M. MANILIVS

CARMINE diuinas artis et conscia fati sidera diuersos hominum uariantia casus, caelestis rationis opus, deducere mundo aggredior primusque nouis Helicona mouere cantibus et uiridi nutantis uertice siluas, hospita sacra ferens nulli memorata priorum. huc mihi tu, Caesar, patriae princepsque paterque, qui regis augustis parentem legibus orbem concessumque patri mundum deus ipse mereris, daque animum uirisque satis da tanta canendo. iam propiusque fauet mundus scrutantibus ipsum et cupit aetherios per carmina pandere census. hoc sub pace uacat tantum. iuuat ire per ipsum aera et inmenso spatiantem uiuere caelo signaque et aduersos stellarum noscere cursus. quod solum nouisse parum est. impensius ipsa scire iuuat magni penitus praecordia mundi, quaque regat generetque suis animalia signis cernere et in numerum Phoebo modulante referre. bina mihi positis lucent altaria flammis, ad duo templa precor duplici circumdatus aestu carminis et rerum: certa cum lege canentem mundus et inmenso uatem circumstrepit orbe uixque soluta suis inmittit uerba figuris. quem primum interius licuit cognoscere stellas munere caelestum? quis enim condentibus illis clepisset furto mundum, quo cuncta reguntur? quis foret humano conatus pectore tantum, inuitis ut dis cuperet deus ipse uideri, sublimis aperire uias imumque sub orbem et per inane suis parentia finibus astra? tu princeps auctorque sacri, Cyllenie, tanti. per te iam caelum interius, iam sidera nota nominaque et cursus signorum, pondera, uires, maior uti facies mundi foret et ueneranda non species tantum sed et ipsa potentia rerum, sentirentque deum gentes qua maximus esset. quin natura dedit uires seque ipsa reclusit regalis animos primum dignata mouere proxima tangentis rerum fastigia caelo, qui domuere feras gentis oriente sub ipso, quas secat Euphrates, in quas et Nilus inundat, qua mundus redit et nigras super euolat urbis; tum qui templa sacris coluerunt omne per aeuum delectique sacerdotes in publica uota officio uinxere deum, quibus ipsa potentis numinis accendit castam praesentia mentem, inque deum deus ipse tulit patuitque ministris: hi tantum mouere decus primique per artem sideribus uidere uagis pendentia fata. singula nam proprio signarunt tempora casu longa per assiduas complexi saecula curas, nascendi quae cuique dies, quae uita fuisset, in quas fortunae leges quaeque hora ualeret, quantaque quam parui facerent discrimina motus. postquam omnis caeli species redeuntibus astris percepta in proprias sedis, et reddita certis fatorum ordinibus sua cuique potentia formae, per uarios usus artem experientia fecit exemplo monstrante uiam speculataque longe deprendit tacitis dominantia legibus astra et totum aeterna mundum ratione moueri fatorumque uices certis discernere signis. nam rudis ante illos nullo discrimine uita in speciem conuersa operum ratione carebat, et stupefacta nouo pendebat lumine mundi: tum uelut amissis maerens, tum laeta renatis sideribus, uariosque dies incertaque noctis tempora, nec similis umbras iam sole regresso, iam propiore, suis poterat qua discere causis? necdum etiam doctas sollertia fecerat artis, terraque sub rudibus cessabat uasta colonis; tumque in desertis habitabat montibus aurum, ignotusque nouos pontus subduxerat orbis; nec uitam pelago nec uentis credere uota audebant; se quisque satis nouisse putabant. sed cum longa dies acuit mortalia corda, et labor ingenium miseris dedit, et sua quemque aduigilare sibi iussit fortuna premendo, seducta in uarias certarunt pectora curas, et quodcumque sagax temptando repperit usus, in commune bonum laeti commenta dederunt. tunc et lingua suas accepit barbara leges, et fera diuersis exercita frugibus arua, et uagus in caecum penetrauit nauita pontum, fecit et ignotis linter commercia terris. tum belli pacisque artis commenta uetustas; semper enim ex aliis alias proseminat usus. ne uulgata canam: linguas didicere uolucrum, consultare fibras et rumpere uocibus anguis, sollicitare umbras imumque Acheronta mouere in noctemque dies, in lucem uertere noctis. omnia conando docilis sollertia uicit. nec prius imposuit rebus finemque modumque quam caelum ascendit ratio cepitque profundam naturam rerum et causas uiditque quod usquam est: nubila cur tanto quaterentur pulsa fragore, hiberna aestiua nix grandine mollior esset, arderent terrae solidusque tremesceret orbis, cur imbres ruerent, uentos quae causa moueret, peruidit soluitque animis miracula rerum eripuitque Ioui fulmen uirisque Tonanti et sonitum uentis concessit, nubibus ignem.

