CAPÍTULO 87.

Aral na nauucol sa pangsasangra sa mang̃a maysaquit, pati na pagpapacapit sa linta.

507. Dalaua ang dahilan na sucat ipagsangra sa tauo: ang nauuna, cun marugo ang may catauan; ang icalaua, cun ang dugo niya,i, ungmiinit na yao,i, pinang̃ang̃anlang inflamación de sangre.

508. Sa mang̃a sasabihin co ng̃ayon mahahalatang marugo ang may catauan; sa macatuid: Cun siya,i, malacas cumain; cun siya,i, cungmacain nang maraming carne, ó ungmiinom nang alac; cun hindi sungmasama ang damdam nang caniyang sicmura; cun mahaba ang caniyang tulog, cun hindi siya binabaling̃oyng̃oy, ó hindi binubusan ó pinananaugan nang maraming dugo. Cun gayo,i, marugo ang may catauan. Gayon din, cun dati na siyang binabaling̃oyng̃oy, at saca nauala sa caniya yaon; cun ang pulso,i, puno at malacas; cun ang color nang balat niya ay mapula sa rati; cun ang caniyang pagcatulog ay mahaba sa rati, at hindi lubhang mahimbing; cun ga hinahapo agad pagca siya,i, gungmagaua nang anomang gaua, ó cung lungmalacad; cun baga siya,i, nalilio, lalo pa cun ibinababa niya ang ulo, at biglang itinataas; ang pagsaquit nang ulo cun hindi dating sungmasaquit; cun mainit ang pagcaramdam nang may catauan; cun ang caniyang pagcaramdam ay ga tinutudloc siya nang carayom sa boong catauan; lalo pa cun siya,i, napagal nang pag-gaua nang anoman; cun gungmiguinhaua ang pagcaramdam cun siya,i, binaling̃oyng̃oy. Cun nararamdaman nang may catauan ang marami dito sa mang̃a tinuran co ng̃ayon, ay mabuti sangrahan; ng̃uni cun ang isa ó dalaua lamang sa mang̃a sinabi co ng̃ayon ang caniyang nararamdaman ay hindi sucat sangrahan.

509. Ang cainitan nang dugo na yao,i, isa pang dahilan na sucat ipagsangra sa maysaquit, ay sungmasama sa mang̃a saquit na sarisari, na paraparang aquing nasaysay na, sa canicaniyang capítulo, na doon babasahin ang gagauin.

510. Ang hindi sucat sangrahang hamac cundi utos nang marunong na médico, ay ang mang̃a sasabihin co ng̃ayon, sa macatouid: ang mang̃a matatanda na, na gungmagamit sa anim na puong taon, at ang mang̃a sangol; ang dati nang mahina ang catauan; cun ang pulso nang may catauan ay munti, malambot at mahina, ó cun sa pagtiboc nang pulso mayroong pagca liban; cun namumutla ang balat nang may catauan; ó cun nanlalamig at namamaga (na malambot hipuin) ang mang̃a paa,t, camay niya; cun ang sicmura ay lauon nang panahong gulo; cun binabaling̃oyng̃oy nang malacas; cun sinisibulan ang may catauan nang maraming bucol. Ang pagsasangra ng̃a sa tauo sa gayong mang̃a lagay ay masama, cun hindi batol nang maalam na médico, ó cun ualang sadyang bilin dito sa librong ito.

511. Sa lupa nang castila, ang maysaquit na sinasangrahan, ay nacucunan nang timbang ualo ó sangpouong pisong dugo sa isang pagsasangra, sapagca ang castila ay marugo. Dito sa Filipinas ang tagalog na hindi lubhang cungmacain nang carneng marami hindi sucat cunan nang gayong caraming dugo. Sucat na roon, (ani P. Clain) ang timbang tatlo ó apat na pisong dugo, ó ang ga isang taza carami. Ang pagsasangra ay hindi maliuag matutuhan nang alin mang tauo, cun naquitang minsan ang paraan. Ang tauo,i, masasangrahan sa alin mang ugat nang caniyang catauan; houag lamang doon sa mang̃a ugat na nadoroon sa piling nang may tungmitiboc na pulso.

512. Cun ualang marunong sumangra, na-aari ang linta ó ang ventosa. Ang anim, ó ualo, ó sampouong linta pinacacapit sa laman nang tauong cucunan nang dugo; at nang cumapit ang linta, ay maigui basain ang laman nang mainit na tubig, ó lahiran nang dugo nang sisiu, ó azúcar; madali ring pigain ang dulo nang isang pacpac nang sisiu. at basain ang laman niyong pinacatubig na lungmalabas doon din sa dulo nang pacpac, na nababaon sa catauan nang manoc. Nang bumutao ang linta, cun baga hindi siya cusang bungmubutao, ay basain ang ulo niya nang suca, ó lapitan nang isang baga. Yaong lugar na quinapitan nang linta,i, maiguing hugasan nang tubig na sinucaan, nang mauala ang pinaca camandag nang linta. Cun hindi ungmaampat ang dugo ay tacpan ang sugat nang gaboc nang papel sangley na sinunog ó nang quinayod na culatculat, ó yaong tila cabuting sungmisibol sa mang̃a cahoy para nang turo sa párrafo 316 ó sa 293. Datapoua cun minsan lalong madaling maampat ang dugo, pag hindi tinacpan ang sugat nang anoman; sapagca ang dugong lungmalabas palibhasa,i, tungmitigas ay siyang cusang nagpapaampat sa ibang dugo. Maigui rin ang bahay ng̃ anlalaua. Cun ventosa ó tandoc ang gagamitin, ay cadlitan muna ang maysaquit, bago tacluban nang ventosa ó tandoc ang lugar na quinadlitan. Datapoua ito,i, malauon at hindi totoong magaling.