F
Reading edition
FA
Fábrica. = Balay, cota, Singbahán, &c., ng̃a binóhat sa bató, sa papán, &c. * Lugar ng̃a guitagána sa pagbóhat sa bisan onsang baláy, baluarte, &c. * Lugar ng̃a pagabohátan sa bisan onsa, sa mg̃a panápton, sa pothao, sa tesa, &c.
Fabricante. = Ang magabóhat, ang panday sa bisan onsa. * Ang tagía, ang maestro con ang mobántay ug magahópot sa baláy ng̃a pagabohátan sa bisan onsa.
Fabricar. = Pagbóhat sa bisan onsang bohat.
Fabriquero. = Táuo ng̃a mobántay sa mg̃a Singbahán sa ng̃atanán ng̃a nahatong̃ód sa pagcatíndog ug sa mg̃a bohat sa maong Singbahán.
Fábula. = Soguílon ng̃a guihóna hona sa mg̃a táuo, sa pagpalíng̃ao sa obán, con sa pagtóon ug pagtódlo caníla. * Mg̃a soguílon sa longsod. * Bisan onsa ng̃a guihóna hóna ug guipacamáo mao sa oaláy hingtóndan ug cahológan. * Bisan onsang polong ng̃a icatábon sa matúod.
Fabulista. = Ang magahúna húna ug magasólat sa mg̃a fábula.
Fabulosamente. = Sa pagcadíli mao, sa pagcabácac. * Sa pagcadíli matúod.
Faccion. = Dapig, tapoc sa mg̃a táuo ng̃a nanagálsa sila, ng̃a nanagsócol sa mg̃a ponóan. * Bisan onsang bahin sa nauong sa mg̃a táuo.
Faccionario. = Ang magalában sa bisan onsang dapig con tapoc sa mg̃a soquíhan.
Faccioso. = Maggolobót, soquíhan, masinocólon.
Faceta. = Tagsa ca loyo con nauong ng̃a sinápsap sa mg̃a bató ng̃a magáhi.
Facie ecclesiæ (in). = Polong ng̃a linatín, ng̃a magámit sa pagásoy ng̃a guicasál ang mg̃a táuo sa cadaigánan, ing̃on sa batásan sa santa Iglesia, ug ing̃on osáb sa nahamótang sa mg̃a tolománon sa santos ng̃a sacramento sa Pagcasál.
Fácil. = Ang masáyon, ang oaláy cabilínggan ug cacolían. * Ang masáyon macábig ug mabóyoc sa cabobót-on sa lain.
Facilidad. = Pagcasáyon.
Facilitar. = Pagcóha sa mg̃a casámoc, sa mg̃a caoláng̃an.
Fácilmente. = Sa pagcasáyon.
Facineroso. = Saláan, ponó sa mg̃a sayóp, daótan caáyo, mang̃íl-ad.
Facistol. = Bolotáng̃an sa mg̃a libro sa pagcanta sa mg̃a Singbahán: ang cadaghánan sa mg̃a facistol sa mg̃a coro may opat ca nauong.
Facsímile. = Polong ng̃a linatín ng̃a magaásoy sa pagcahíngpit sa paghóad sa mg̃a solat con mg̃a pirma sa mg̃a táuo.
Factible. = Ang arang boháton.
Facticio. = Ang mabóhat tong̃ód lamang sa quinaádman sa táuo.
Factor. = Táuo ng̃a guitógnan ug guitogyánan sa mang̃a comerciante, sa mg̃a magbalilígya, sa pagpálit ug pagbalígya sa mg̃a manggad, ug sa obán ng̃a mang̃a quinahánglan.
Factoría. = Oficio ug cahímtang sa factor, lugar ng̃a pagapóy-an sa factor. * Baláy ng̃a guibotáng̃an sa mg̃a manggad ng̃a icolomercio.
Factura. = Papel ng̃a sinolátan sa mg̃a bili sa mang̃a manggad ug sa obán pa ng̃a icolomercio.
Fácula. = Ang tagsa sa mg̃a casólao ng̃a labíng masíga sa calíng̃in sa adlao.
Facultad. = Gahóm sa pagbóhat. * Caálam, quinaádman. * Cadaghánan sa mg̃a doctor ug mg̃a magtotóon sa tagsa ca quinaádman sa mg̃a Universidad. * Cadaghánan sa mg̃a mananámbal ug sa mg̃a boticario ng̃a nanagsílbi ug nanámbal sa hari. * Pohónan, dona, catigayónan.
Facultar. = Paghátag sa gahóm arón boháton ug bisan onsa.
Facultativamente. = Ing̃on, somála sa mg̃a pagtolón-an sa bisan onsa ng̃a quinaádman.
Facultativo. = Ang nahatong̃ód sa bisan onsa ng̃a quinaádman. * Ang nahatong̃ód sa gahóm sa bisan cansa, sa pagbóhat sa bisan onsa. * Ang mahibaló sa bisan onsa ng̃a quinaádman. * Mananámbal.
Facundia. = Pagcasáyon sa pagpamólong ug cadaghánan sa mg̃a polong.
Facundo. = Ang mamólong sa pagcaáyo, ug masáyon macagámit sa mg̃a polong ng̃a piníli.