NAMQVE in caeruleo candens nitet orbita mundo ceu missura diem subito caelumque recludens. ac ueluti uiridis discernit semita campos, quam terit assiduo renouans iter orbita tractu; ut freta canescunt sulcum ducente carina accipiuntque uiam fluctus spumantibus undis, quam tortus uerso mouit de gurgite uertex, candidus in nigro lucet sic limes Olympo, caeruleum findens ingenti lumine mundum. utque suos arcus per nubila circinat Iris, sic superincumbit signato culmine limes candidus et resupina facit mortalibus ora, dum noua per caecam mirantur lumina noctem, inquiruntque sacras humano pectore causas, num se diductis conetur soluere moles segminibus, raraque labent compagine rimae admittantque nouum laxato tegmine lumen; (quid sibi non timeant, magni cum uulnera caeli conspiciant, feriatque oculos iniuria mundi?) an coeat mundus, duplicisque extrema cauernae conueniant caelique oras et segmina iungant, perque ipsos fiat nexus manifesta cicatrix fusuram faciens mundi, stipatus et orbis aeriam in nebulam clara compagine uersus in cuneos alto cogat fundamina caeli? an melius manet illa fides per saecula prisca illac solis equos diuersis cursibus isse atque aliam triuisse uiam, longumque per aeuum exustas sedis incoctaue sidera flammis caeruleam uerso speciem mutasse colore, infusumque loco cinerem mundumque sepultum? fama etiam antiquis ad nos descendit ab annis, Phaethontem patrio curru per signa uolantem, dum noua miratur propius spectacula mundi et puer in caelo ludit curruque superbus luxuriat mundo cupit et maiora parente, deflexum solito cursu curuisque quadrigis monstratas liquisse uias orbemque recentem imposuisse polo; nec signa insueta tulisse errantis nutu flammas cursumque solutum. quid querimur, flammas totum saeuisse per orbem, terrarumque rogum cunctas arsisse per urbis, cum uaga dispersi fluitarunt fragmina currus, et caelum exustum est? luit ipse incendia mundus, et noua uicinis flagrarunt sidera flammis nunc quoque praeteriti faciem referentia casus. nec mihi celanda est famae uulgata uetustas mollior, e niueo lactis fluxisse liquorem pectore reginae diuum caelumque colore infecisse suo. quapropter lacteus orbis dicitur, et nomen causa descendit ab ipsa. an maior densa stellarum turba corona contexit flammas et crasso lumine candet, et fulgore nitet collato clarior orbis? an fortes animae dignataque nomina caelo corporibus resoluta suis terraeque remissa huc migrant ex orbe suumque habitantia caelum aetherios uiuunt annos mundoque fruuntur? atque hic Aeacidas, hic et ueneramur Atridas Tydidenque ferum terraeque marisque triumphis naturae uictorem Ithacum Pyliumque senecta insignem triplici, Danaumque ad Pergama reges Auroraeque nigrum partum stirpemque Tonantis rectorem Lyciae; nec te, Mauortia uirgo, praeteream regesque alios, quos Thraecia misit atque Asiae gentes et Magno maxima Pella; quique animi uiris et strictae pondera mentis prudentes habuere uiri, quibus omnis in ipsis census erat, iustusque Solon fortisque Lycurgus, aetheriusque Platon et qui fabricauerat illum damnatusque suas melius damnauit Athenas, Persidis et uictor, strarat quae classibus aequor. Romanique uiri, quorum iam maxima turba est: Tarquinioque minus reges, et Horatia proles tota acies, parti nec non et Scaeuola trunca nobilior, maiorque uiris tu, Cloelia, uirgo, et Romana ferens, quae texit, moenia Cocles, et commilitio uolucris Coruinus adeptus et spolia et nomen, qui gestat in alite Phoebum, et Ioue qui meruit caelum Romamque Camillus seruando posuit, Brutusque a rege receptae conditor, et Pyrrhi per bella Papirius ultor, Fabricius Curiusque pares et tertia palma Marcellus, Cossusque prior de rege necato, certantesque Deci uotis similesque triumphis, inuictusque mora Fabius, uictorque ferocis Liuius Hasdrubalis socio per bella Nerone, uel duo Scipiadae, fatum Carthaginis unum, Pompeiusque orbis domitor per trisque triumphos ante diem princeps, et censu Tullius oris emeritus caelum, et tu, Claudi magna propago, Aemiliaeque domus proceres, clarique Metelli, et Cato fortunae uictor, matrisque sub armis miles Agrippa suae; Venerisque ab origine proles Iulia descendit caelo caelumque repleuit, quod regit Augustus socio per signa Tonante, cernit et in coetu diuum agnouitque Quirinum altius aetherii quam candet circulus orbis: illa deis sedes, haec illis, proxima diuum qui uirtute sua similes fastigia tangunt.

