CAPÍTULO 74.

Ang gagauin sa tauong sinusubaan na ang pang̃alan nang castila sa gayong saquit ay desmayo.

439. Ang mang̃a tauong sinusubaan, ó nadedesmayo, ay iba,t, iba ang inaasal nila. Mayroong nacacaalam tauo, hindi lamang macapag-uica, na yao,i, marahil dumaan sa mang̃a babayi. Ang pulso doon ay hindi lubhang nag-iiba; ang pang̃alan nang castila doo,i, deliquio. Cun ang may catauan hindi nacacaramdam at hindi rin nacacaalam tauo, at totoong hina nang pulso, ang tauag nang castila doo,i, síncope, na yaon ang icalauang pinaca grado nang desmayo. Datapoua cun ang maysaquit ay tila bangcay, na malamig ang caniyang catauan, at hindi nararamdaman ang pulso pati nang hining̃a, ang pang̃alan doon nang castila ay asfxia, na yao,i, ang icatlong grado nang desmayo. Ang tauag nang tagalog dito cun minsan ay panhihimatay. Ang mang̃a punong pinagmumul-an nang mang̃a desmayo ay anim. Ang isa,i, ang dugong marami. Ang icalaua,i, ang cahinaan nang may catauan, na siya ang ugaling dahilan. Ang icatlo,i, ang sicmura cun marumi. Ang icapat ang mang̃a litid. Ang icalima ang galit, ó tacot, ó ang pamamanglao na malaqui. Ang icanim, ay ang ibang mang̃a saquit, na cun minsan ay magcasama nang desmayo.

Ang gagauin sa sinusubaan, ó nadedesmayo dahil sa siya,i, marugo.

440. Caya nahahalata, na ang maraming dugo ang nagdadala nang desmayo, sapagca ang may cataua,i, malacas at mataba. Ang pagtama nang saquit ay pagca siya,i, nacacain nang mang̃a maiinit, ó nacainom nang alac, aguardiente, café, ó mainit na chá; ó sapagca siya,i, inarauan, ó napatahan sa mainit na lugar, ó cun siya,i, nagsaquit gumaua ó nag-iisip nang maliuag, at bucod doon, ay namumula ó namamantal ang caniyang muc-ha. Ito ring mang̃a dahilan ay pinagmumul-an naman nang pagquinal nang catauan nang tauo, na cun minsan sungmusunod ó cun minsan sinusundan nang suba ó desmayo.

441. Ang gamot sa sinusubaan dahilan doon, ay ang suca, na ang calahating bahagui ay tubig na malacuco, na ipa-aamoy sa maysaquit; ang noo, ang quibotquibotan, at ang galang-galang̃an nang camay niya, ay babasain noon ding sucang tinubigan; at painumin siya naman nang dalaua, ó tatlong lag-oc nang suca rin, na ang tubig ay marami sa calahati. Cun hindi nasasaol-an pa ang maysaquit, nang macalalo ang saicapat na bahagui nang isang oras, ay sasangrahan sa camay. Pagca sangra na, ay maigui sumpiting minsan, at touing calahating oras paiinumin nang isang tazang tubig na pinaglagaan nang bulaclac nang alagao, na sinasamahan nang caunting azúcar at suca.

Nota. Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, marugo, ganito rin ang pag-gamot doon.

Nota. Ang bagay sa tauong marahil madesmayo dahil sa siya,i, marugo nang houag umoli ang saquit, ay ang pag-inom cun umaga,t, cun hapon nang bilin sa número 20, pati nang sa número 1; ang pagcain nang canin, gulay at tubig lamang; at maminsan minsan ang baños hangan tuhod sa tubig na malacuco; bucod dito,i, magaling ang siya,i, lumacad na parati at houag habaan ang tulog. Ito,i, gagauin niya capag nararamdamang dungmarami uli ang caniyang dugo.

Ang gagauin sa tauong sinusubaan, lalaqui ma,t, babayi man, dahil sa cahinaan nang catauan, para nang mang̃a babaying nang̃ang̃anac, ó dahil sa nahanaan nang gutom, ó nang pagbabaling̃oyng̃oy, ó pag-iilaguin nang malacas, ó dahil sa pinurga ó pinasuca nang matapang na pamurga ó pasuca, ó dahilan sa mang̃a maruming nadoroon sa sicmura.