Facha. = Dagoay, baihon, nauong. * Paghónong sa pagcatólin sa mg̃a sacayán sa pagtáod sa mg̃a layág sa pagcasinóhi sohi.
Fachada. = Atobáng̃an sa mg̃a baláy, mg̃a cota, mg̃a palacio, mg̃a Singbahán, &c., ug sa bisan onsa ng̃a naa sa atobáng̃an. * Nahaónang dahon ng̃a sinolátan sa mg̃a libro, ng̃a casayódan sa guisólat sa maong mg̃a libro.
Fachenda. = Parayégon, maandácon.
Fachendear. = Pagparáyeg, pagándac.
Fada. = Bong̃a, camuesa. * Babáyeng balbal, asoang, onglo.
Faena. = Bisan onsang bohat ng̃a dagcó ug dinalían.
Fagina. = Bináat, bogcos, bináng̃an, baat, sa mg̃a sang̃á ng̃a manípis ug sa mg̃a sagbot. * Cadaghánan sa mg̃a bináng̃an sa trigo, homáy, &c., ng̃a guipanápoc sa yota. * Sológuod, mg̃a cahoy ng̃a maáyo sa caláyo. * Pagcagobóc. * Mg̃a polong ng̃a caoang, sa oaláy hingtóngdan ug cahológan. * Banha, sabá.
Fagot. = Tolónggon ng̃a apil sa música.
Faisan. = Langgam ng̃a maníndot: ang onód nia malalím caáyo.
Faisana. = Faisan ng̃a baye.
Faja. = Bacos. * Bisan onsang tinábas sa panápton ng̃a hatáas ug haíctin.
Fajadura. = Tinábas ng̃a guidíhog sa salong ng̃a guibódbod sa mg̃a pisi sa mg̃a sacayán.
Fajamiento. = Pagcabácos.
Fajar. = Pagbácos.
Fajero. = Bacos ng̃a ibácos sa mg̃a báta.
Fajo. = Baat, bináat, bináng̃an.
Falacia. = Limbong, laláng ng̃a daótan, bacac.
Falange. = Tapoc, cadaghánan sa mg̃a soldados sa canhing tiempo.
Falangia. = Mananáp ng̃a malála ng̃a maíng̃on ing̃on sa laoa laoa.
Falárica. = Hing̃aníban ng̃a may togdánan, maíng̃on sa bangcao.
Falaz. = Bacácon, malilímbong, malimbóng̃on.
Falca. = Badyet, sisip.
Falce. = Galab. * Sondang ng̃a balicó.
Falcinelo. = Langgam ng̃a dolodagcó sa salapáti.
Falcion. = Lothang ng̃a caráan.
Falconete. = Lothang.
Falda. = Ang bahin sa bisti ng̃a hatáas cutúb sa haoac ng̃adto sa obus. * Bisti sa mg̃a babáyeng señora ng̃a guitácgos nila sa haoac, ug nabítay ug nagóyod sa yota, dapit sa licód. * Ang pagcahándig, ang pagcahanáyhay sa mg̃a boquid.
Faldellin. = Bisti sa mg̃a babáye ng̃a guibisti cotob so haoac ng̃adto sa obus, díli ing̃on sa saya, con díli binóoac, inablíhan, ug ng̃a pagasapáuon nila sa mg̃a daplin sa atobáng̃an arón díli bomócas.
Falderico, ca, llo, lla, to, ta. = Iró ng̃a diótay ng̃a pagaling̃áoan sa mg̃a señora ug pagalipátan sa mg̃a báta.
Faldero. = Idem. * Ang laláqui ng̃a mahagógma moobán obán guihápon sa mg̃a babáye.
Faldilla. = Ang bahin sa supa ng̃a molabáo sa haoac ug mabitay.
Faldistorio. = Lingcodánan ng̃a oaláy sandígan, ng̃a pagalingcódan sa mg̃a Obispo sa obán ng̃a mang̃a piesta sa mg̃a tolománon sa ilang pagcaobispo.
Faldon. = Ang bahin ng̃a dapit sa obus sa bisan onsang bisti, sa mg̃a tabil, &c.
Falencia. = Pagcasayóp.
Falibilidad. = Ang arang magpasayóp, ug magpaoalá sa bisan onsa.
Falible. = Ang arang magpasayóp ug ang arang pagasáypon. * Ang díli cahá matúman.
Falimiento. = Bacac, pagcalímbong.
Falordía. = Soguílom ng̃a bacácon.
Falsamente. = Sa bacac, sa pagcalímbong.
Falsario. = Ang magapacamáo mao sa bisan onsa. * Ang mobácac, ang magalímbong sa masóbsob, ang naánad sa pagbácac.
Falsear. = Pagmáo mao sa bisan onsa, sa salapí, sa mg̃a solat, &c. * Pagoalá sa pagcalíg-on, sa cosóg, sa gahóm.
Falsedad. = Limbong, bacac.
Falsificacion. = Pagcamáo mao sa bisan onsa.
Falsificador. = Ang magatómo tomo sa pagmáo mao sa bisan onsa.
Falsificar. V. Falsear hasta pagoalá.