SIVE igitur ratio praebentis semina terrae in uolucris ignis potuit generare cometas; siue illas natura facis ut cuncta creauit sidera per tenuis caelo lucentia flammas, sed trahit ad semet rapido Titanius aestu inuoluitque suo flammantis igne cometas, ac modo dimittit (sicut Cyllenius orbis et Venus, accenso cum ducit uespere noctem sera nitens, falluntque oculos rursusque reuisunt); seu deus instantis fati miseratus in orbem signa per affectus caelique incendia mittit; futtilibus non umquam excanduit ignibus aether: squalidaque elusi deplorant arua coloni, et sterilis inter sulcos defessus arator ad iuga maerentis cogit frustrata iuuencos. aut grauibus morbis et lenta corpora tabe corripit exustis letalis flamma medullis labentisque rapit populos, totasque per urbis publica succensis peraguntur iusta sepulcris: qualis Erechtheos pestis populata colonos extulit antiquas per funera pacis Athenas, alter in alterius labens cum fata ruebant. nec locus artis erat medicae nec uota ualebant; cesserat officium morbis, et funera deerant mortibus et lacrimae; lassus defecerat ignis, et coaceruatis ardebant corpora membris, ac tanto quondam populo uix contigit heres. talia significant lucentes saepe cometae: funera cum facibus ueniunt terrisque minantur ardentis sine fine rogos, cum mundus et ipsa aegrotet natura nouum sortita sepulcrum. quin et bella canunt ignes subitosque tumultus et clandestinis surgentia fraudibus arma; externas modo per gentis, ut foedere rupto cum fera ductorem rapuit Germania Varum infecitque trium legionum sanguine campos, arserunt toto passim minitantia mundo lumina, et ipsa tulit bellum natura per ignis opposuitque suas uiris finemque minata est. ne mirere grauis rerumque hominumque ruinas, saepe domi culpa est, nescimus credere caelo. ciuilis etiam motus cognataque bella significant. nec plura alias incendia mundus sustinuit, quam cum ducibus iurata cruentis arma Philippeos implerunt agmine campos, uixque etiam sicca miles Romanus harena ossa uirum lacerosque prius superastitit artus, imperiumque suis conflixit uiribus ipsum, perque patris pater Augustus uestigia uicit. necdum finis erat: restabant Actia bella dotali commissa acie, repetitaque rerum alea, et in ponto quaesitus rector Olympi, femineum sortita iugum cum Roma pependit, atque ipsa Isiaco certarunt fulmina sistro. restabant profugo seruilia milite bella, cum patrios armis imitatus filius hostis aequora Pompeius cepit defensa parenti. sed satis hoc fatis fuerit. iam bella quiescant, atque adamanteis Discordia uincta catenis aeternos habeat frenos in carcere clausa. sit pater inuictus patriae, sit Roma sub illo: cumque deum caelo dederit, non quaerat in orbe.

MAXIMVS Iliacae gentis certamina uates et quinquaginta regum regemque patremque, castra decem aestatum uictamque sub Hectore Troiam erroremque ducis totidem quot uicerat annis instantem bello geminataque Pergama ponto ultimaque in patria captisque penatibus arma ore sacro cecinit; patriam quoi cura petentum dum dabat eripuit, cuiusque ex ore profusos omnis posteritas latices in carmina duxit amnemque in tenuis ausa est diducere riuos, unius fecunda bonis. sed proximus illi Hesiodus memorat diuos diuumque parentes et chaos enixum terras orbemque sub illo infantem et primos titubantia sidera cursus Titanasque senes Iouis et cunabula magni et sub fratre uiri nomen sine matre parentis atque iterum patrio nascentem corpore Bacchum omniaque inmenso uolitantia lumina mundo. quin etiam ruris cultus legesque notauit militiamque soli; quod collis Bacchus amaret, quod fecunda Ceres campos, quod Pallas utrumque, atque arbusta uagis essent quod adultera pomis, siluarumque deos sacrataque flumina nymphis, pacis opus magnos naturae condit in usus. astrorum quidam uarias dixere figuras signaque diffuso passim labentia caelo in proprium cuiusque genus causasque tulere: Persea et Andromedan poena matremque dolentem solantemque patrem raptuque Lycaone natam officioque Iouis Cynosuram, lacte Capellam et furto Cycnum, pietate ad sidera ductam Erigonen ictuque Nepam spolioque Leonem et morsu Cancrum, Pisces Cythereide uersa, Lanigerum uicto ducentem sidera ponto ceteraque ex uariis pendentia casibus astra aethera per summum uoluerunt fixa reuolui. quorum carminibus nihil est nisi fabula caelum, terraque composuit caelum, quae pendet ab illo. quin etiam pecorum ritus et Pana sonantem in calamos Sicula memorat tellure creatus; nec siluis siluestre canit perque horrida motus rura serit dulcis musamque inducit in arua. ecce alius pictas uolucris ac bella ferarum, ille uenenatos anguis aconitaque et herbas fata refert