Note 1 — RESULTATEN. DE VERHOUDING VAN GEEST EN NATUUR, LICHAAM EN ZIEL.

Wij zijn dus het materie-realisme kenniskrities te boven, weten en begrijpen, in welke zin en op welke gronden de werkelikheid van de stof, de natuur, moet worden geloochend. De wortel van het materie-realisme bleek ons de dogmatiese, verdubbelende, waarnemingsleer, die de natuurdingen of objekten door prikkels via zintuigen en hersenen tot oorzaken onzer gewaarwordingen maakt. Dat dogmatisme, gemeen aan anti-theologies materialisme en anti-materialisties dualisme van volks- en kerk-metaphysica hebben wij uitgeroeid, de objekt-immanentie, dus ook Berkeley’s immaterialisme, bereikt, en Berkeley zelf, wiens „idealisme” sinds Kant door heel het koor van veilig zich voelende napraters zonder begrip voor „dogmaties” is uitgemaakt, de hem toekomende ere teruggegeven. Daar wij ons echter van meet af georiënteerd hebben aan de kritiese grondvraag der kennisleer konden wij, dank zij Kant, ons natuur-phaenomenalisme bevestigen, zuiveren, verdiepen door het ruimte-idealisme. Zo is de weg gebaand tot zuiver krities Immaterialisme, dat als zodanig, negatief, dualisme en materialisme waarlik te boven is en positief zijn voorlopig waarschijnlikste wijl best gefundeerde verwezenliking vindt in een monisties Psychisme. Dit zuiver Psychisme—een naam m.i. verre te verkiezen boven „psychies1 monisme” als klare tegenstelling tot zijn antipode, het Materialisme, zowèl als tot het Dualisme—kan door geen realist, hij zij materialist (die als zodanig kleur bekenne, zich niet langer achter het pseudonym „monist” verschuile!) of dualist, door geen waarnemingsdogmaticus worden bereikt2. Pas achter de berg van het waarnemingsdogmatisme begint het pad naar het Psychisme.—Zo is de waarnemingsleer een sjibboleth van elke wijsbegeerte. Want waarnemingsleer is begin en beginsel van kennisleer, kennisleer grondslag en richtsnoer van zijnsleer en waardeleer, dus van wijsbegeerte in haar geheel.—Daarom opent de „transcendentale Aesthetik” de „Kritik der reinen Vernunft”, daarom werd handhaving, verdediging en toelichting van Kant’s waarnemingsleer zulk een integrerend deel van mijn kritiese taak. Geef mij uw waarnemingsleer, en ik zal u zeggen, wie gij in philosophicis zijt, trots al wat ge wenst of schijnt, denkt of zegt te zijn. Zeg mij, hoe ge uw eenvoudigste gewaarwording krijgt, hoe gij het lezen van één regeltje druks verklaart en begrijpt en ik ken uw plaats in zake dat centrale wijsbegeerte-probleem, de verhouding van lichaam en geest, ik weet in hoeverre gij dogmaticus of criticus zijt ten aanzien van ruimte en materie, van meetkunde en natuurwetenschap, in hoeverre Kant en kennisleer tot u en gij tot deze zijt doorgedrongen, voor welke moeilikheden gij staat, bewust of onbewust, en welke gij te boven zijt.