Falsilla. = Papel ng̃a guibarlísan pagbalábag, ang guipailálom sa lain ng̃a papel ng̃a pagasolátan arón madayág ang mg̃a barlis ug mahímo onta ng̃a mamatól-id ang mg̃a dalan sa solat.
Falso. = Táuo ng̃a bacácon, malilímbong, malimbóng̃on, borhíon. * Mananáp, cabayo, &c., ng̃a may daótan ng̃a batásan, ng̃a maníndac, mamáac, &c. * Salapí ng̃a díli maáyo, ng̃a guipacamáo mao.
Falta. = Pagcaoalá sa bisan onsa, pagcacólang. * Pagcasayóp, pagcasálang sa pagtóman sa catongdánan. * Pagcaoalá, pagsayóp sa bolan, sa batásan, sa mg̃a babáye.
Faltar. = Pagaoalá, pagcólang sa bisan onsa. * Paghóman, pagtápos, pagtibáoas. * Pagsálang sa pagtóman sa catongdánan.
Falto. = Ang coláng̃an sa bisan onsa. * Hicáoan, daguinótan. * Coláng̃an sa boot, boang boang, colang colang, coliró.
Faltriquera. = Poyo poyo sa mg̃a sopa, sa mg̃a saya, &c., ug bisan onsang poyo poyo ng̃a guinabítbit.
Falúa. = Sacayán ng̃a diótay ng̃a pagagaódan.
Falucho. = Sacayán ng̃a guitaólan sa usá lang ca layág.
Falla. = Pagcadíli pagsilbi sa mg̃a triunfo sa sogál sa baraja.
Fallar. = Díli pagbótang, díli pagsilbi sa mg̃a triunfo sa mg̃a pagsogál sa baraja. * Pagbóot, pagsógo sa bisan onsa, pagoalá, pagdáot sa bisan onsa.
Fallecer. = Patáy.
Fallecimiento. = Pagcamatáy, camatáyon.
Fallo. = Pagcaoalá sa obán ng̃a mg̃a dagoay sa mang̃a dahon sa baraja, sa mg̃a pagsogál. * Catapósan ng̃a paghócom con sentencia. * Pagbía sa mananámbal sa mg̃a masaquét, ug pagtágna sa ilang camatáyon.
Fama. = Balíta sa cadaghánan ug sa cadaigánan sa bisan onsa. * Dong̃og, maáyong ng̃alan.
Familia. = Mg̃a sacop sa tagsa ca panimaláy ng̃a hingsácpan sa pagbóot ug sa pagcahópot sa usá, sa tagía. * Lioat, calioátan, banay, pagcacaobánan. * Cadaghánan sa mg̃a táuo ng̃a nanaglóon sa pinoyánan. * Pagcadághan sa mg̃a mananáp ng̃a maíng̃on ing̃on ug magsáma. * Mg̃a táuo ng̃a hariánon, ng̃a caobánan sa hari.
Familiar. = Ang nahatong̃ód sa pamilia. * Ang magámit sa masóbsob. * Ang higála, ang abian. * Bisan quinsang sacop sa tagsa ca panimaláy. * Sologóon. * Ang yaoa ng̃a moobán obán guihápon ug magaalágad sa obán ng̃a mg̃a táuo, ing̃on sa guitoóhan sa mg̃a táuo ng̃a cabos. * Polong ng̃a guinagámit sa mg̃a solat sa mg̃a higála.
Familiaridad. = Pagcahigála, pagcaoaláy coti coti sa mg̃a pagatóbang ug mg̃a pagcagóla.
Familiarizar. = Paggámit sa masóbsob sa bisan onsa. * Paggánar sa batásan ug sa cagaoían sa bisan cansa.
Familiarmente. = Sa pagcahigála, sa pagcaoaláy coti coti.
Familiatura. = Opicio con cahímtang sa mg̃a táuo sa hocmánan ng̃a guing̃álan ug Inquisision.
Famosamente. = Sa pagcaáyo oyámot.
Famoso. = Ang donggánon, ang banságon, ang bantógon. * Ang maáyo, ug hingpit oyámot.
Fámula. = Sologóon ng̃a babáye.
Famulato. = Pagcabótang sa pagcasologóon.
Fámulo. = Sologóon ng̃a laláqui, sa mg̃a colegio.
Fanal. = Parol ng̃a dagcó ng̃a guitáor sa mg̃a logar ug mg̃a ilíhan con lantáuan ng̃a batáas, sa mang̃a pondóhan, sa mg̃a donggoánan. * Parol ng̃a guibótang sa mg̃a olín sa mg̃a sacayán, arón hingbalóan sa mg̃a nanagsacáy sa ilang pagadolóng̃an.
Fanático. = Ang magalában ug magaángcon sa mang̃a pagtolón-an ng̃a díli mao ug ng̃a nahatong̃ód sa Religion con sa Pagtóo.
Fanatismo. = Pagcadáyon sa fanático sa iang húna húna.
Fandango. = Sayáo, pagsabáy ng̃a dáan caáyo sa España ug sa Filipinas, ug ang sones ng̃a pagasabáyan.
Fandanguero. = Ang mahagógma magsayáo sa pandando. * Ang mahagúgma motámbong sa mg̃a pagsabáy ug mg̃a combida.