uitamque sua radice ferentis. quin etiam tenebris immersum Tartaron atra in lucem de nocte uocant orbemque reuoluunt interius uersum naturae foedere rupto. omne genus rerum doctae cecinere sorores, omnis ad accessus Heliconis semita trita est, et iam confusi manant de fontibus amnes nec capiunt haustum turbamque ad nota ruentem. integra quaeramus rorantis prata per herbas undamque occultis meditantem murmur in antris, quam neque durato gustarint ore uolucres, ipse nec aetherio Phoebus libauerit igni. nostra loquar; nulli uatum debebimus ora, nec furtum, sed opus ueniet, soloque uolamus in caelum curru, propria rate pellimus undas. namque canam tacita naturam mente potentem infusumque deum caelo terrisque fretoque ingentem aequali moderantem foedere molem, totumque alterno consensu uiuere mundum et rationis agi motu, cum spiritus unus per cunctas habitet partis atque irriget orbem omnia peruolitans corpusque animale figuret. quod nisi cognatis membris contexta maneret machina et imposito pareret tota magistro, ac tantum mundi regeret prudentia censum, non esset statio terris, non ambitus astris, haereretque uagus mundus standoque rigeret, nec sua dispositos seruarent sidera cursus, noxque alterna diem fugeret rursumque fugaret; non imbres alerent terras, non aethera uenti, nec pontus grauidas nubis, nec flumina pontum, nec pelagus fontis, nec staret summa per omnis par semper partis aequo digesta parente, ut neque deficerent undae nec sideret orbis, nec caelum iusto maiusue minusue uolaret. motus alit, non mutat opus; sic omnia toto dispensata manent mundo dominumque sequuntur. hic igitur deus et ratio, quae cuncta gubernat, ducit ab aetheriis terrena animalia signis: quae quamquam longo cogit summota recessu sentiri tamen, ut uitas ac fata ministrent gentibus ac proprios per singula corpora mores. nec nimis est quaerenda fides: sic temperat arua caelum, sic uarias fruges redditque rapitque, sic pontum mouet ac terris immittit et aufert: atque haec seditio pelagus nunc sidere lunae mota tenet nunc diuerso stimulata recessu, nunc anni spatio Phoebum comitata uolantem; sic submersa fretis concharum et carcere clausa ad lunae motum uariant animalia corpus et tua damna, tuas imitantur, Delia, uiris; tu quoque fraternis sic perdis in oribus ora atque iterum ex eisdem repetis, quantumque reliquit aut dedit ille, refers et sidus sidere constas. denique sic pecudes et muta animalia terris, cum maneant ignara sui legisque per aeuum, natura tamen ad mundum reuocante parentem attollunt animos caelumque et sidera seruant corporaque ad lunae nascentis cornua lustrant uenturasque uident hiemes, reditura serena: quis dubitet post haec hominem coniungere caelo? consilium natura dedit linguamque capaxque ingenium uolucremque animum, quem denique in unum descendit deus atque habitat seque ipse requirit. mitto alias artis, quarum est permissa facultas, infidas adeo nec nostri munera census, mitto, quod aequali nihil est sub lege tributum, quod patet auctores summi non pectoris esse, mitto quod et certum est et ineuitabile fatum, materiaeque datum est cogi, sed cogere mundo. quis caelum possit nisi caeli munere nosse et reperire deum nisi qui pars ipse deorum est? quisue hanc conuexi molem sine fine patentis signorumque choros ac mundi flammea templa aeternum et stellis aduersus sidera bellum cernere et angusto sub pectore claudere posset, ni tantos animis oculos natura dedisset cognatamque sui mentem uertisset ad ipsam et tantum dictasset opus, caeloque ueniret quod uocat in caelum sacra ad commercia rerum et primas quas dant leges nascentibus astra? quis neget esse nefas inuitum prendere mundum et uelut in semet captum deducere in orbem? sed ne circuitu longo manifesta probentur, ipsa fides operi faciet pondusque fidemque. nam neque decipitur ratio nec decipit umquam; rite sequenda uia est ueris accredita causis, euentusque datur qualis praedicitur ante. quod fortuna ratum faciat, quis dicere falsum audeat et tantae suffragia uincere sortis? haec ego diuino cupiam cum ad sidera flatu ferre, nec in turba nec turbae carmina condam, sed solus uacuo ueluti uectatus in orbe liber agam currus, non occursantibus ullis nec per iter socios commune gerentibus actus, sed caelo noscenda canam mirantibus astris et gaudente sui mundo per carmina uatis: uel quibus illa sacros non inuidere meatus notitiamque sui, minima est quae turba per orbem. illa fluit, quae diuitias, quae diligit aurum, imperia et fascis mollemque per otia luxum et blandis diuersa sonis dulcemque per auris affectum, ut modico noscenda ad fata labore. hoc quoque fatorum est, legem perdiscere fati.