442. Ang saquit na suba dahil sa cahinaan nang catauan nang tauo, ay hung mahalili, ó sungmasabay cun minsan sa pag-iilaguin nang malacas, sa pagbabaling̃oyng̃oy, ó sa pagpauis, sa malimit na pag-gaua nang mahalay, sa pagcapuyat, ó sa malauong pananab-ang nang pagcain; sapagca ang mang̃a ganito,i, paraparang totoong nacacahina sa catauan.

443. Ang gagauin sa nadedesmayo ó nahanaan dahil sa siya,i, linabasan nang maraming dugo sa ilong, ay aquing sinabi na sa capítulo 42; siya ang sundin. Datapoua cun ang dahilan nang saquit na suba ay ang ibang mang̃a sinaysay co sa párrafong sinundan nito, ay ganoon ang paraan nang pag-gamot. Ang maysaquit ay quinucumutan; quinucuscos nang mainit na damit ang boong catauan niya, at cun mayroong tali sa catauan ay quinacalag; pina-aamoy nang ruda, sambong romero, ó yerba buena; pinalolon-oc nang ilang capatac nang aguardiente, ó alac na linahucan nang caunting tubig. Ang alac sa misa na sinamahan nang azúcar at canela, cun paculuin sa apoy, at saca ipainom sa maysaquit, ay totoong galing na cordial doon; lalag-yan naman sa sicmura nang isang damit na babad sa alac sa misa na pinaglagaan nang romero, ó sambong, ó sa ibang damong mabang̃o. Pagca ang maysaquit ay nacacalon-oc na, ay big-yan nang sabao na hinulugan nang isang pula nang itlog, ó pacanin caya nang isang sopas na tinapay, ó broas na babad sa alac na binudburan din nang caunting azúcar at canela.

444. Ang sinusubaan dahil sa siya,i, nasangrahan, ay hindi cailang̃ang gamutin, at mauauala pagcaraca yaon, capag siya,i, humiga, ó cun paamuyin nan suca, at painumin nang caunting suca rin, na may calahoc na tubig.

445. Cun baga caya sinusubaan ang tauo,i, sapagca siya,i, pinurga, ó pinasuca nang totoong tapang na pamurga, ó pasuca, ay paiinumin siya nang lang̃is sa castila, ó big-yan nang azúcar; maigui rin, ang gatas ó ang tubig na pinaglagaan nang palay, para nang guinaua sa nacalon-oc nang lason, capítulo 71. Bucod doo,i, susumpitin nang tubig na pinaglagaan nang culutan, na sinamahan nang lang̃is at pula nang itlog nang manoc. Cun bago malubha, ó mahirap ang lagay nang maysaquit, ay mabuti sangrahan. Datapoua cun ang maysaquit hindi nag-iilaguin, cundi sungmusuca lamang, ay lilimitan ang pagsumpit houag lamang lag-yan nang pula nang itlog. Magaling ding pambohan ang maysaquit sa malacucong tubig. Basahin mo ang párrafo 517.

446. Ang mang̃a babayi marahil subaan ó madesmayo pagca sila,i, nacapang̃anac, at lalo pa cun binusan nang maraming dugo. Ang gagauin doon ay sundin ang aral sa capítulo 79, at sa capítulo 80, at cun gayon bihirang babayi ang magcacasaquit noong gayong saquit. Maigui ring paamuyin nang suca.

447. Ang tauong sinusubaan dahilan sa mang̃a maruruming nadoroon sa caniyang sicmura, mabuti paamuyin nang anomang matapang na amoy, at painumin ng̃ tubig na malacuco, na pinaglagaan nang manzanilla ó sambong ó bulaclac nang alagao. Pag nasaol-an ang maysaquit ay big-yan ilang arao cun umaga nang bilin sa número 38.

Ang gagauin sa tauong sinusubaan ó nadedesmayo dahilan sa mayroong saquit sa caniyang mang̃a litid.