Faneca. = Isda.
Fanega. = Talácsan, tacsánan sa trigo, humáy, maís, &c., maíng̃on sa tung̃á sa baquid.
Fanfarria. = Pagcaándac.
Fanfarron. = Maandácon.
Fanfarronada. = Polong con bóhat ng̃a ang̃ay sa táuo ng̃a maandácon.
Fanfarronear. = Pagándac, pagparáyeg.
Fanfarronería. V. Fanfarria.
Fanfarronesca. = Ang batásan sa mg̃a maandácon.
Fanfurriña. = Casucó ng̃a agui lamang, ng̃a díli madógay.
Fangal. = Cayanáng̃an, pisácan, lapócan.
Fango. = Yánang, lapoc, pisac, yota ng̃a tobígan ug mahágcot.
Fangoso. = Ang lugar con bisan onsa ng̃a may lapoc, pisac, yánang.
Fantasear. = Paghóna húna sa nagacaláin lain ng̃a mg̃a pagahúna hunáon. * Pagparáyeg.
Fantasía. = Gahóm sa calág sa mg̃a táuo sa paghóna húna ug sa paggáma sa mg̃a laráoan sa ilang guihúna húna. * Paráyeg. * Soguílon ng̃a bacácon, ng̃a guimáo mao lamang. * Húna húna ng̃a hatáas.
Fantasma. = Bisan onsa ng̃a motóngha ug mapaquíta sa húna húna sa mg̃a táuo con managdámgo ug pagasalimoáng̃an sila. * Laráoan sa bisan onsa ng̃a mahabílin sa húna húna, maíng̃on sa pagatánauon gayód. * Bisan onsa ng̃a magáma sa pagpalísang sa mg̃a táuo.
Fantasmon. = Táuo ng̃a parayégon ug maandácon caáyo.
Fantásticamente. = Sa pagcamáo mao lamang, sa díli matúod. * Sa pagcalímbong. * Sa paráyeg lamang.
Fara. = Saoa, halas, bitin ng̃a magadáro ug magabárlis sa yota con magadáhic ug maglacát sia.
Farallon. = Polo ng̃a hataás ug capangpáng̃an, ng̃a molabáo caáyo sa dagat, ng̃a motóybo oyámot.
Faramalla. = Limbong. * Táuo ng̃a bacácon, limbóng̃an, malilímbong.
Faramallero. = Idem desde táuo.
Faramallon. = Idem.
Farándula. = Polong ng̃a icaólo olo ug icalímbong sa obán.
Farandulero. = Tabían, hinoguílon, hinoguilánon, ng̃a magatóyo sa paglímbong sa iang mg̃a polong, sa iang solte, sa iang cagóla.
Faraute. = Cagon cagon. * Táuo ng̃a nagadála dala sa mg̃a polong sa mg̃a táuo ng̃a nanagsighalayó sila.
Fardaje. = Cadaghánan sa mg̃a pardo. * Casangcápan.
Fardar. = Pagsángcap sa bisan cansa sa mg̃a bisti.
Fardel. = Poyo poyo, pontél ng̃a pagasórlan sa balon sa magalacát, con sa bisan onsa.
Fardelejo. V. Fardel.
Fardelillo. = Idem.
Fardería. V. Fardaje.
Fardillo. = Pardong diótay.
Fardo. = Báat, bináat, bantal, potús, bináng̃an ng̃a dagcó sa mg̃a manggad, ng̃a guibáat ug guihógot ug maáyo, sa pagdála ug paghátor sa bisan diin.
Farellon. V. Farallon.
Fáres. = Cang̃itng̃ítan, mg̃a landong.
Farfalá. = Dayan dayan sa usá ca tinábas ng̃a panápton ng̃a ibalábag pagtápot sa mg̃a tabil, sa mg̃a tabon sa mg̃a lamesa, &c., ng̃a tinahí sa daplin ng̃a dapit sa itáas lamang.
Farfalloso. = Yong̃it, matóna tonáhon.
Farfanton. = Tabían, maandácon.
Farfantona. = Polong con bohat ng̃a ang̃ay sa táuo ng̃a tabían, maandácon.
Farfantonería. = Idem.
Fárfara. = Tanóm ng̃a italámbal.
Farfulla. = Táuo ng̃a yong̃it, matóna tonáhon, ug ng̃a mamólong sa madalí caáyo.
Farfulladamente. = Sa madalí caáyo.
Farfullador. V. Farfulla.
Farfullar. = Pagpamólong sa madalí caáyo. * Pagbóhat sa bisan onsa sa pagcagobót, sa oaláy cahosáyan.
Fargallon. = Idem. * Ang díli moalíma sa iang mang̃a bisti ug díli magbántay sa iang mg̃a quinahánglan.
Farináceo. = Ang maíng̃on sa binócboc, ug ang may binócboc.
Farisáico. = Ang nahatong̃ód sa catilíngban sa mang̃a pariseo.
Farisaismo. = Catilíngban ug batásan sa mg̃a pariseo.