PER tot signorum species contraria surgunt corpora totque modis quotiens inimica creantur. idcirco nihil ex semet natura creauit pectore amicitiae maius nec rarius umquam. unus erat Pylades, unus qui mallet Orestes ipse mori; lis una fuit per saecula mortis: optauitque reum sponsor non posse reuerti, sponsoremque reus timuit, ne solueret ipsum. perque tot aetates hominum, tot tempora et annos, tot bella et uarios etiam sub pace labores, cum fortuna fidem quaerat, uix inuenit usquam. at quanta est scelerum moles per saecula cuncta, quamque onus inuidiae non excusabile terris! quid loquar infectos fraterno sanguine fratres, uenalis ad fata patres matrumque sepulcra? quid loquar ut subitam sceleratis gentibus olim imposuit Phoebus noctem terrasque reliquit? quid loquar euersas urbis et prodita templa et uarias pacis cladis et mixta uenena, insidiasque fori, caedis in moenibus ipsis et sub amicitiae grassantem nomine turbam? in populo scelus est, et abundant cuncta furoris, et fas atque nefas mixtum, legesque per ipsas saeuit nequities; poenas iam noxia uincit. scilicet in multis quoniam discordia signis corpora nascuntur, pax est sublata per orbem, et fidei rarum foedus paucisque tributum; utque sibi caelum, sic tellus dissidet ipsa, atque hominum gentes inimica sorte feruntur.

VT rudibus pueris monstratur littera primum per faciem nomenque suum, tum ponitur usus; tunc coniuncta suis formatur syllaba nodis; hinc uerbis structura uenit per membra ligandis, tunc rerum uires atque artis traditur usus, perque pedes proprios nascentia carmina surgunt; singulaque in summa prodest didicisse priora; quae nisi constiterint primis fundata elementis, effluat in uanum rerum praeposterus ordo, uersaque, quae propere dederint praecepta magistri: sic mihi per totum uolitanti carmine mundum erutaque abstrusa penitus caligine fata Pieridum numeris etiam modulata canenti, quoque deus regnat reuocanti numen in arte per partis ducenda fides, et singula rerum sunt gradibus tradenda suis, ut cum omnia certa notitia steterint, proprios reuocentur ad usus. ac uelut in nudis cum surgunt montibus urbes, conditor et uacuos muris circumdare collis destinat, ante manus quam temptet scindere fossas, quaerit opes: ruit ecce nemus, saltusque uetusti procumbunt solemque nouum, noua sidera cernunt; pellitur omne loco uolucrum genus atque ferarum, antiquasque domos et nota cubilia linquunt. ast alii silicem in muros et marmora templis rimantur, ferrique rigor per tempora nota quaeritur; hinc artes, hinc omnis conuenit usus. tunc demum consurgit opus, cum cuncta supersunt, ne medios rumpat cursus praepostera cura: sic mihi cunctanti tantae succedere moli materies primum rerum, ratione remota, tradenda est, ratio sit ne post irrita, neue argumenta nouis stupeant nascentia rebus.

IN noua surgentem maioraque uiribus ausum nec per inaccessos metuentem uadere saltus ducite, Pierides. uestios extendere finis conor et inriguos in carmina ducere fontis. non ego in excidium caeli nascentia bella fulminis et flammis partus in matre sepultos, non coniuratos reges Troiaque cadente Hectora uenalem cineri Priamumque ferentem, Colchida nec referam uendentem regna parentis et lacerum fratrem stupro segetesque uirorum taurorumque trucis flammas uigilemque draconem et reducis annos auroque incendia facta et male conceptos partus peiusque necatos; septenosque duces ereptaque fulmine flammis moenia Thebarum et uictam, quia uicerat, urbem germanosque patris referam matrisque nepotis natorumque epulas conuersaque sidera retro ereptumque diem; nec Persica bella profundo indicta et magna pontum sub classe latentem inuersumque fretum terris, iter aequoris undis. non annosa canam Messanae bella nocentis; non regis magni spatio maiore canenda, quam sunt acta, loquar; Romanae gentis origo totque duces urbis, tot bella atque otia, et omnis in populi unius leges ut cesserit orbis, differtur. facile est, uentis dare uela secundis fecundumque solum uarias agitare per artis auroque atque ebori decus addere, cum rudis ipsa materies niteat. speciosis condere rebus carmina uulgatum est opus et componere simplex. at mihi per numeros ignotaque nomina rerum temporaque et uarios casus momentaque mundi signorumque uices partisque in partibus ipsis luctandum est, quae nosse nimis, quid? dicere quantum est carmine quid proprio? pedibus quid iungere certis? huc ades, o quicumque meis aduertere coeptis aurem oculosque potes, ueras et percipe uoces. impendas animum; nec dulcia carmina quaeras. ornari res ipsa negat contenta doceri.

