ook geen enkel krities idealist, zover ik weet, psychologies indeterminist.50 Dat is een heugelik resultaat te meer van de kritiek! En Prof. Bruining’s redenering (ib.): „Hebben wij, naar de grondgedachte van psychisch monisme, aan te nemen, dat de waargenomen—door den ‚idealen Beobachter’ waar te nemen—hersenprocessen, die, zooals er uitdrukkelijk wordt bijgevoegd ‚durchweg[s] den mechanischen Gesetzen sich unterordnen’, eenvoudig de eigenaardige vorm zijn, waarin het in iemand plaats grijpend psychisch proces zich in het bewustzijn van den waarnemer voordoet, dan ligt daarin onmiddellijk opgesloten, dat dit psychisch proces zelf volgens de wetten der mechanica verloopt” is een redenering van hetzelfde kennistheoreties gehalte als deze zou zijn: „Hebben wij, naar de grondgedachte van psychies monisme, aan te nemen, dat de waargenomen hersenprocessen, die, zoals er uitdrukkelik worde bijgevoegd, geheel en al stoffelik zijn en in de ruimte blijven, eenvoudig de eigenaardige vorm zijn, waarin het in iemand plaats grijpend psychies proces zich in het bewustzijn van de waarnemer voordoet, dan ligt daarin onmiddellik opgesloten, dat dit psychies proces zelf geheel en al stoffelik is en in de ruimte zich afspeelt”!