Volume 6 / Part 2 — A Lamentation for Kahahana.12
Reading edition
O pililua oe, o helelua i Ewa, 1.
O ka hele oe a ka’u lani,
O kaapikikolo olua ia lua mea—
Omeamea wale ia iho i ke kula e,
I ka oneanea i Kawailele. 5.
Lo! there was the sacred drum— Nolaila ka! o Kahapuulono, o Kapaikaualulu—
O ka pahu i loko o Kekeleaiku.
O Hiolani oe, o ka pueo kani kaua
No Halaulani i Hanapouli,
No ka welu hau i ke kai, i Kupahu, 10.
There was Kalohai. Nolaila ka o Kalohai.
O Puanakau ka malama;
The month of Hikilei is quite certain. O ka malama o Hikilei akaka lea,
O Hionalele, o Kamaka, o Kemilia,
O Hikimauelemauele kona lua e. 15.
They two borne upon the ocean, Elua laua i ka moana e,
Oia kai ke awalau o Puuloa,
Iluna o Waakaiolohia lani.
E i! lau hoe ia ana ka lani,
Oia kai luna i ka pola waa e. 20.
Kupu maikai Leahi i ka malie;
It is separated, it is cut asunder. Iaea e ke kai, a moku okoa.
The people on the canoes thought a sea lay between, Kuhi ka waa holo, he kai ko waena,
But there was no sea; it was deceiving, Aole ka he kai; he hoopunipuni,
There was a joining indeed upland of Huewa. 25. He pili ka no uka o Huewa. 25.
Ua ehu wale i ka la o Makalii
Is the brown grass of Mauuenaena, Ke oho kukai o Mauuenaena,
I enaena i ke kai o Kalehuawehe
I na kulana heenalu i Aiohi.
Aloha! na hoa o ka nalu mua kau, 30.
O kulana kai o ke kaulua e—
He kaulua aloha keia e Moholekinau, ka lani.
O Laauli, O Lanikele, O Kamahukeleaola, O Laauli, o Lanikele, o Kamahukeleaola,
O ke kanaka o ka pali komo i Peapea;
Komo i ka hale pea lau niu; 35.
Hale pili ole o ke kaha ke noho oe,
Whose is the right of residence, Owai la ke kuleana o ka noho ana,
I nanea’i oe i ke kaha nei?
Ua hele Kona; he ole Koolau;
Ua kuleana ole ua kaha la— 40.
Ua kaha aloha la a olua e moe maila,
E kamaele kai kapu, laahia Keawe,
E ka auwae ele lua, i ele ka maka;
O ka makamaka ia o ke kapu o ke ’lii.
He pua ka lani, he pua laha ole nei no na moku. 45.
He kamahao ka lani na Oahu,
I walea ka lani i Kona, i ka lulu—
I ka pohu wale o ka ua waahia,
Beating down the grass. Ke halii maila i ke pili.
Akaaka ke kupa, haki na nalu 50.
I na huakai o Kauahui.
I hui ia paha oe e moe mai la
A manawaohua ka makani, pahola iho la Kaunulau.
E ku! e kaula ka waa,
A canoe rope fastened to the cliff, 55. He waa huki kaula i ka pali. 55.
I ka pali la oe! i ke alia!
I ka maomao la i Kinimakalehua.
Noho ana kanaka i ka nahelehele
A hiki moano ka lehua—
Ke koa i kau i ka la. 60.
E kau ae i ka haka weloula lani!
Ua ike paha oe, e ka ua, e ka la!
This is the chief who lies here, Ea ke lani e moe nei.
E loloaikulani wale ana, aohe kapa—
Sleeping in the rain of the winter. 65. E moe wale ana i ka ua o hooilo. 65.
E ka lani nui maka hakuma i ka lani.
Powerful is the chief that disregards the kapu Makolukalanimakahakumaikekapu
O ke kahiwa o Lono, ka hakuma lani.
The chief has gone, a soul without a body; Ua hele uhane ka lani, aohe kino;
Ua uhane ololi wale ka lani. 70.