QVID tam sollicitis uitam consumimus annis torquemurque metu caecaque cupidine rerum aeternisque senes curis, dum quaerimus aeuum, perdimus et nullo uotorum fine beati uicturos agimus semper nec uiuimus umquam? pauperiorque bonis quisque est quo plura requirit, nec quod habet numerat, tantum quod non habet optat: cumque sui paruos usus natura reposcat, materiam struimus magnae per uota ruinae luxuriamque lucris emimus luxuque rapinas, et summum census pretium est effundere censum? soluite, mortales, animos curasque leuate totque superuacuis uitam deplete querelis. fata regunt orbem, certa stant omnia lege, longaque per certos signantur tempora casus. nascentes morimur, finisque ab origine pendet. hinc et opes et regna fluunt, et saepius orta paupertas, artesque datae moresque creatis et uitia et clades, damna et compendia rerum. nemo carere dato poterit nec habere negatum fortunamue suis inuitam prendere uotis aut fugere instantem. sors est sua cuique ferenda. an, nisi fata darent leges uitaeque necisque, fugissent ignes Aenean, Troia sub uno non euersa uiro fatis uicisset in ipsis? aut lupa proiectos nutrisset Martia fratres? Roma casis enata foret, pecudumque magistri in Capitolino sanxisset fulmina monte, includiue sua potuisset Iuppiter arce, captus et a captis orbis foret? igne sepulto uulneribus uictor repetisset Mucius urbem? solus et oppositis clausisset Horatius armis pontem urbemque simul? rupisset foedera uirgo? tresque sub unius fratres uirtute iacerent? nulla acies tantum uicit. pendebat ab uno Roma uiro regnumque orbis sortita iacebat. quid referam Cannas admotaque moenibus arma, postque tuos, Trasimene, lacus Fabiumque morantem Varronemque fuga magnum? quid dicere prosit accepisse iugum uictae Carthaginis arces, sperantem Hannibalem nostris cecidisse catenis consilium regni furtiua morte luisse? adde etiam uiris Italas Romamque suismet pugnantem membris, adice et ciuilia bella et Cinnam in Mario Mariumque in carcere uictum: quod consul totiens exsul, quod de exsule consul adiacuit Libycis compar iactura ruinis eque crepidinibus cepit Carthaginis urbem. hoc nisi fata darent, numquam fortuna tulisset. quis te Niliaco periturum litore, Magne, post uictas Mithridatis opes pelagusque receptum et tris emenso meritos ex orbe triumphos, crederet, ut corpus sepeliret naufragus ignis, eiectaeque rogum facerent fragmenta carinae? quis tantum mutare potest sine numine fati? ille etiam caelo genitus caeloque receptus, cum bene compositis uictor ciuilibus armis iura togae regeret, totiens praedicta cauere uulnera non potuit, toto spectante senatu indicium dextra retinens, monitumque cruore deleuit proprio, possent ut uincere fata. quid numerem euersas urbis regumque ruinas inque rogo Croesum Priamumque in litore truncum, cui nec Troia rogus? quid Xerxen maius et ipso naufragium pelago? quid capto sanguine regem Romanis positum? raptosque ex ignibus ignis cedentemque uiro flammam, qui templa ferebat? quot subitae ueniunt ualidorum in corpora mortes seque ipsae rursus fugiunt errantque per ignis? ex ipsis quidam elati rediere sepulcris; atque his uita duplex. illis uix contigit una. ecce leuis perimit morbus grauiorque remittit, succumbit sorti ratio, ui uincitur usus; cura nocet, cessare iuuat, mora saepe malorum dat pausas, laeduntque cibi, parcuntque uenena. degenerant nati patribus uincuntque parentes ingeniumque suum retinent; transitque per illum, ex illo fortuna uenit. furit alter amore et pontum transnare potest et uertere Troiam; alterius frons est scribendis legibus apta. ecce patrem nati perimunt, natosque parentes, mutuaque armati coeunt in uulnera fratres. non nostrum hoc bellum est; coguntur tanta moueri inque suas ferri poenas lacerandaque membra. quod Decios non omne tulit, non omne Camillos tempus et inuicta deuictum mente Catonem, materies in rem superat, sed lege repugnat. quin nec paupertas breuiores excipit annos, nec sunt inmensis opibus uenalia fata; sed rapit ex tecto funus fortuna superbo indicitque rogum summis statuitque sepulcrum. quantum est hoc regnum, quod regibus imperat ipsis! quin etiam infelix