Fariseo. = Táuo ng̃a judío ng̃a nagapacalígdong ug ng̃a nagapacapenitenciahon, apán ng̃a oalá magatóman sa mg̃a sogo sa batásan. * Táuo ng̃a hatáas, malágsot ug sa magáhi ng̃a cagaoían.
Farmacia. = Quinaádman sa pagíla sa mg̃a gahóm ug sa cosóg sa mg̃a tanóm, mg̃a cahoy, &c., ug sa pagáng̃ay, paghiósa ug pagsácot niána, arón mahímo ug tambal sa mg̃a saquét.
Farmaco. = Tambal.
Farmacopea. = Libro ng̃a sinolátan sa mg̃a italámbal ug sa pagsácot niána sa pagbóhat sa mg̃a tambal.
Faro. = Lantáoan, ilíhan ng̃a hatáas ng̃a bolotáng̃an sa parol con sa mg̃a sogá ng̃a pagatágdan sa mang̃a nanagsacáy.
Farol. = Cajon cajon sa salamín con sa bisan onsang hilimóon ng̃a masíhag, ng̃a pagabotáng̃an ug pagasórlan sa sogá, arón díli mapálong sa hang̃in.
Farolear. = Pagparáyeg, paghilábot sa díli catongdánan.
Farolero. = Ang magabántay ug magadágcot sa mang̃a parol.
Farolon. = Parol ng̃a dagcó. * Parayégon ng̃a guilabíhan.
Farota. = Babáyeng oaláy caólao.
Faroton. = Laláquing oaláy caólao, sa magáan ng̃a boot.
Farra ó ferra. = Isda.
Fárrago. = Pagcadáhan sa mg̃a botang ng̃a nang̃obót, ng̃a oalá ibótang sa pagcahósay, sa pagcaáyo.
Farraguista. = Ang nagatóon sa bisan onsa ng̃a oaláy polós, ug ang guipón-an sa olo sa mg̃a húna húna ng̃a oaláy cahosáyan.
Farsa. = Dula ug ang mg̃a táuo ng̃a apil sa dola.
Farsante. = Táuo ng̃a miápil sa pagbóhat sa mang̃a dola.
Fas ó por nefas (por). = Sa pagcatárong ug sa oaláy cataróng̃an, sa linogsánay gayód.
Fascal. = Cadaghánan, tapoc sa mg̃a baat, sa mang̃a bogcos, sa mg̃a bináng̃an sa trigo, sa humáy, &c., sa yota pa.
Fascinacion. = Limbong.
Fascinador. = Ang magadáot sa lain sa pagsolóng, sa pagtán-ao lamang canía.
Fascinante. = Idem.
Fascinar. = Pagdáot sa isigcatáuo sa pagtán-ao lang canía. * Paglímbong, pagólo olo.
Fase. = Tagsa ca pagcabótang sa bolan, sa pagcacopós, sa pagcatibúoc, &c.
Fásoles. = Balátong, prijoles.
Fastidiar. = Pagsóm-ol, paglóor. * Pagpasocó, pagpapong̃ót, pagsámoc, pagbórlay, pagaling̃ása.
Fastidio. = Pagcasóm-ol, pagcalóor, bahóng daótan ug maísog. * Casocó, capong̃ót.
Fastidioso. = Ang magasámoc, ang macaaling̃ása, ang macasocó. * Bisan onsa ng̃a macalóod, ng̃a macasóm-ol.
Fasto. = Libro ng̃a sinolótan sa ng̃atanán ng̃a nahatábo, ng̃a magacasonód sonód sa mg̃a túig ug sa mg̃a arlao. * Ilisípan sa mg̃a romanos ng̃a guinasolátan sa mg̃a adlao ng̃a mahál ug iglilíhi caníla, sa ílang mg̃a dula ug sa ng̃atanán ng̃a tacús ng̃a pagatimaánan ug pagadomdómon nila sa ilang Guinharían.
Fastosamente. = Sa dagcóng pagparáyeg ug pagbántog.
Fastuoso. = Parayégon, ang mahagógma sa mg̃a piesta ug mg̃a combida ng̃a dagcó ug bantógon.
Fatal. = Aláot, anógon. * Daótan, mang̃íl-ad. * Quinayógtan, quinalísdan, cayógot, calisód, cagóol.
Fatalidad. = Calisód, cagóol, cayógot, palad ng̃a daótan.
Fatalista. = Táuo ng̃a mutóo ng̃a ang guinicánan sa mg̃a cadaótan ug sa mg̃a caayóhan mao ang palad sa táuo, sa díli guican sa cabobót-on sa Dios.
Fatalmente. = Sa pagcadaótan palad, sa pagcalisód, sa pagcayógot.
Fatídico. = Bisan onsa ng̃a magapasábot sa mg̃a táuo sa ilang camatáyon. * Mg̃a táuo ng̃a managtágna sa omalábot.
Fatiga. = Cabórlay, pagcacápoy, pagcacotás. * Hobac. * Bohat ng̃a dagcó ug mabóg-at.
Fatigadamente. = Sa pagcacápoy, sa pagcabódlay, sa pagcacotás, sa pagcahóbac.
Fatigado. = Ang guicápoy, ang guicotás, ang guicogtásan, ang hobácon, ang guihóbac.
Fatigar. = Pagbórlay, pagcápoy, pagcotás, paghóbac, pagcógtas.