The voice of the spirit calls to his companion in sleep, Alapai; Ua hanehane ka leo, ke hea i kona hoa moe o Alapai;
O Kepookukahauhanaokama.
He kama la hoi ia, he kamalei,
O kona hoa moe no ka ia, o ka pali welau loloa o Koolau.
No Koolau hoi kekahi aloha, 75.
E ka huakai malo lauki,
Ike wale e ka ua haao,
Ua hanai ka makahala;
Ke lu la i ka muo o ka lehua
I ui wale ae ia oe, e Kalauli. 80.
He waa puaa Kahuoi
Kuu hoike, kuu hoikeike o ka nahele,
My guide in the deep ravines, Kuu alakai o ka pali loa e.
Akahi o nohoia a hala aku la.
Kai noa ua hala kuu lani. 85.
The koa-canoe bore him hence— Ua lawe la koa waa—
Ua ahai la o Mahuka i ke ola, ola la paha.
O ke aha la ka hala a ke kanaka
I hana ino ai ua kai la?
The sea that bears away the ako, and the ama! 90. O ke kai lawe i ako, lawe ama e! 90.
Waa ua umauma, ke ala e hiki ai;
Pae maeele i ke ka honua e.
Kuu ka luhi, aloha ia oe.
The eyes of his friend were fixed upon him. Kau mai ana ka maka hoaloha.
E kuu kaai kapu au o Liloa e, 95.
O ke kaai mawaho, o Umi he ’lii,
That is the offence for which his property was taken. O ka hala ia kui papa mokumoku i ke au
Noho i ke kai, kamaaina aku la ka moana e; o ke koa-i-a-.
O Lonokaeho lae wakawaka.
The red kapas of the two chiefs, 100. O na kapa ula o na lani a elua e, 100.
Elua olua, elua maua;
Paiha oukou i ke ala e Apua,
O ko kaina ala liu ka la o Waianae.
Wehe ke kaiaulu i ke oho o ka niu,
Komo okoa iloko o ka hale, 105.
Grateful for warmth is the house, Aloha ka hale i ka mehana e,
Chilled by the mountain breeze, sleeping in the cold— Hai i ke hau, moe i ke anu—
I ka makani anu he waikaloa e.
Loa ke ala ke hele ia;
Hele hewa i ka nahele o Halemano, 110.
In the uplands of Wahiawa, far inland I ka uka o Wahiawa, i ka uka lilo e
Where dwelt the clouds, there resting, Noho i ka ao, noho ihola e,
Residing in quietness. Nanea ka noho ana.
The wind whispers and gathers the clouds together— Ia kuololo ololo pua i ka makani ke ao—
Ololo, ua nopa ke kahawai. Aloha ka wai! 115.
The cold water of the wilderness you two frequented, A olua e hele’i i ka wai anu o ka nahele,
[Yea,] the mountain climbers are shivering with the cold. Ua li wale i ke koekoe ka huakai hele pii mauna e.
. . . . . . . . . .
Ka huakai hele, hele pii mauna—e—
Haele i ka uka lilo, e ka lani!
Loua i kela muo o ka lani. 120.
O ka lani hoikea ka mea paha ia nei
Sleeping E moe ana
I ka hiamoe kapu o niolopua.
He slept all day until night; E moe ana a po ka la—e—
Through the night also. 125. Po wale ho-i— 125.
Moku i ke a’u la kuu lani.
He has gone in the short path of Kanaloa, I haele i ke ala muku a Kanaloa,
O ka kino loa e like me Kana
I anana ia a puehu ka loa—
Hoi ha ka nui o ka lani—e—. 130.
Like ole paha.
I loa ka lani i moe i ke ala—e—
Moe oni ole ka lani i ka ea—e—
Oia ke ea na Kanenuhonua.
Huna aku la i ke aouli ka lani; 135.
Liua hoi ka maka i ka nalo loa.
Kiowaikaala no Waianae,
A fountain of Kalalau, upland He poowai no Kalalau, i uka
Of Makanipalua, above at Haliala, No Makanipalua, i ka luna i Haliala.