uirtus et noxia felix, et male consultis pretium est, prudentia fallit, nec fortuna probat causas sequiturque merentis, sed uaga per cunctos nullo discrimine fertur. scilicet est aliud, quod nos cogatque regatque, maius et in proprias ducat mortalia leges attribuatque suos ex se nascentibus annos fortunaeque uices; permiscet saepe ferarum corpora cum membris hominum; non seminis ille partus erit: quid enim nobis commune ferisque? quisue in portenti noxam peccarit adulter? astra nouant formas, caelumque interserit ora. denique si non est fati, cur traditur, ordo, cunctaque temporibus certis uentura canuntur? nec tamen haec ratio facinus defendere pergit uirtutemue suis fraudare in praemia donis. nam neque mortiferas quisquam magis oderit herbas, quod non arbitrio ueniunt, sed semine certo; gratia nec leuior tribuetur dulcibus escis quod natura dedit fruges, non ulla uoluntas. sic hominum meritis tanto fit gloria maior, quod caelo gaudente uenit; rursusque nocentis oderimus magis in culpam poenasque creatos. nec refert, scelus unde cadat; scelus esse fatendum. hoc quoque fatale est, sic ipsum expendere fatum.

SED quid iam tenui prodest ratione nitentem scrutari mundum, si mens sua cuique repugnat, spemque timor tollit prohibetque a limine caeli? condit enim quicquid uasto natura recessu mortalisque fugit uisus et pectora nostra; nec prodesse potest, quod fatis cuncta reguntur, cum fatum nulla possit ratione uideri. quid iuuat in semet sua per conuicia ferri et fraudare bonis, quae nec deus inuidet ipse, quosque dedit natura oculos deponere mentis? perspicimus caelum; cur non et munera caeli? inque ipsos penitus mundi descendere census seminibusque suis tantam componere molem et partum caeli sua per nutricia ferre extremumque sequi pontum terraeque subire pendentis tractus et toto uiuere in orbe, quanta et pars superest, rationem ducere nostis. iam nusquam natura latet; peruidimus omnem et capto potimur mundo nostrumque parentem pars sua perspicimus, genitique accedimus astris. an dubium est, habitare deum sub pectore nostro, in caelumque redire animas caeloque uenire? utque sit ex omni constructus corpore mundus, aëris atque ignis summi terraeque marisque, spiritus at totum ratioque infusa gubernet, sic esse in nobis terrenae corpora sortis sanguineis animis, animum, qui iuncta gubernat, dis pensatque hominem? quid mirum, noscere mundum si possunt homines, quibus est et mundus in ipsis, exemplumque dei quisque est in imagine parua? an cuiquam genitos, nisi caelo, credere fas est esse homines? proiecta iacent animalia cuncta in terra uel mersa uadis uel in aëre pendent; omnibus una quies, uenter censusque per artus, et quia consilium non est, et lingua remissa. unius inspectus rerum uiresque loquendi ingeniumque capax; uariasque educitur artis hic partus, qui cuncta regit: secessit in urbis, edomuit terram ad fruges, animalia cepit imposuitque uiam ponto, stetit unus in arcem erectus capitis uictorque ad sidera mittit sidereos oculos propiusque adspectat Olympum inquiritque Iouem; nec sola fronte deorum contentus manet, et caelum scrutatur in aluo cognatumque sequens corpus se quaerit in astris. huic in tanta fidem petimus, quam saepe uolucres accipiunt trepidaeque boum sub pectore fibrae. an minus est sacris rationem ducere signis, quam pecudum mortis auiumque attendere cantus? atque adeo faciem caeli non inuidet orbi ipse deus uultusque suos corpusque recludit uoluendo semper seque ipsum inculcat et offert, ut bene cognosci possit doceatque uidentis, qualis eat, cogatque suas attendere leges. ipse uocat nostros animos ad sidera mundus nec patitur, quia non condit, sua iura latere. quis putet esse nefas nosci, quod cernere fas est? nec contemne tuas quasi paruo in corpore uires; quod ualet, immensum est. sic auri pondera parui exsuperant pretio numerosos aeris aceruos. sic adamas, punctum lapidis, pretiosior auro est. paruula sic totum peruisit pupula caelum, sic animi sedes tenui sub corde locata per totum angusto regnat de limite corpus. materiae ne quaere modum, sed perspice uiris, quas ratio, non pondus habet. ratio omnia uincit.

