M. VALERIVS MARTIALIS

VERONA docti syllabas amat uatis, Marone felix Mantua est, censetur Aponi Liuio suo tellus Stellaque nec Flacco minus, Apollodoro plaudit imbrifer Nilus, Nasone Paeligni sonant, duosque Senecas unicumque Lucanum facunda loquitur Corduba, gaudent iocosae Canio suo Gades, Emerita Deciano meo: te, Liciniane, gloriabitur nostra, nec me tacebit Bilbilis.

NOSTI si bene Caesium, libelle, montanae decus Vmbriae Sabinum, Auli municipem mei Pudentis, illi tu dabis haec uel occupato. instent mille licet premantque curae, nostris carminibus tamen uacabit. nam me diligit ille proximumque Turni nobilibus leget libellis. o quantum mihi nominis paratur! o quae gloria! quam frequens amator! te conuiuia, te forum sonabit, aedes, compita, porticus, tabernae. uni mitteris, omnibus legeris.

SILI, Castalidum decus sororum, qui periuria barbari furoris ingenti premis ore perfidosque astus Hannibalis leuisque Poenos magnis cedere cogis Africanis: paulum seposita seueritate, dum blanda uagus alea December incertis sonat hinc et hinc fritillis et ludit tropa nequiore talo, nostris otia commoda Camenis, nec torua lege fronte, sed remissa lasciuis madidos iocis libellos. sic forsan tener ausus est Catullus magno mittere passerem Maroni.

QVI legis Oedipoden caligantemque Thyesten, Colchidas et Scyllas, quid nisi monstra legis? quid tibi raptus Hylas, quid Parthenopaeus et Attis, quid tibi dormitor proderit Endymion? exutusue puer pinnis labentibus? aut qui odit amatrices Hermaphroditus aquas? quid te uana iuuant miserae ludibria chartae? hoc lege, quod possit dicere uita 'Meum est'. non hic Centauros, non Gorgonas Harpyiasque inuenies: hominem pagina nostra sapit. sed non uis, Mamurra, tuos cognoscere mores nec te scire: legas Aetia Callimachi.

TEMPORIBVS nostris aetas cum cedat auorum creuerit et maior cum duce Roma suo, ingenium sacri miraris deesse Maronis, nec quemquam tanta bella sonare tuba. sint Maecenates, non deerunt, Flacce, Marones, Vergiliumque tibi uel tua rura dabunt. iugera perdiderat miserae uicina Cremonae flebat et abductas Tityrus aeger ouis. risit Tuscus eques, paupertatemque malignam reppulit et celeri iussit abire fuga. 'accipe diuitias et uatum maximus esto; tu licet et nostrum' dixit 'Alexin ames'. adstabat domini mensis pulcerrimus ille marmorea fundens nigra Falerna manu, et libata dabat roseis carchesia labris, quae poterant ipsum sollicitare Iouem. excidit attonito pinguis Galatea poetae, Thestylis et rubras messibus usta genas: protinus Italiam concepit et Arma Virvmque, qui modo uix Culicem fleuerat ore rudi. quid Varios Marsosque loquar ditataque uatum nomina, magnus erit quos numerare labor? ergo ego Vergilius, si munera Maecenatis des mihi? Vergilius non ero, Marsus ero.

O mihi curarum pretium non uile mearum, Flacce, Antenorei spes et alumne laris, Pierios differ cantus citharamque sororum; aes dabit ex istis nulla puella tibi. quid petis a Phoebo? nummos habet arca Mineruae; haec sapit, haec omnes fenerat una deos. quid possunt hederae Bacchi dare? Palladis arbor inclinat uarias pondere nigra comas. praeter aquas Helicon et serta lyrasque dearum nil habet et magnum sed perinane sophos. quid tibi cum Cirrha? quid cum Permesside nuda? Romanum propius diuitiusque forum est. illic aera sonant: at circum pulpita nostra et sterilis cathedras basia sola crepant.