Kou inoa. 140.
Auwe! kuu hoa o ke Koolau
Mai ka Malanai o Kailua—e—
Ke ahe wale la i ke oho o ke uki;
I ke kula puukaa la o Alele,
I ka pouli hau aoi hala, 145.
Hala hoomau,
But never penetrated. Hele loa e—
Lu iho la i ko nui kino, oleoleo la i ka moana—e—
They are swimming. Au mai ana.
Ka maka hoaloha ke kumu o ka po. 150.
Hookumu ka po—
Ka po ka mole ka weli o ke alii.
Alii o poluluhi, poweliweli;
Weliweli kaumaha i na lani hakoi,
Hakoi o kona nui ko aloha—e— 155.
Au wale ana au, he ake ka ike.
E oe ike, ua nalo loa—e—
Ua laa i ke kai okia a Kane,
Aia i Kuaihelani ka hele ana—e—
O ka onohi ula o ka lani ko inoa. 160.
Keiki kapu oe a Kaeha—e—
Elua olua i moe i ka lai o Kahaloa—e—
He kamaaina no ke kai i Hauola,
A resident dwelling at the cape of Waiaula. Kupa noho lae no Waiaula.
I uwe wale ae ia Kona—e— 165.
I ka la loa wale o Makalii—
E lawe ana koena aloha ilalo.
Ia ka lani kau koliko lani,
E uwe mai i ke keiki—
The companion whom thou namedest; 170. I ko hoa i olelo ai; 170.
I hai ai i o lahonua,
E momoe pu i ke ehu kai—e—
Hookahi ka lani kaha aku nei.
O ka moku, o ka aina, alua
Hele i ka huakai, hoi ole—e— 175.
Heaven is the sacred fireplace of the chief— O ka lani ke kapuahi kapu o ka lani—
O ke alii puolani i ke kai o Peapea a Kamanu.
O Kaioea o Maui ka hookalakupua,
He kupua ka lani no ka moku e—
Ke hakupehe ia nei kuu lani 180.
O Palila ko ka po.
O ka lani ko ke ao.
Ua hoopaapaa ke alanui hele.
My chief is alive [or] he is dead [perhaps]. I ke ola, i ka make o kuu lani.
Ua ike pu no kakou 185.
I hele o ka lani i ke awakea.
I uhai i kana wahine—e—
Halualua Kona, halua Wailuku.
That was the wife O ka wahine ia
I aloha ai ka lani hahai e— 190.
Hele lolopio ai ka lani,
A ui ia iho i ka niau;
Moe malie e;
Aia ko makuahine i ko lealea; i ko lealea.
Hoi hou ka lani i ka wa kamalii ke hiia la. 195.
The chief Kaumakoa, the king, O ka lani Kaumakoa, ke alii,
I lole i kalole ka leo.
He pe he pa wale no ka noho,
He mahu paha no Honokawailani.
He lani aimoku, he alii no ka moo, 200.
O ke alii a ka maka i ike, i papu ke kapu.
Papu ka lani palamoa he inoa.
. . . . . . . . . .
He kai mahamoe, kai moa Kailua e,
O ka luhe la lula i ke kehau.
He hau ke ala, he kumoena ololi; 205.
E newa ai o hea make i ka la,
Akua noho la i Puuokapolei.
E hanehane mai ana ka la i na wahine o Kamao,
Akua pee, pua ohai o ke kaha,
I walea wale i ke a— 210.
I ka ulu kanu a Kahai.
Haina oe e ka oo—
E ka manu o Kanehili.
I kea ae la hoi kuu lani
Iluna ka ohu Kanalio a ka manu e— 215.
Kela manu haule wale i kauwahi,
I hapapa i loaa i ke kanaka.
Honi i ka manu hunakai o kai,
There indeed by the sea is my chief, Aia ka i kai kuu lani;
I ka la la hoano i ka lele kai, 220.
Akua hoea kai la i Oneula.
Ua molowa wale na hoa haele.
Ua pauaho, ua haalele; ua noho hookahi o ka lani e,
Kamau i ka lau o ka pali ke ala—
Ala holopapa laau i alanui, 225.