ANDROMEDAE sequitur sidus, quae piscibus ortis bis sex in partis caelo uenit aurea dextro. hanc quondam poenae dirorum culpa parentum prodidit, infestus totis cum finibus omnis incubuit pontus: timuit nauifraga tellus, et quod erat regnum, pelagus fuit; una malorum proposita est merces: uesano dedere ponto Andromedan, teneros ut belua manderet artus. hic Hymenaeus erat, solataque publica damna priuatis; lacrimans ornatur uictima poenae induiturque sinus non haec ad uota paratos, uirginis et uiuae rapitur sine funere funus. ac simul infesti uentum est ad litora ponti, mollia per duras panduntur bracchia cautis; adstrinxere pedes scopulis, iniectaque uincla, et cruce uirginea moritura puella pependit. seruatur tamen in poena uultusque pudorque; supplicia ipsa decent; niuea ceruice reclinis molliter ipsa suae custos est casta figurae. defluxere sinus umeris, fugitque lacertos uestis, et effusi scapulis haesere capilli. te circum Alcyones pennis planxere uolantes fleueruntque tuos miserando carmine casus et tibi contextas umbram fecere per alas. ad tua sustinuit fluctus spectacula pontus assuetasque sibi desiit perfundere ripas. extulit et liquido Nereis ab aequore uultum et casus miserata tuos plorauit et annos. ipsa leui flatu refouens pendentia membra Aura per extremas resonauit flebile rupis. tandem Gorgonei uictorem Persea monstri felix illa dies redeuntem ad litora duxit. isque ubi pendentem uidit de rupe puellam, deriguit facie, quam non stupefecerat hostis, uixque manu spolium tenuit, uictorque Medusae uictus in Andromedast. iam cautibus inuidet ipsis felicisque uocat teneant quae membra catenas. et postquam poenae causam cognouit ab ipsa, destinat in thalamos per bellum uadere ponti, altera si Gorgo ueniat, non territus ille. concitat aërios cursus flentisque parentis promissu uitae recreat pactusque maritam ad litus remeat. grauidus iam surgere pontus coeperat, ac longo fugiebant agmine fluctus impellentis onus monstri. caput eminet undas scindentis, pelagusque uomit (circumsonat aequor dentibus), inque ipso rapidum mare nauigat ore. hinc uasti surgunt immensis torquibus orbes, tergaque consumunt pelagus; sonat undique Phorcys, atque ipsi metuunt montes scopulique ruentem. infelix uirgo, quamuis sub uindice tanto, quae tua tunc fuerat facies? quas fugit in auras spiritus? ut toto caruerunt sanguine membra, cum tua fata cauis e rupibus ipsa uideres adnantemque tibi poenam pelagusque ferentem, quantula praeda maris quanti! sed subuolat alis Perseus et caelo pendens iaculatur in hostem Gorgoneo tinctum defigens sanguine ferrum. illa subit contra uersamque a gurgite frontem erigit et tortis innitens orbibus alte emicat ac toto sublimis corpore fertur. sed quantum illa subit semet iaculata profundo, in tantum reuolat laxumque per aethera ludit Perseus et ceti subeuntis uerberat ora. nec cedit tamen illa uiro, sed saeuit in auras morsibus, et uani crepitant sine uulnere dentes; efflat et in caelum pelagus mergitque uolantem sanguineis undis pontumque exstillat in astra. spectabat pugnam pugnandi causa puella; iamque oblita sui metuit pro uindice tali suspirans animoque magis quam corpore pendet. tandem confossis subsedit belua membris plena maris, summas iterum nec nauigat undas sed magnum uasto contexit corpore pontum, tunc quoque terribilis nec uirginis ore uidenda. perfundit liquido Perseus in marmore corpus maior et ex undis ad cautis peruolat altas soluitque haerentem uinclis de rupe puellam desponsam pugna, nupturam dote mariti. hic dedit Andromedae caelum stellasque sacrauit, mercedem tanti belli, quo concidit ipsa Gorgone non leuius monstrum, pelagusque leuauit. quisquis in Andromedae surgentis tempora ponto nascitur, inmitis ueniet poenaeque minister carceris et duri custos, quo stante superbe prostratae iaceant miserorum in limine matres, pernoctesque patres cupiant extrema suorum oscula et in proprias animam transferre medullas; carnificisque uenit mortem uendentis imago accensosque rogos et strictam saepe securem. supplicium uectigal erit; qui denique posset pendentem ex scopulis ipsam spectare puellam; uinctorum dominus sociusque in parte catenae; interdum poenis innoxia corpora seruat.