Q. ENNIVS

ET cita cum tremulis anus attulit artubus lumen. talia tum memorat lacrimans exterrita somno: 'Eurydica prognata, pater quam noster amauit, uires uitaque corpus meum nunc deserit omne. nam me uisus homo pulcher per amoena salicta et ripas raptare locosque nouos: ita sola postilla, germana soror, errare uidebar tardaque uestigare et quaerere te neque posse corde capessere: semita nulla pedem stabilibat. exim compellare pater me noce uidetur his uerbis: "O gnata, tibi sunt ante gerendae aerumnae, post ex fluuio fortuna resistet." haec effatus pater, germana, repente recessit nec sese dedit in conspectum corde cupitus, quamquam multa manus ad caeli caerula templa tendebam lacrumans et blanda uoce uocabam. uix aegro cum corde meo me somnus reliquit.'

CVRANTES magna cum cura tum cupientes regni dant operam simul auspicio augurioque. ... Remus auspicio se deuouet atque secundam solus auem seruat. at Romulus pulcher in alto quaerit Auentino, seruat genus altiuolantum. certabant urbem Romam Remoramne uocarent. omnibus cura uiris uter esset induperator. expectant, ueluti consul cum mittere signum uolt omnes auidi spectant ad carceris oras, quam mox emittat pictis e faucibus currus: sic expectabat populus atque ore timebat rebus, utri magni uictoria sit data regni. interea sol albus recessit in infera noctis. exin candida se radiis dedit icta foras lux et simul ex alto longe pulcherruma praepes laeua uolauit auis. simul aureus exoritur sol, cedunt de caelo ter quattuor corpora sancta auium, praepetibus sese pulchrisque locis dant. conspicit inde sibi data Romulus esse priora, auspicio regni stabilita scamna solumque.

NEC mi aurum posco nec mi pretium dederitis: non cauponantes bellum sed belligerantes, ferro, non auro, uitam cernamus utrique, uosne uelit an me regnare era quidue ferat Fors uirtute experiamur. et hoc simul accipe dictum: quorum uirtuti belli fortuna pepercit, eorundem libertati me parcere certum est. dono, ducite, doque uolentibus cum magnis dis.

HAECCE locutus uocat, quocum bene saepe libenter mensam sermonesque suos rerumque suarum omne iter impertit magnam cum lassus diei partem fuisset de summis rebus regundis consilio indu foro lato sanctoque senatu, cui res audacter magnas paruasque iocumque eloqueretur et incaute malaque et bona dictu euomeret si qui uellet tutoque locaret, quocum multa uolup sibi fecit clamque palamque, ingenium cui nulla malum sententia suaset ut faceret facinus leuis aut malus, doctus, fidelis, suauis homo, facundus, suo contentus, beatus, scitus, secunda loquens in tempore, commodus, uerbum paucum, multa tenens antiqua, sepulta uetustas quae facit; et mores ueteresque nouosque tenentem, multorum ueterum leges diuumque hominumque, prudentem, qui dicta loquiue tacereue posset, hunc inter pugnas conpellat Seruilius sic.

ADDITVR orator Cornelius suauiloquenti ore Cethegus Marcus Tuditano collega Marci filius ... ... is dictust ollis popularibus olim qui tum uiuebant homines atque aeuum agitabant flos delibatus populi suadaeque medulla.

VNDIQVE conueniunt uelut imber tela tribuno: configunt parmam, tinnit hastilibus umbo, aerato sonitu galeae, sed nec pote quisquam undique nitendo corpus discerpere ferro: semper abundantes hastas frangitque quatitque. totum sudor habet corpus multumque laborat, nec respirandi fit copia: praepete ferro Histri tela manu iacientes sollicitabant.

POSTQVAM Discordia taetra belli ferratos postes portasque refregit, pellitur e medio sapientia, ui geritur res, spernitur orator bonus, horridus miles amatur. haut doctis dictis certantes nec maledictis miscent inter sese inimicitiam agitantes, non ex iure manum consertum, sed magis ferro rem repetunt regnumque petunt, uadunt solida ui.

MVSAE, quae pedibus magnum pulsatis Olympum.

Te, sale nata, precor, Venus, et genitrix patris nostri, ut me de caelo uisas cognata parumper.

Pectora fida tenet desiderium, simul inter sese sic memorant: O Romule, Romule die, qualem te patriae custodem di genuerunt! O pater, O genitor, O sanguen dis oriundum, tu produxisti nos intra luminis oras.

Omnes mortales uictores, cordibus uiuis laetantes, uino curatos, somnus repente in campo passim mollissimus perculit acris.

At tuba terribili sonitu taratantara dixit. incedunt arbusta per alta, securibus caedunt, percellunt magnas quercus, exciditur ilex, fraxinus frangitur atque abies consternitur alta, pinus proceras peruortunt: omne sonabat arbustum fremitu siluai frondosai.

Multa dies in bello conficit unus: et rursus multae fortunae forte recumbunt: haudquaquam quemquam semper fortuna secuta est.