I awa no ka waa o Hamakua
To ascend and lie quietly above, E pii ai a waiho aku iluna,
I ka waa o Kuileiakamokala.
E kala i hele ai o ka lani;
Imo aku la ka maka, nalo aku la—e. 230.
Lele Uli e—
Burst the waters— Lele wai e—
To query; to question; water? water? He ui, he ui, he wai, he wai?
Drinking water is the water of Laka, He wai inu he wai no Laka,
Laka indeed was his name. 235. O Laka ka hoi kona inoa. 235.
I kaili aina ai ka lani,
Ooki i ke one kapu o Kaha e—
The place trodden alone by my lord. I kahi hele hookahi a kuu lani.
Pouli ka ua; moku pawa i ka nahele;
Lele hoopoo ae la ka ua iluna i ka hala, 240.
I ke poo o ka hala ua o Hanau.
Hanau mai ke Akua olelo—
Akua pahulu hohe hoha mai ana
E kaha aku nei; i ke kaha aku nei o Kama,
O Kama o ka lei o Moopuali, 245.
O ke alii o ke kai ahua moku,
O ka moku o Maakaina.
I kaina oe, i kaikuaana kela O ka lani.
Ilaila no ka ike la, ike iho, 250.
There is righteousness, righteousness indeed, Ilaila no ka pono la, pono iho,
O’u mau kaikunane hoomau hele loa,
Aia la laua ihea?
Kaia na ke kalana e luhe ana e ka malie.
A pua ia kae ka pona waa. 255.
Hooponopono ka pali, niania ka la,
Hoi koana ka makani i Laiewaha.
Hoowaha keiki waha i ka pohu,
Very calm is Kona. Pohu loa Kona—e—
A ai pili ka pohu a Kauna, 260.
A oi na i ka makani o Kau.
Ke haaino mai la Kahaanaweli.
Weliweli ka ino o na Puuapele i Piliwale,
I halihali mai ka ia’u a waho kahua haalele.
I haalele i makaulia i ke a, 265.
I ke a lau maka ihe—
He ihe, ke ae, he keiki na Kau,
Ke hooweliweli mai la iaia;
He is now afraid of the wind. Akahi no ka makau i ka makani.
E hoi ana no au i ka malino, 270.
I ka pawapawa ahaaha o nikiniki,
I naoa no me he mea no uka la—
Ka maawe ala a ka waa e hele nei o ke kai.
O ke kai kanu koa, kanu hala, kanu lehua,
The lehua, the noni blossoms in the sea; 275. He lehua, ka noni, ke pua la i ke kai; 275.
The sea is quite red with them. I ke kai ula loa e—.
Lolohili no a Kawaihae.
A Kawaihae hae na ukana,
Hana liilii ka ukana a ka huakai.
I hakalia ilaila hiki ka la; 280.
Moe koke no i ke kula o Moolau i Puuhuna.
Ka puu o Koaie i Waika; i Waika ia—e—
Kaha i ka hau, ka wai a ka la,
He la makili loa ka uka o Kaipuhaa.
Haa na makani, pa e paio nei, 285.
Paio i ke alo o Makanipalua.
A oi lua ka maikai o Kohala,
I kuipeia e ka makani Apaa.
Ka laolao imu nahele kuakua loi,
Ka pae ko kea upepe o Kehei—e— 290.
Mai Kohala waho no a Kohala loko,
E hea mai oe ia’u maloko na,
Eia ka puu o waho nei, he anu.
NOTES ON A LAMENTATION FOR KAHAHANA.
[These notes on the Kahahana Mele are based largely upon those of Judge Andrews, found with the original MS. in his study thereof for its translation, and though more applicable to the original version than the translation, they nevertheless throw much light on ancient Hawaiian thought and practice. It may seem presumptuous to attempt the alteration of so eminent a scholar’s work, and is, in some parts, done with reluctance, yet a careful examination called for revision in places to modify admitted obscurities in his notes, which would doubtless have been done by himself had he prepared it for publication.—Ed.].