QVINTILIANE, uagae moderator summe iuuentae, gloria Romanae, Quintiliane, togae, uiuere quod propero pauper nec inutilis annis, da ueniam: properat uiuere nemo satis. differat hoc patrios optat qui uincere census atriaque immodicis artat imaginibus. me focus et nigros non indignantia fumos tecta iuuant et fons uiuus et herba rudis. sit mihi uerna satur, sit non doctissima coniunx, sit nox cum somno, sit sine lite dies.

Dum tu forsitan inquietus erras clamosa, Iuuenalis, in Subura, aut collem dominae teris Dianae; dum per limina te potentiorum sudatrix toga uentilat uagumque maior Caelius et minor fatigant: me multos repetita post Decembres accepit mea rusticumque fecit auro Bilbilis et superba ferro. hic pigri colimus labore dulci Boterdum Plateamque; Celtiberis haec sunt nomina crassiora terris. ingenti fruor improboque somno, quem nec tertia saepe rumpit hora, et totum mihi nunc repono, quidquid ter denos uigilaueram per annos. ignota est toga, sed datur petenti rupta proxima uestis a cathedra. surgentem focus excipit superba uicini strue cultus iliceti, multa uilica quem coronat olla. dispensat pueris rogatque longos leuis ponere uilicus capillos. sic me uiuere, sic iuuat perire.

Si tecum mihi, care Martialis, securis liceat frui diebus, si disponere tempus otiosum et uerae pariter uacare uitae: nec nos atria, nec domos potentum, nec litis tetricas forumque triste nossemus, nec imagines superbas; sed gestatio, fabulae, libelli, campus, porticus, umbra, uirgo, thermae, haec essent loca semper, hi labores. nunc uiuit necuter sibi bonosque soles effugere atque abire sentit, qui nobis pereunt et imputantur. quisquam uiuere cum sciat, moratur?

Vitam quae faciant beatiorem, iucundissime Martialis, haec sunt: res non parta labore, sed relicta; non ingratus ager, focus perennis; lis numquam, toga rara, mens quieta; uires ingenuae, salubre corpus; prudens simplicitas, pares amici; conuictus facilis, sine arte mensa; nox non ebria sed soluta curis; non tristis torus et tamen pudicus; somnus qui faciat breuis tenebras: quod sis, esse uelis nihilque malis; summum nec metuas diem nec optes.

SI credis mihi, Quinte, quod mereris, natalis, Ouidi, tuas Aprilis ut nostras amo Martias Kalendas felix utraque lux diesque nobis signandi melioribus lapillis! hic uitam tribuit, sed hic amicum. plus dant, Quinte, mihi tuae Kalendae.

CLAVDIA, Rufe, meo nubit Peregrina Pudenti: macte esto taedis, o Hymenaee, tuis. tam bene rara suo miscentur cinnama nardo, Massica Theseis tam bene uina fauis; nec melius teneris iunguntur uitibus ulmi, nec plus lotos aquas, litora myrtus amat. candida perpetuo reside, Concordia, lecto, tamque pari semper sit Venus aequa iugo. diligat illa senem quondam, sed et ipsa marito tum quoque cum fuerit, non uideatur anus.

ALCIME, quem raptum domino crescentibus annis Lauicana leui caespite uelat humus, accipe non Pario nutantia pondera saxo, quae cineri uanus dat ruitura labor, sed facilis buxos et opacas palmitis umbras quaeque uirent lacrimis roscida prata meis. accipe, care puer, ueri monimenta doloris: hic tibi perpetuo tempore uiuet honor. cum mihi supremos Lachesis perneuerit annos, non aliter cineres mando iacere meos.

Libertus Melioris ille notus, tota qui cecidit dolente Roma, cari deliciae breues patroni, hoc sub marmore Glaucias humatus iuncto Flaminiae iacet sepulcro: castus moribus, integer pudore, uelox ingenio, decore felix. bis senis modo messibus peractis uix unum puer applicabat annum. qui fles talia, nil fleas, uiator.

Quisquis Flaminiam teris, uiator, noli nobile praeterire marmor. Vrbis deliciae salesque Nili, ars et gratia, lusus et uoluptas, Romani decus et dolor theatri atque omnes Veneres Cupidinesque hoc sunt condita, quo Paris, sepulcro.

