59. Como Santa Maria fez estar o monge trezentos anos ao canto da passarinna porque lle pedia que lle mostrasse qual era o ben que avian os que eran en Paraiso.
Reading edition
Quen a Virgen ben servirá a Paraiso irá. E d’ aquest’ un gran miragre vos quero eu ora contar que fezo Santa Maria por un monge que rogar ll’ ia sempre que lle mostrasse qual ben en Parais’ ha, Quen a Virgen ben servirá, e que o viss’ en sa vida, ante que fosse morrer; et porend’ a Groriosa vedes que lle foi fazer: fez lo entrar en ũa orta en que muitas vezes ja (Quen a Virgen ben servirá) entrara, mais aquel dia fez que ũa font’ achou mui crara et mui fremosa, et cab’ ela s’ assentou; et pois lavou mui ben sas mãos diss’: ai Virgen, que será? (Quen a Virgen ben servirá) Se verei do Paraiso o que ch’ eu muito pedi, algun pouco de seu viço ante que saia d’ aqui, et ben saiba do que ben obra que galardon averá. Quen a Virgen ben servirá. Tan toste que acabada ouv’ o mong’ a oraçon oiu ũa passarinna cantar log’ en tan bon son que se escaeceu seendo et catando sempr’ alá. Quen a Virgen ben servirá. Atan gran sabor avia d’ aquel cant’ e d’ aquel lais que grandes trezentos anos estevo assi ou mais, cuidando que non estevera senon pouco, com’ está (Quen a Virgen ben servirá) mong’ algũa vez no ano quando sal ao vergeu. Des i foi-s’ a passarinna, de que foi a el mui greu, et diz’: Eu aqui ir-me quero ca oi mais comer querrá (Quen a Virgen ben servirá) o Convent’. E foi-se logo et achou un gran portal que nunca vira, et disse: Ai Santa Maria val! Non é est’ o meu mõesteiro, pois de mi que se fará? Quen a Virgen ben servirá. Des i entrou na eigreia et ouveron gran pavor os monges quando o viron et demandou-ll’ o prior, dizend’: Amigo, vos quen sodes ou que buscades acá? Quen a Virgen ben servirá. Diss’ el: Busco meu abade que agor’ aqui leixei et o prior et os frades de que mi agora quitei quando foi a aquela orta; u seen? quen mi o dirá? Quen a Virgen ben servirá. Quand’ est’ oiu o abade teve-o por de mal sen, et outrossi o convento; mais des que o souberon ben de como fora este feito disseron: quen oirá (Quen a Virgen ben servirá) nunca tan gran maravilla como Deus por este fez polo rogar de sa Madre, Virgen santa de gran prez! Et por aquesto a loemos, mais quen a non loará (Quen a Virgen ben servirá) mais d’ outra cousa que seia? Ca, par Deus, gran dereit’ é pois quanto nos lle pedimos nos da seu Fill’ a la fe por ela, et aqui nos mostra o que nos depois dará. Quen a Virgen ben servirá a Paraiso irá.
60. Cantiga de loor Esta é de loor de Santa Maria, com’ é fremosa et boa et ha gran poder.
Rosa das rosas et fror das frores, Dona das donas, Sennor das sennores! Rosa de beldad et de parecer et fror d’ alegria et de prazer, dona en mui piadosa seer, sennor en toller coitas e doores. Rosa das rosas, et fror das frores. A tal Sennor dev’ ome muit’ amar, que de todo mal o pode guardar et pode ll’ os pecados perdõar que faz no mundo per maos sabores. Rosa das rosas et fror das frores. Devemo-la muito amar et servir, ca punna de nos guardar de falir, des i dos erros nos faz repentir que nos fazemos come pecadores. Rosa das rosas et fror das frores. Esta dona que tenno por Sennor et de que vos quero seer trobador, se eu per ren poss’ aver seu amor dou ao demo os outros amores. Rosa das rosas et fror das frores, Dona das donas, Sennor das sennores!
61. Esta é como en terra de Pulla en ũa vila que ha nome Foia jogava ũa moller aos dados con outras conpannas ant’ ũa eigreia, et porque perdeu lançou ũa pedra que dess’ ao Meninno da omage de Santa Maria et ela alçou o braço et recebeu o colbe.