448. Ang saquit na suba dahilan sapagca mayroong saquit sa mang̃a litid, ay siyang cusang nauauala, capag pinapaypayan ang may catauan at pina-aamoy nang mg̃a mabaho. Mabuti ring atuhing basain ng̃ tubig na malamig na sinucaan ang noo, pati nang quibotquibotan nang maysaquit. Dito rin nauucol ang saquit na marahil dumaan sa mang̃a babayi, na pinang̃ang̃anlan namang suba na sinaysay co na sa párrafo 417.

449. Ang nadedesmayo dahil sa mayroong saquit sa caniyang litid, ay cailang̃ang lumacad na parati ó magpasial, lalo pa cun umaga. Ang purga, ang pagsasangra, ang mahabang tulog, at ang di pagpanaog sa bahay ay pauang masama sa caniya.

Nota. Cun babayi, ang sinusubaan dahil sa mayroon siyang saquit sa caniyang mang̃a litid ay gagamutin para nang turo doon sa párrafo 419 at sa 420.

Ang gamot sa tauong sinusubaan ó nadedesmayo dahil sa siya,i, natacot, ó namanglao, ó nagalit.

450. Ang nagcacasaquit dahil sa siya,i, natacot, ay gagamutin para nang turo co sa capítulo 68.

451. Ang tauong sinumpong ng̃ galit, ó nang pamamanglao, at nadesmayo dahilan doon, ay paamoyin siya nang suca, at paiinumin ng̃ malimit nang tubig na malacuco, na pinaglagaan ng̃ balat nang dalandan ó dayap. Pag nasaol-an ang maysaquit ay painumin nang limonada número 33, at sumpitin nang bilin sa número 5. Cun ang maysaquit ay dungmoroual na parati, at mapait ang bibig niya, at yaong mang̃a bagay na yaon ay hindi iuala nang limonada,t, nang pagsumpit, ay big-yan nang sa número 23 ó nang sa 24. Masama roon ang pasuca.

Nota. Cun babayi ang sinusubaan dahil sa siya,i, natacot, ay gagamutin ayon sa turo sa párrafo 419 at sa 420, ó para nang turo sa párrafo 401.

Ang gagauin sa lalaqui ó na babayi cun nagcacasaquit nang malaquing saquit, at tuloy sinusubaan ó nadedesmayo.

452. Ang desmayo cun sungmasama sa ibang mang̃a saquit, ay masama. Ang nagcacasaquit nang lagnat na buloc, caya siya nadedesmayo ó sinusubaan, sapagca marumi ang sicmura, at capag siya,i, nacapag-ilaguin ó nacasuca, ay nauauala ang desmayo. Ang nagcacasaquit nang lagnat na sucab cun baga dinaraanan nang desmayo ay masama rin. Ang bagay doon sa oras na yaon ay ang suca na ipalolon-oc sa maysaquit, at cun masaol-an ay mabuti painomin nang maraming limonada, número 33.

453. Ang mang̃a desmayong sungmusunod sa pag-iilaguin, ó sa pagsuca nang marami, ó sa paglabas ng̃ maraming dugo ay isa rin nang desmayong dala nang cahinaan nang catauan, na sinaysay co na sa párrafo 442; at sa apat na magcasumonod doon.

454. Ang mayroong sibol sa loob nang catauan ay malimit subaan. Ang suca,i, maigui roon; datapoua marahil mamatay sa oras na yaon.

455. Ang tauong sinusubaan pagca nacaraan ó ungmunti ang lagnat, ay magaling painumin nang isang cucharang alac sa castila na linahocan nang isang gayong tubig. Ang matandang tauo na dinaraanan nang desmayo na hindi naalaman ang dahilan, ay masama, at caalamalam mamamatay.

Nota. Bucod dito sa mang̃a saquit na suba ó desmayong sinaysay co sa loob nitong boong capítulong ito,i, mayroong isa pang bagay na pinang̃ang̃anlan ding suba nang tagalog (sa uicang castila,i, epilepsia); ang gamot doon iyong hanapin sa párrafo 409 at sa mang̃a sungmosunod doon.