Fatigosamente. V. Fatigadamente.
Fatigoso. V. Fatigado.
Fatuidad. = Pagcabóang, pagcacólang sa boot, sa ilisípan. * Polong con bohat ng̃a binóang, ng̃a oaláy himotáng̃an ug hingtóngdan.
Fatuo. = Boang, ang coláng̃an sa boot, sa ilisípan.
Fauces. = Totónlan dapit na sa obos.
Fauno. = Dios dios sa mg̃a dioatáhan, sa mg̃a cabanuáan ug sa mg̃a solóp.
Fausto. = Paládan, boláhan, baláan. * Pagparáyeg ng̃a dagcó. * Piesta, combida, &c., sa dagcóng pagcabántog.
Fautor. = Ang magalában, magatábang, magapadáng̃op sa lain.
Fautoría. = Pagcatábang, pagcalában, dalángpan.
Favila. = Agueu.
Favonio. = Hang̃in ng̃a guican sa dapit sa casobáng̃an.
Favor. = Tabang, pagcalában. * Dong̃og ng̃a maáyo ng̃a ihátag sa lain.
Favorable. = Bisan onsa ng̃a pagaboháton sa paglában ug pagtábang sa lain, manlalában, tomalábang.
Favorecedor. = Ang molában, ang motábang, ang magapadáng̃op.
Favorecer. = Taban, laban, looy, pagpadáng̃op.
Favorito. = Ang guilabánan, ang guipalángga, ang tinabáng̃an.
Fayanza. = Pagcabótang sa laoas ng̃a alang alang, ng̃a díli maáyo, ng̃a díli malíg-on.
Faz. = Nauong.
FE
Fe. = Too, Pagtóo, ang nahaóna sa tololó ca virtudes ng̃a guing̃álan ug teologales. * Ang maáyong húna húna sa mg̃a táuo, sa tong̃ód sa bisan onsa.
Fealdad. = Pagcalágsot, pagcang̃íl-ad, pagcadaótan. * Pagcaólag, pagcaláo-ay, pagcahílas.
Feble. = Maníoang, malóya, mahóyang. * Salapí, boláoan, &c., ng̃a coláng̃an sa timbang, miné, colidó.
Feblemente. = Sa pagcalóya, sa pagcahóyang, sa pagcaoaláy calig-ónan. * Sa pagcaníoang.
Febo. = Adlao.
Febrero. = Febrero, ang icadóha ca bolan sa túig.
Febricante. = Guihilántan, hilántan.
Febrífugo. = Ang magapahóas ug macacóha sa hilánat.
Febril. = Ang nahatong̃ód sa hilánat.
Fecal. = Bisan onsa ng̃a icalíbang, ng̃a moágui sa alaguían sa tae.
Fécula. = Tagoc ng̃a piníga sa daghánan ng̃a mang̃a cahoy ug mg̃a tanóm, ng̃a mapotí caáyo sa oaláy lamí, ug manípis oyámot, apan maáyong calán-on.
Feculento. = Ang may lalog.
Fecundar. = Pagpabóng̃a sa bisan onsa.
Fecundidad. = Gahóm sa pagbóng̃a, sa pagánac.
Fecundizar. V. Fecundar.
Fecundo. = Ang magabóng̃a, ang magaánac.
Fecha. = Ang arlao ng̃a ibótang sa sinógdan con sa catapósan sa mg̃a solat, mg̃a camatoódan, &c.
Fechar. = Pagbótang sa pecha sa mg̃a solat.
Fechoría. = Bohat ng̃a daótan, ng̃a díli maáyo.
Federacion. V. Confederacion.
Fehaciente. = Ang mohátag sa calig-ónan sa mang̃a camatoódan sa mg̃a hocmánan.
Felicidad. = Palad, cabolahánan.
Felicitar. = Paglípay, paghimáya sa usá ca táuo tong̃ód sa palad ng̃a maáyo sa isigcatáuo.
Feligrés. = Sacop, guinsacópan, ang molópio sa tagsa ca Parroquia.
Feligresía. = Ang yota ng̃a hingsácpan sa tagsa ca curato con parroquia. * Ang mg̃a sacop sa tagsa ca longsod.
Feliz. = Paláran, boláhan.
Felizmente. = Sa pagcapaládan, sa pagcaboláhan.
Felonía. = Bohat ng̃a daótan oyámot, pagcabórhi.
Felpa. = Panápton ng̃a balahibóon dapit sa nauong. * Pagbónal sa bisan cansa, con pagcasabá ng̃a maháit.
Felposo. = Hinábol ng̃a balahibóon ng̃a díli pagaílhan sa mg̃a logás.
Femenil. = Ang moáng̃ay ug mahatong̃ód sa mang̃a babáye.
Femenilmente. = Sa pagcabinabáye, sa pagcaáng̃ay sa babáye.
Femenino. V. Femenil. * Ang ng̃alan sa mg̃a babáye ug sa mg̃a mananáp ng̃a baye.
Fementidamente. = Sa limbong, sa pagbórhi.
Fementido. = Bacácon, linbóng̃an, borhíon. * Ang díli magatóman sa iang mg̃a polong, sa mg̃a pagsáad nía.
