CAPÍTULO 90.

Ang mang̃a uusisain nang mangagamot cun siya,i, tinatauag nang maysaquit.

526. Bago gamutin ang maysaquit, ay cailang̃ang maalaman, at usisain munang maigui, cun ano caya ang saquit niya. Ang lalong maliuag sa lahat ay ang pagquilala nang mang̃a saquit; ng̃uni sa mang̃a isusunod cong sasabihin dito, ay mahahalata cun minsan cun anong bagay na saquit ang nadoroon sa may catauan. Caya nang mausisa yaon, at nang matapatan nang gamot ang saquit, ay ito at ito ang itatanong sa maysaquit. Gaano catanda ang maysaquit. Cun hindi siya dating masasactin. Alin ang oficio niya, ó ang caniyang guinagauang dati. Anong quinacain niya. Cun ungminom nang alac. Cun siya,i, lungmalacad ó nananaog sa lupa. Cun lauon nang siya,i, maysaquit. Cun anong nararamdaman niya noong hindi pa nagcacasaquit, at nang bagong magcasaquit siya. Cun napacarami ang caniyang cain ó ang caniyang inom nang malapit nang magcasaquit siya. Cun napagal siyang totoo nang pag-gaua ó paglacad. Cun nacacatulog siya. Cun namanglao ó nagalit. Anong nararamdaman niya arao-arao, hangang siya,i, maysaquit na. Cun siya,i, nalalagnat. Cun ang pulso,i, matigas ó malambot. Cun siya,i, malacas ó cun mahina na. Cun siya,i, parating higa, ó cun nacacabang̃on. Cun nag-iibang parati ang caniyang pagcaramdam. Cun siya,i, tahimic ó cun hindi mapalagay. Cun siya,i, naguiguinao ó hindi. Cun ang balat ay tuyo,t, mainit. Cun ang balat nang cataua,i, namumula, ó namumutla, ó dilao, ó morado. Cun mayroong tila mancha sa balat ó cun sinisibulan nang mang̃a tila butil. Anong color niyong mang̃a pinacabutil, at cailan ang paglitao sa balat. Anong nararamdaman niya nang macasibol yaong mang̃a butil na yaon. Cun mabaho ang catauan nang maysaquit. Cun mabaho ang hining̃a. Cun dinaraanan nang desmayo. Cun sungmasaquit ang ulo, ang lalamunan, ang dibdib, ang sicmura, ang tiyan, ang bay-auang, ó cun alin ang masaquit, at alin ang lalong masaquit. Cun sungmasaquit pa mandin cun hipoan. Cun ang dila nang maysaquit ay maputi, ó marumi, ó tuyo. Cun nauuhao siya. Cun mapait ang bibig. Cun dungmuroual, ó sungmusuca, ó nananab-ang nang pagcain ó cun ibig niyang cumain. Cun nauunat ang tiyan. Cun ugali ang caniyang pananabi. Anong color nang ihi. Cun mayroong namamaga sa caniyang catauan. Cun siya,i, pinapauisan. Cun lungmulura, ó cun anong inilulura niya. Cun nasisira ang bait. Cun guinhaua ang paghing̃a. Cun maquintab ang mata. Cun anong iguinagamot sa caniya, cun pinurga siya, ó pinasuca, ó sinangrahan caya. Maano caya siya nang siya,i, magamot nang gayon. Cun dati nang saquit niya yaon. Cun siya,i, binabaling̃oyng̃oy na dati. Cun dati siyang guinagalis, ó binubuni etc. Cun siya,i, linuluslusan. Cun ang saquit niya ay saquit nang caniyang camag-anacan.

527. Ang cailang̃ang itanong naman sa mg̃a babaying maysaquit, ay ang mang̃a ito pa. Cun siya,i, dinaraanan na nang sa panahon. Cun marami, ó caunti, ó para nang dati. Cun may panahon ng̃a siya. Cun siya,i, buntis, at gaano calauon ang caniyang cabuntisan. Cun siya,i, bagong galing sa pang̃ang̃anac. Cun magaling ang caniyang pang̃ang̃anac. Cun lungmabas ang ugaling lungmalabas na dugo sa nang̃ang̃anac. Cun mayroon siyang gatas. Cun siya rin ang nagpapasuso sa bata. Cun mayroong sungmunod na saquit doon sa caniyang pang̃ang̃anac.

428. Ang cailang̃an usisain nang mang̃agamot na bagay sa mang̃a bata, ay gayon: Gaano ang edad nang bata. Ilan ang caniyang ng̃ipin. Cun ang bata,i, nagcacasaquit na gaua niyong pagsibol nang ng̃ipin. Cun ang bata,i, binubulutong. Cun nag-iilaguin nang bulati. Cun lungmalaqui ang tiyan. Cun mahimbing ang tulog. Cun nahulog, ó cun inihulog nang nag-aalaga doon.