Puella senibus dulcior mihi cygnis, agna Galaesi mollior Phalantini, concha Lucrini delicatior stagni, cui nec lapillos praeferas Erythraeos, nec modo politum pecudis Indicae dentem niuesque primas liliumque non tactum; quae crine uicit Baetici gregis uellus Rhenique nodos aureamque nitellam; fragrauit ore, quod rosarium Paesti, quod Atticarum prima mella cerarum, quod sucinorum rapta de manu gleba; cui comparatus indecens erat pauo, inamabilis sciurus et frequens phoenix: adhuc recenti tepet Erotion busto, quam pessimorum lex amara fatorum sexta peregit hieme, nec tamen tota, nostros amores gaudiumque lususque. et esse tristem me meus uetat Paetus, pectusque pulsans pariter et comam uellens: 'deflere non te uernulae pudet mortem! ego coniugem' inquit 'extuli et tamen uiuo, notam, superbam, nobilem, locupletem'. quid esse nostro fortius potest Paeto? ducentiens accepit et tamen uiuit.

SI, Lucane, tibi uel si tibi, Tulle, darentur qualia Ledaei fata Lacones habent, nobilis haec esset pietatis rixa duobus, quod pro fratre mori uellet uterque prior, diceret infernas et qui prior isset ad umbras: 'Viue tuo, frater, tempore, uiue meo.'

IVLI iugera pauca Martialis hortis Hesperidum beatiora longo Ianiculi iugo recumbunt: lati collibus imminent recessus et planus modico tumore uertex caelo perfruitur sereniore, et curuas nebula tegente uallis solis luce nitet peculiari: puris leniter admouentur astris celsae culmina delicata uillae. hinc septem dominos uidere montis et totam licet aestimare Romam, Albanos quoque Tusculosque collis et quodcumque iacet sub urbe frigus, Fidenas ueteres breuisque Rubras, et quod uirgine nequiore gaudet Annae pomiferum nemus Perennae. illinc Flaminiae Salariaeque gestator patet essedo tacente, ne blando rota sit molesta somno, quem nec rumpere nauticum celeuma, nec clamor ualet helciariorum, cum sit tam prope Muluius, sacrumque lapsae per Tiberim uolent carinae. hoc rus, seu potius domus uocanda est, commendat dominus: tuam putabis; tam non inuida tamque liberalis, tam comi patet hospitalitate. credas Alcinoi pios Penatis, aut facti modo diuitis Molorchi. uos nunc omnia parua qui putatis, centeno gelidum ligone Tibur uel Praeneste domate pendulamque uni dedite Setiam colono: dum me iudice praeferantur istis Iuli iugera pauca Martialis.

QVOD spirat tenera malum mordente puella, quod de Corycio quae uenit aura croco; uinea quod primis cum floret cana racemis, gramina quod redolent, quae modo carpsit ouis; quod myrtus, quod messor Arabs, quod sucina trita, pallidus Eoo ture quod ignis olet; gleba quod aestiuo leuiter cum spargitur imbre, quod madidas nardo passa corona comas: hoc tua, saeue puer Diadumene, basia fragrant. quid si tota dares illa sine inuidia?

NOMEN cum uiolis rosisque natum quo pars optima nominatur anni, Hyblam quod sapit Atticosque flores, quod nidos olet alitis superbae; nomen nectare dulcius beato, quo mallet Cybeles puer uocari et qui pocula temperat Tonanti: quod si Parrhasia sones in aula, respondent Veneres Cupidinesque; nomen nobile, molle, delicatum uersu dicere non rudi uolebam: sed tu syllaba contumax repugnas. dicunt Eiarinon tamen poetae, sed Graeci quibus est nihil negatum et quos Ἆρες Ἄρες decet sonare. nobis non licet esse tam disertis, qui musas colimus seueriores.

Si daret auctumnus mihi nomen, Oporinos essem: horrida si brumae sidera, Chimerinos. dictus ab aestiuo Therinos tibi mense uocarer: tempora cui nomen uerna dedere quis est?

LVDI magister, parce simplici turbae: sic te frequentes audiant capillati et delicatae diligat chorus mensae, nec calculator, nec notarius uelox maiore quisquam circulo coronetur. albae Leone flammeo calent luces tostamque feruens Iulius coquit messem. cirrata loris horridis Scythae pellis, qua uapulauit Marsyas Celaenaeus, ferulaeque tristes, sceptra paedagogorum, cessent et Idus dormiant in Octobris: aestate pueri si ualent, Satis discunt.