Fendiente. = Pagtígbas, pagtácbas ng̃a halálom caáyo.
Fenecer. = Homan, tapos, tibáoas. * Patáy.
Fenecimiento. = Pagcatápus, pagcatibáoas, pagcahóman.
Fénis. = Langgam ng̃a guipacamáo mao lamang sa húna húna sa mg̃a táuo. * Bisan onsa ng̃a mahál caáyo, hamíli, bilídhon ug ulusáhon.
Fenómeno. = Bisan onsa ng̃a napaquíta, ng̃a motóngha ng̃a bag-o sa cahang̃ínan ug sa calang̃ítan. * Bisan onsa ng̃a bag-o, cating̃aláhan ug hibólng̃an.
Feo. = Malágsot, daótan, mang̃íl-ad. * Maólag, maláo-ay. * Ang macacógmat ug magapalísang.
Feracidad. = Pagcaáng̃ay, pagcalángbo, pagcasópang sa mg̃a tanóm ug sa mg̃a cahoy.
Feral. = Mabáng̃is.
Feraz. = Tigbóng̃a, malábong, malángbo.
Féretro. = Long̃on, sorlánan sa mg̃a minatáy.
Feria. = Bisan onsang adlao sa semana, gaoas ang sábado ug domingo. * Ang lunes guing̃álan feria ng̃a icadóha, ang martes feria ng̃a icatoló, ang miércoles feria ng̃a icaópat, &c. * Catilíngban sa mg̃a comerciante sa lugar ng̃a guitórlo ug guisabótan, sa pagpálit, sa pagbalígya, ug sa pagbáilo ug pagílis sa mg̃a manggad, mg̃a mananáp, mg̃a bong̃a, &c. * Pagpahóay, pagóndang sa mg̃a bohat.
Ferial. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a adlao sa semana.
Feriar. = Pagbalígya, pagpálit, pagbáilo sa usá ca botang sa lain ng̃a botang. * Paghátag sa bisan onsa, paggása, pagregalo.
Ferino. = Ang nahatong̃ód ug ang ang̃ay sa mananáp ng̃a ihálas.
Fermentacion. = Pagcabócal, pagcadonót.
Fermentar. = Pagbócal, pagdonót, pagbálbin sa usá ca botang sa lain ng̃a botang, maíng̃on ng̃a mabálhin sa vino ang dugá ng̃a matám-is sa mg̃a ubas, ang tobá sa lobí, sa nipa, &c.
Fermentativo. = Ang masáyon mobócal ug mabálhin sa lain ng̃a pagcabótang.
Fermento. = Ang magapabócal ug magapabálhin sa pagcabótang sa bisan onsa, maíng̃on sa levadura ng̃a nagapabócal, nagapaálsa ug nagaáslom sa binócboc ng̃a minása.
Fernandina. = Panápton ng̃a potíon.
Ferocidad. = Pagcabáng̃is.
Feroz. = Mabáng̃is, mapíntas.
Ferozmente. = Sa pagcabáng̃is.
Ferrar. = Pagtábon. * Pagsápao sa pothao sa bisan onsa.
Férreo. = Bisan onsa ng̃a nahímo sa pothao ug ang̃ay ug nahatong̃ód sa maong pothao. * Magáhi, matíga.
Ferrería. = Salsálan, baláy ng̃a pagatonáoan sa pothao sa sináctan pa sa yota.
Ferrete. = Tombága con caoat ng̃a sinónog, ng̃a isácot sa mg̃a itinína. * Capandáyan ng̃a pothao sa pagmarca ug pagtimáan sa bisan onsa.
Ferretear. = Pagmarca, pagtimáan sa imalárca ng̃a pothao.
Ferrugiento. V. Férreo hasta magáhi.
Ferruginoso. = Idem.
Fértil. V. Feráz.
Fertilidad. V. Feracidad.
Fertilizar. = Pagbúng̃a sa yota, sa mang̃a cáhoy ug mg̃a tanóm. * Pagándam, pagbúhat sa yota arón magabóng̃a ug maáyo.
Férula. = Capandáyan ng̃a mahímo sa usá ca papán papán ng̃a malíng̃in ng̃a idápi sa mg̃a magtotóon sa palad sa mg̃a camót sa mg̃a báta, sa pagsáoay ug pagbárlong caníla. * Pagpasácop sa bisan cansa sa ilálom sa gahúm sa lain.
Férvido. V. Ardiente.
Fervor. V. Ardor. * Caínit sa cásing cásing, pagcasingcámot sa pagbúhat sa bisan onsa.
Fervorosamente. = Sa pagcaínit sa cásing cásing, sa buot, sa húna húna.
Fervoroso. = Ang macúgui uyámot.
Festear. V. Festejar.
Festejador. = Ang maábi abíhon.
Festejante. = Idem. * Ang mahagúgma, ang magaáli ali sa mg̃a babáye.
Festejar. = Pagábi abi, pagáli ali sa lain, ug labí pa sa mg̃a babáye.
Festejo. = Pagcaábi abi, pagcaáli ali.
Festero. = Ang táuo ng̃a mang̃íta sa mg̃a músico sa mg̃a piesta ug mg̃a combida, ug mobáyad caníla sa salapí ng̃a pagasabótan.