Poi-las figuras fazen dos santos renembrança, quen as cuida desonrrar mui fol é sen dultança. D’ esto direi un miragre que a Groriosa fez grand’ en terra de Pulla, como poderosa, sobr’ un mal feito que fez ũa moller astrosa, por que prendeu poren morte a mui gran viltança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Esto na vila de Foia foi ant’ ũna eigreia u estav’ ũa omage da que sempre seia bẽeita, feita de marmor, de mui gran sobeia beldade, en que as gentes avian fiança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. En essa vila, segund’ eu aprix’ en verdade, fillo do Emperador i era rei Corrade; de sa conpanna jogavan ant’ a Maiestade dados omees et molleres, com’ é sa usança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Ũa moller, alemanna, tafur et sandia, jogava i, et porque perdeu tal felonia lle creceu que ao Fillo da omagen ia corrend’, e log’ ũa pedra por sa malandança (Poi-las figuras fazen dos santos renembrança) lle lançou por en rosto feri-lo Meninno; mais la Madr’ alçou o braço logo mui festinno et en o coved’ a pedra fez-ll’ un furadinno que lle pareceu sempre por gran demostrança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Quand’ aquesta maravilla foi al rei contada logo foi por seu mandado a moller fillada, des i por toda-las ruas da vila rastrada: desta guisa a sa Madre quis Deus dar vingança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança. Des i el rei a omagen ben guardar mandava, et o pintor d’ essa vila toda a pintava, mais o braço por ninhũa ren non ll’ o tornava com’ ant’ era, ca non quis Deus por sinificança. Poi-las figuras fazen dos santos renembrança quen as cuida desonrrar mui foi é sen dultança.
62. Como Santa Maria tornou a meninna que era garrida corda et levo-a sigo a Paraiso.
Ai Santa Maria, quen se per vos guia quit’ é de folia e sempre faz ben. Porend’ un miragre vos direi fremoso que fezo a Madre do Rei glorioso e de o oir ser-vos-a sabroso e prazer-mi-a en. Ai Santa Maria! Aqueste foi feito por ũa meninna que chamavan Musa, que mui fremosinna era e aposta mas garridelinna e de pouco sen. Ai Santa Maria! E esto fazendo a mui groriosa pareceu-lle en sonnos sobeio fremosa, con muitas meninnas de maravillosa beldad; e poren (Ai Santa Maria!) quisera-se Musa ir con elas logo, mas Santa Maria lle dis’: Eu te rogo que, se mig’ir queres, leixes ris’ e jogo, orgull’ e desden. (Ai Santa Maria!) E se esto fazes, d’ oi a trinta dias serás comigo entr’ estas conpannias de moças que vees, que non son sandias, ca lles non conven. Ai Santa Maria! Atant’ ouve Musa sabor das conpannas que en vision vira que leixou sas mannas e fillou log’ outras d’ aquelas e strannas et non quis al ren. Ai Santa Maria! O padre e a madre, quand’ aquesto viron, preguntaron Musa, e pois que ll’ oiron contar o que vira, merçee pediron a que nos manten. Ai Santa Maria! A vint’ e seis dias tal fever aguda fillou log’ a Musa que jouve tenduda, e Santa Maria ll’ ouv’ apareçuda, que lle disse: Ven, (Ai Santa Maria!) ven para mi toste. Respos-lle: De grado; e quando o prazo dos dias chegado foi, seu espirito ouve Deus levado u dos outros ten (Ai Santa Maria!) santos. E poren seia de nos rogado que en juizo u verrá irado que nos ache sen erro e sen pecado, e dized’: Amen. Ai Santa Maria quen se per vos guia quit’ é de folia e sempre faz ben.
63. Cantiga de loor
Por nos, Virgen Madre, rog’ a Deus teu Padre et Fill’ e amigo, rog’ a Deus teu Padre, a Deus que nos preste roga-lle pois este teu Fill’ e amigo, roga-lle pois este roga que nos valla, pois ele é sen falla, teu Fill’ e amigo, pois ele é sen falla.
64. Como ũa moller pobre deu sa ovella a un ovelleiro et quando ao trosquiar das ovellas vẽo a vella demandar a sua et o ovelleiro disse que a comera o lobo; e ela chamou Santa Maria de Rocamador, et a ovella braadou u-la tijnna o ovelleiro asconduda et disse: Ei-me acá, ei-m’ acá.