Vnus homo nobis cunctando restituit rem, non enim rumores ponebat ante salutem. ergo postque magisque uiri nunc gloria claret.

Concurrunt ueluti uenti cum spiritus Austri imbricitor Aquiloque suo cum flamine contra indu mari magno fluctus extollere certant.

Iuppiter hic risit tempestatesque serenae riserunt omnes risu Iouis omnipotentis.

Et tum sicut equus qui de praesepibus fartus uincla suis magnis animis abrupit et inde fert sese campi per caerula laetaque prata, celso pectore saepe iubam quassat simul altam, spiritus ex anima calida spumas agit altas.

VNDE haec, unde haec flamma exoritur? incede, adsunt, me expetit agmen. fer mi auxilium, pestem abige a me, flammiferam hanc uim quae me excruciat. caerulea incinctae angui incedunt, circumstant cum ardentibus taedis. eccum intendit crinitus Apollo arcum auratum luna innixus: Diana facem iacit a laeua.

QVID petam praesidi aut exequar, quoue nunc auxilio exili aut fugae freta sim? arce et urbe orba sum: quo accedam, quo applicem, cui nec arae patriae domi stant, fractae et disiectae iacent, fana flamma deflagrata, tosti alti stant parietes deformati atque abiete crispa ... o pater, o patria: o Priami domus, saeptum altisono cardine templum, uidi ego te adstantem ope barbarica tectis caelatis laqueatis auro ebore instructam regifice ... haec omnia uidi inflammari, Priamo ui uitam euitari, Iouis aram sanguine turpari.

MATER optuma, tu multo mulier melior mulierum, missa sum superstitiosis hariolationibus, meque Apollo fatis fandis dementem inuitam ciet. uirgines uereor aequalis, patris mei meum factum pudet, optumi uiri. mea mater, tui me miseret, mei piget: optumam progeniem Priamo peperisti extra me; hoc dolet; men obesse, illos prodesse, me obstare, illos obsequi. adest, adest fax obuoluta sanguine atque incendio, multos annos latuit, ciues, ferte opem et restinguite. iamque mari magno classis cita texitur, exitium examen rapit: adueniet, fera ueliuolantibus nauibus complebit manus litora ... eheu uidete: iudicauit inclitum iudicium inter deas tris aliquis: quo iudicio Lacedaemona mulier Furiarum una adueniet.

MEA mater grauida parere se ardentem facem uisa est in somnis Hecuba; quo facto pater rex ipse Priamus somnio mentis metu perculsus curis sumptus suspirantibus exsacrificabat hostiis balantibus. tum coniecturam postulat pacem petens ut se edoceret obsecrans Apollinem quo sese uertant tantae sortes somnium. ibi ex oraclo uoce diuina edidit Apollo puerum primus Priamo qui foret postilla natus temperaret tollere: eum esse exitium Troiae, pestem Pergamo.

EGO deum genus esse semper dixi et dicam caelitum, sed eos non curare opinor quid agat humanum genus: nam si curent, bene bonis sit, male malis, quod nunc abest ... sed superstitiosi uates inpudentesque harioli, aut inertes aut insani aut quibus egestas imperat, qui sibi semitam non sapiunt, alteri monstrant uiam, quibus diuitias pollicentur, ab iis drachumam ipsi petunt. de his diuitiis sibi deducant drachumam, reddant cetera.

EGO cum genui tum morituros sciui et ei rei sustuli; praeterea ad Troiam cum misi ob defendendam Graeciam, scibam me in mortiferum bellum, non in epulas mittere.

OTIO qui nescit utier plus negoti habet quam cum est negotium in negotio; nam cui quod agat institutumst (is) in illo negotio id agit, (id) studet, ibi mentem atque animum delectat suum. otioso in otio homini animus nescit quid uelit. hoc idem est: em neque domi nunc nos nec militiae sumus: imus huc, hinc illuc, cum illuc uentum est, ire illuc lubet. incerte errat animus, praeter propter uitam uiuitur.

VTINAM ne in nemore Pelio securibus caesa accedisset abiegna ad terram trabes, neue inde nauis inchoandi exordium coepisset, quae nunc nominatur nomine Argo, quia Argiui in ea delecti uiri uecti petebant pellem inauratam arietis Colchis imperio regis Peliae per dolum. nam numquam era errans mea domo efferret pedem Medea animo aegro amore saeuo saucia.

QVID noctis uidetur in altisono caeli clipeo?

Temo superat stellas sublimen agens etiam atque etiam noctis iter.

HIC est ille situs cui nemo ciuis neque hostis quibit pro factis reddere opis pretium.

A SOLE exoriente supra Maeotis paludes nemo est qui factis aequiperare potest. si fas endo plagas caelestum ascendere cuiquam est, mi soli caeli maxima porta patet.

ENNI poeta, salue, qui mortalibus uersus propinas flammeos medullitus.

ASPICITE, o ciues, senis Enni imaginis formam. hic uestrum panxit maxima facta patrum. nemo me lacrimis decoret nec funera fletu faxit. cur? uolito uiuos per ora uirum.