SEXAGESIMA, Marciane, messis acta est et, puto, iam secunda Cottae. nec se taedia lectuli calentis expertum meminit die uel uno. ostendit digitum, sed impudicum, Alconti Dasioque Symmachoque. at nostri bene computentur anni et quantum tetricae tulere febres, aut languor grauis, aut mali dolores, a uita meliore separentur: infantes sumus, et senes uidemur. aetatem Priamique Nestorisque longam qui putat esse, Marciane, multum decipiturque falliturque. non est uiuere, sed ualere uita est.

TRIGINTA mihi quattuorque messes tecum, si memini, fuere, Iuli. quarum dulcia mixta sunt amaris, sed iucunda tamen fuere plura. et si calculus omnis huc et illuc diuersus bicolorque digeratur, uincet candida turba nigriorem. si uitare uoles acerba quaedam et tristis animi cauere morsus, nulli te facias nimis sodalem. gaudebis minus et minus dolebis.

DIFFICILIS facilis, iucundus acerbus es idem: nec tecum possum uiuere nec sine te.

VNCTIS falciferi senis diebus, regnator quibus imperat fritillus, uersu ludere non laborioso permittis, puto, pileata Roma. risisti; licet ergo, nec uetamur. pallentes procul hinc abite curae; quidquid uenerit obuium, loquamur morosa sine cogitatione. misce dimidios, puer, trientis, quales Pythagoras dabat Neroni; misce, Dindyme, sed frequentiores. possum nihil ego sobrius; bibenti succurrent mihi quindecim poetae. da nunc basia, sed Catulliana: quae si tot fuerint quot ille dixit, donabo tibi passerem Catulli.

NYMPHARVM pater amniumque, Rhene, quicumque Odrysias bibunt pruinas, sic semper liquidis fruaris undis, nec te barbara contumeliosi calcatum rota conterat bubulci; sic et cornibus aureis receptis et Romanus eas utraque ripa: Traianum populis suis et urbi, Tibris te dominus rogat, remittas.

OMNES Sulpiciam legant puellae, uni quae cupiunt uiro placere; omnes Sulpiciam legant mariti, uni qui cupiunt placere nuptae. non haec Colchidos asserit furorem, diri prandia nec refert Thyestae; Scyllam, Byblida nec fuisse credit, sed castos docet et probos amores, lusus, delicias facetiasque. cuius carmina qui bene aestimarit, nullam dixerit esse nequiorem, nullam dixerit esse sanctiorem. talis Egeriae iocos fuisse udo crediderim Numae sub antro. hac condiscipula uel hac magistra esses doctior et pudica, Sappho: sed tecum pariter simulque uisam durus Sulpiciam Phaon amaret. frustra: namque ea nec Tonantis uxor, nec Bacchi, nec Apollinis puella erepto sibi uiueret Caleno.

EDE tuos tandem populo, Faustine, libellos et cultum docto pectore profer opus, quod nec Cecropiae damnent Pandionis arces nec sileant nostri praetereantque senes. ante foris stantem dubitas admittere Famam teque piget curae praemia ferre tuae? post te uicturae per te quoque uiuere chartae incipiant: cineri gloria sera uenit.

HIC est quem legis ille, quem requiris, toto notus in orbe Martialis argutis epigrammaton libellis: cui, lector studiose, quod dedisti uiuenti decus atque sentienti rari post cineres habent poetae.

Vndenis pedibusque syllabisque et multo sale, nec tamen proteruo, notus gentibus ille Martialis et notus populis—quid inuidetis?— non sum Andraemone notior caballo.

OHE iam satis est, ohe libelle, iam peruenimus usque ad umbilicos. tu procedere adhuc et ire quaeris, nec summa potes in scheda teneri, sic tamquam tibi res peracta non sit, quae prima quoque pagina peracta est. iam lector queriturque deficitque, iam librarius hoc et ipse dicit 'ohe iam satis est, ohe libelle.'