A Madre do que a bestia de Balaam falar fez ar fez pois ũa ovella ela falar ũa vez. Esto fez Santa Maria por ũa pobre moller que a de grado servia como quen ben servir quer; et porend’ ela un dia valeu-ll’ u lle foi mester e mostrou i seu miragre que vos non foi mui rafez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. Aquesta moller mesquinna, de quanto pud’ achegar, conprou ũa ovellinna et foi-a dar a guardar a un pegureiro aginna, et pois ao trosquiar foi en demandar a lãa pola vender por seu prez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. Mas lo pegureir’ astroso a ovella ascondeu et come cobijçoso diss’: O lobo a comeu! A vella por mentiroso o tev’ end’ e lle creceu tal coita por sa ovella que tornou tal come pez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. E disse: Ai Groriosa, a mia ovella me dá! ca tu end’ es poderosa de o fazer; et d’ alá du jazia a astrosa ovella diss’: Ei-m’ acá. Et assi Santa Maria aquest’ engano desfez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez. E a vella mui festinno sa ovella trosquiou et meteu-s’ ao caminno et quanto mas pod’ andou, a costas seu velloçinno, a Rocamador chegou, dizend’: Esto fez a Virgen que sempre teve belmez. A Madre do que a bestia de Balaam falar fez ar fez pois ũa ovella ela falar ũa vez.
65. Cantiga de loor
Dized’ ai trobadores, a Sennor das sennores porque a non loades? Se vos trobar sabedes, a por que Deus avedes porque a non loades? A Sennor que dá vida et é de ben conprida, porque a non loades? A que nunca nos mente e nossa coita sente, porque a non loades? A que é mais que bõa et por que Deus perdõa, porque a non loades? A que nos dá conorte na vida et na morte, porque a non loades? A que faz o que morre viv’, e nos acorre, porque a non loades?
66. Como Santa Maria resuscitou a moller do cavaleiro que se matara por que lle disse o cavaleiro que amava mas outra ca ela, et dizia-lle por Santa Maria.
O que en Santa Maria crever ben de coraçon nunca receberá dano nen gran mal nen ocaion. E d’aquest’ un gran miragre oid’ ora, de que fix’ un cantar da Virgen Santa, que eu d’ un bon’ om’ aprix’ e entr’ os outros miragres porende mete-lo quix’; porque sei se o oirdes que vos valrrá un sermon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Esto foi d’un cavaleiro que casad’ era mui ben con dona meninna e bela, que amou mais d’outra ren, et ela a el amava que xe perdia o sen; e do mal que d’esto avẽo vos contarei a razon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. O cavaleiro era bõo de costumes e sen mal, e mais d’ outra ren amava a Virgen espiritual, e por esto de sa casa fezera un gran portal ben a tro en a igreja por ir fazer oraçon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Porque aquela igreja era da Madre de Deus, cada noite s’ enfurtava de sa moller e dos seus et ant’ a omagen ss’ ia, dizendo: Os pecados meus son muitos, mas per ti creo gaannar deles perdon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Et aquest’ assi dizendo, sa moller mentes parou en como se levantava e de mal o sospeitou, e por aquela sospeita ũa vez lle preguntou: U idea assi, marido, de noite come ladron? O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Et enton assi lle disse: Non sospeitedes de mi, que vos niun torto faço nen fiz des quando vos vi. A moller enton calou-se, que lle non falou mais i, e pero parou i mentes sempre mui mais des enton. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Ond’ avẽo pois un dia que siian a seu jantar e pois ouveron jantado começou-ll’ a preguntar a dona a seu marido muito e a conjurar se el amava mais outra, que dissesse si ou non. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. El lle respos’ com’ en jogo: Pois vos praz, dizer-vo-l’ ei: Outra dona mui fremosa amo muit’ e amarei mais d’outra cousa do mundo e por seu sempr’ andarei. A dona tornou por esto mais negra que un carvon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E tomou log’ un coitello con que tallavan o pan, e deu-se con el no peito ũa ferida atan grande que sen outra cousa morreu logo manaman. Diss’ enton o cavaleiro: Ai Deus, que maa vijon! O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E fillou sa moller logo e deitou-a sen mentir en seu leito e cobriu-a e non quiso que sair podess’ ome de sa casa; e a porta foi abrir da igreja, e correndo entrou i de gran randon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E parou-ss’ ant’ a omagen e disse assi: Sennor, mia moller que muit’ amava perdi polo teu amor; mais tu, Sennor, que sofriste gran coita e gran door por teu Fillo, dá-mi-a viva et sãa ora en don. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. Et assi muito chorando, a Virgen ll’ apareceu e diss’ ao cavaleiro: O meu Fillo recebeu o rogo que lle feziste e a ta moller viveu pola ta firme creença e por ta gran devoçon. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E el enton tornou-sse logo e foi sa moller veer et achó-a viv’ e sãa et ouv’ en mui gran prazer. Enton el e sa conpanna começaron bẽeizer a Virgen Santa Maria cantando en mui bon son. O que en Santa Maria crever ben de coraçon. E mandou abri-las portas et as gentes viir fez que vissen aquel miragre que a Reinna de prez fezera d’aquela dona; mas logo ambos d’essa vez por mellor servir a Virgen fillaron religion. O que en Santa Maria crever ben de coraçon nunca receberá dano nen gran mal nen ocaion.
