CAPÍTULO 89.

Casaysayan na nauucol sa pulso nang tauo.

523. Ang pulso nang tauong matanda, na ualang saquit ay tungmitiboc ng̃ macaanim na pouo, hangan sa macapitong pouo sa loob nang isang minuto. Ang isang oras mayroong anim na pouong minuto. Cun ang tauo,i, nacalalo na sa anim na pouong taon ng̃ caniyang edad, ay dungmadalang dalang sa rati ang pagtiboc ng̃ pulso niya. Cun ang tauo ay bata pa, na hindi ungmaabot sa labing ualo, ó dalauang puong taon nang caniyang edad, ay matulin ó madalas ang pagtiboc nang pulso; ang sa mang̃a sangol lalo pang matulin. Manaa ang isa pang pinagcacaquilalanan ng̃ cahusayan ó caguluhan ng̃ pulso, ayon sa aral ni Solano na médicong castilang marunong na totoo sa una. Cun mula sa isang paghing̃a nang tauong ualang saquit at tahimic ang lagay hangan sa ungmuuli yaong isang paghing̃a, tunmitiboc ang pulso nang macaapat; ay totoong galing at husay. Ang macalimang tumiboc sa loob ng̃ isang boong paghing̃a,i, masama sama na nang caunti. Cun macaanim tumiboc ay masama na, at may lagnat na malaqui ang may catauan; at cun sa isang paghing̃a ay tumiboc nang macapito ó macaualo ay malubhang totoo ang maysaquit. Sa macatouid, sa loob ng̃ isang boong paghing̃a ng̃ tauong ualang saquit, ang pulso ng̃ matandang tauo,t, malacas, at tungmitiboc na macaapat ó mahiguit higuit doon; sa loob nang dalauang paghing̃a ay macaualo, ó macasiyam tumiboc. etc.

524. Nang matalastas nang mang̃agamot ang mang̃a nauucol sa casaysayan ng̃ pulso, ay tatandaan niya ang aquing sasabihin dito ng̃ayon: Ang pinang̃ang̃anlang pulso (yaon bagang nararamdamang tungmitiboc sa catauan ng̃ tauo) yao,i, dugô lamang, na napaparaan sa caniyang pinaca alulod ó canal. Ang canal na dinaraanan nang dugo ay dalauang bagay; ang isa,i, pinang̃ang̃anlan nang castilang arterias, na yaon ang tungmitiboc na hindi rin naquiquita nang mata, sapagca malalim lalim sa laman ang quinalalag-yan. Ang icalauang bagay na pinaca alulod na dinaraanan nang dugo ay hindi tungmitiboc, at naquiquita nang mata, na yaon ang pinang̃ang̃anlang ugat nang tagalog, sa uicang castila,i, venas; na yaon din ang hinihiua nang lanceta, cun ang tauo,i, sinasangrahan. Ang dugo naman nang tauo ay parati nang parating lungmalabas, at ga tinatapon nang puso nang malacas na pagca tapon, na pinaaabot hangan sa mang̃a caduluduluhan nang catauan. Itong pagtulac ó pagtapon nang puso nang dugo hangan sa mang̃a catapusan nang catauan ay yaon ang pulso, at ang nahihipo doon ay ang dugong nangagaling sa puso, na napapatung̃o sa mang̃a casangcapan nang catauan. Cun ang dugong nangagaling sa puso ay dungmaraan sa pinag̃ang̃anlang arterias, ay nararamdaman doon ang pagtiboc nang pulso Datapoua cun ang dugo ay ungmooui ó nagsasaoli sa puso, ay hindi dungmaraan sa arterias, cundi sa venas ó sa ugat na nadoroon sa dacong ibabao nang laman nang catauan. Caya cun mahina ó hindi husay ang pagtapon nang puso nang dugo, ay mahina rin at hindi husay ang pulso, na dahil doon naquiquilalang maysaquit ang tauo.

525. Caya ng̃a yata touing sabihin sa librong ito, na ang pulso,i, malacas, ó mataas, ó puno, ang cahologan noon ay ma-aalaman na nang mangagamot ayon sa turo cong una. Gayon din ang mahinang tumiboc, ó mababa ó munti sucat maquilala nang alin mang tauo. Ang pulsong lungmiliban, ay na-aalaman ding nang lahat, sa macatouid: na yao,i, cun tungmitiboc nang macailan, saca napapatahan ó lungmiliban nang isang pagtiboc. Mahahalatang malacas pa ang maysaquit, cun idiin nang malacas lacas nang mang̃a daliri nang camay ang canyang pulso, at cun baga idiin man nararamdaman din ang pulso, ang may cataua,i, malacas pa. Ang isa pang totoong cailang̃ang maalaman nang mang̃a mangagamot, ay ang pinang̃ang̃alang pulsong matigas, na caya gayon ang tauag doo,i, sapagca cun tumiboc, ay anaqui cahoy, ó tangso, ó cuerdas nang guitarra ang nararamdaman, ó ang hungmahampas sa daliri nang pungmupulso doon. Caya cun ang pulso,i, matigas, cailang̃ang sangrahan ang maysaquit. Ang pulsong malambot magaling pa sa matigas; cun ang pulso,i, munti, madalas, at matigas pa, ay malaqui ang pang̃anib nang maysaquit. Mayroon namang pulsong hindi husay ó gulo; sa macatouid, cun mula sa isang pagtiboc hangan doon sa isa, ay hindi magcasinglauon ang mang̃a pag-itan.