67. Como Santa Maria guardou un monge dos diaboos que o quiseran tentar e se lle mostraron en figuras de porcos polo fazer perder.
A Santa Maria mui bon servir faz pois o poder ela do demo desfaz. Ond’ aveo desto que en Conturbel fez Santa Maria milagre mui bel por un monge bõo, cast’ e mui fiel, que viu de diabres viir mui grand’ az. A Santa Maria mui bon servir faz. En seu leito, u jazia por dormir, viu-os come porcos contra si viir atan espantosos que per ren guarir non cuidava, et dizia-lles: Az, az. A Santa Maria mui bon servir faz. Et assi estando en mui gran pavor, viu entrar un ome negro de coor que diss’ aos porcos: Log’ a derredor d’ele vos meted’, e non dormia en paz. A Santa Maria mui bon servir faz. Eles responderon: Aquesto fazer queremos de grado, mais niun poder de fazer-lle mal non podemos aver por gran santidade que en ele jaz. A Santa Maria mui bon servir faz. E aquel diabo lles respos’ assi: Pois vos non podedes, ar leixad’ a mi, que con estes garfios que eu trag’ aqui o desfarei, pero que trage frocaz. A Santa Maria mui bon servir faz. O frad’ est’ oindo, espantou-se mal et chamou a Virgen, a que nunca fal aas grandes coitas, dizendo-lle: Val- me, ca de gran medo ei end’ eu assaz. A Santa Maria mui bon servir faz. E a Groriosa tan toste chegou e ant’ aquel frade logo se parou e con ũa vara mal ameaçou aquela conpanna do demo malvaz, (A Santa Maria mui bon servir faz) dizendo: Como vos ousastes parar ant’ este meu frade nen o espantar? Porende no inferno ide log’ entrar con vosso mal rei, mui peor que rapaz. A Santa Maria mui bon servir faz. Quand eles oiron aquesta razon, como fumo se desfezeron enton et a Virgen santa manss’ e en bon son confortou o frade, dizend’: A mi praz (A Santa Maria mui bon servir faz) a vida que fazes, e porende ben fais d’ og’ adeante que non leixes ren de fazeres quant’ a ta orden conven. Esto dito, tolleu-xe-lle d’ant’ a ffaz. A Santa Maria mui bon servir faz pois o poder ela do demo desfaz.
68. Como Santa Maria guareceu o pintor que o demo quisera matar porque o pintava feo.
Quen Santa Maria quisera defender non lle pod’ o demo niun mal fazer. E dest’ un miragre vos quero contar de como Santa Maria quis guardar un seu pintor que punnava de pintar ela mui fremos’ a todo seu poder. Quen Santa Maria quisera defender. E ao demo mais feo doutra ren pintava el sempr’, e o demo poren lle diss’: Por que me tẽes en desden ou por que me fazes tan mal parecer (Quen Santa Maria quisera defender) a quantos me veen? Et el diss’ enton: Esto que ch’ eu faço é con gran razon, ca tu sempre mal fezes e do ben non te queres per nulla ren entrameter. Quen Santa Maria quisera defender. Pois est’ ouve dit’ o demo s’ assannou e o pintor ferament’ ameaçou de o matar et carreira lle buscou per que o fezesse mui cedo morrer. Quen Santa Maria quisera defender. Porend’ un dia o espreitou ali u estava pintando, com’ aprendi, a omagen da Virgen, segund’ oi, e punnava de a mui ben compõer (Quen Santa Maria quisera defender) porque parecesse mui fremos’ assaz; mais enton o dem’ en que todo mal jaz, trouxe tan gran vento como quando faz mui grandes torvões e que quer chover Quen Santa Maria quisera defender. Pois aquel vento na igreja entrou en quanto o pintor estava deitou en terra; mais el log’ a Virgen chamou, Madre de Deus, que o vẽess’ acorrer. Quen Santa Maria quisera defender. E ela logo tan toste ll’acorreu et fez-lle que en o pinzel se sofreu con que pintava, e poren non caeu nen lle pod’ o demo en ren enpeecer. Quen Santa Maria quisera defender. E ao gran son que a madeira fez vẽeron as gentes logo dessa vez e viron o demo mais negro ca pez foger da igreja u ss’ ia perder. Quen Santa Maria quisera defender. E ar viron com’ estava o pintor colgado do pinzel; e poren loor deron aa Madre de nostro Sennor, que aos seus quer na gran coita valer. Quen Santa Maria quisera defender non lle pod’ o demo niun mal fazer.