Festin. = Piesta, combida ng̃a pagatambóng̃an sa daghánan ng̃a mg̃a táuo, sa pagsayáo, sa pagdóla ug sa pagcáon.
Festinacion. = Pagcadalí, pagcalágmit.
Festivamente. = Sa pagcalipay.
Festividad. = Piesta, pintacási. * Adlao ng̃a mahál, ng̃a iglilíhi. * Pagcatístis sa pagpamólong.
Festivo. = Malipáyon, matístis, tigtíao. * Bisan onsa ng̃a tacús ng̃a pagapiestáhan, ng̃a pagabantógon.
Feston. = Dayan dayan ng̃a mahímo sa mg̃a bolac, sa mg̃a bong̃a ug mg̃a dahon. * Mg̃a bolac, mang̃a bong̃a ug mg̃a dahon ng̃a guilíloc sa mg̃a panday sa cahoy sa obán ng̃a mg̃a bohat nila. * Mg̃a pagborda ng̃a maíng̃on sa dagoay sa talicalá, ng̃a pagaboháton sa dagom, sa mg̃a babáye, sa mg̃a sidsid sa obán ng̃a mg̃a panápton.
Fetidez. = Bahó ng̃a daótan.
Fétido. = Ang mabahó caáyo.
Feto. = Ang guisámcon sa mg̃a babáye ug sa mang̃a baye sa ilang tian.
Fetor. = Bahó ng̃a daótan, maísog.
Feudal. = Ang nahatong̃ód sa feudo.
Feudalidad. = Pagcabótang, cahímtang sa feudo.
Feudalismo. = Gahóm sa mg̃a dagcóng táuo ng̃a may mg̃a feudo.
Feudatario. = Bisan onsa ng̃a hisácpan sa pagcafeudo, ug sa tong̃ód niíni sa quinahánglan ng̃a baydan ang señor sa bisan onsa ng̃a guisabótan.
Feudo. = Pagsábot ng̃a icatógot sa mg̃a dagcóng táuo sa mg̃a guinsacópan nila sa bisan onsa, yota, &c., ng̃a pagabohátan nila, sa pagángcon sa polós ng̃a ilang pagacoháon, sa catongdánan sa pagsílbi ug pagtáhod sa ilang agálon sa ilálom sa pagpanómpa. * Bisan onsa ng̃a guibáyad ug guicabálos sa mang̃a guinsacópan sa ilang agálon, tong̃ód sa guihátag caníla sa pagcafeudo.
FI
Fiador. = Mang̃aáco, pang̃acóhon, ang nagasalíli, nagaalíli ug nagaatóbang sa tong̃ód sa otang con catongdánan ng̃a quinahánglan ng̃a baydan ug pagatománon sa lain. * Salioálo, cordon ng̃a igagáma ng̃a icapogóng sa mg̃a capa con capote, sa liog, arón díli mang̃ahólog. * Tranca ng̃a pothao ng̃a itralanca sa mg̃a poltáhan, mg̃a tacop ug mg̃a talambóan sa dapit sa solód. * Ang sampot sa mg̃a báta, cay maoy magabáyad sa ilang mg̃a salá ug sa pagcacondátan nila, sa paghámpac ug paggáer, caníla. * Palíhan, saclit, cauo, cauot, pacot, gang̃ot, gauot.
Fiambrar. = Pagbáhao.
Fiambre. = Bahao.
Fiambrera. = Balaháoan, sorlánan sa bahao.
Fianza. = Pagcamang̃aáco, pagcasalíli, pagcaalíli, catongdánan ng̃a guiángcon sa bisan cansa sa pagbáyad ug pagtóman sa mg̃a tolománon ug mg̃a otang, con díli ogáling mobáyad ug magatóman ang táuo ng̃a otáng̃an ug hingtóngdan.
Fiar. = Pagáco, pagsalíli, pagalíli, pagángcon sa pagbáyad ug pagtóman sa baláydon ug sa mg̃a tolománon sa lain, con díli ogáling magabáyad ug magatóman ang maong otáng̃an ug hingtóngdan. * Pagbalígya sa bisan onsa sa pagcainótang, sa díli pagadaoáton ang salapí dihá dihá, con díli sa oláhing adlao. * Pagláom, pagtógyan sa lain.
Fiat. = Polong ng̃a linatín ng̃a magaásoy sa pagbóot sa bisan cansa, arón matóman ug bisan onsa.
Fibra. = Logás logás ng̃a magamáy ng̃a nahamótang sa solód sa laoas sa mg̃a táuo ug sa mg̃a mananáp sa pagcalíg-on nila. * Ang mg̃a logás logás ng̃a macahímo sa mg̃a lindog, mg̃a gamót, mg̃a dahon, &c., sa mg̃a cahoy ug sa mg̃a tanóm.
Ficcion. = Pagcalícao, pagcalímbong.
Fice. = Isda.
Ficticio. = Ang díli matúod. * Bisan onsa ng̃a polong con bohat sa salingcápao lamang.
Ficha. = Malíng̃in ng̃a diótay sa bocóg, sa gadya, &c., ng̃a pagamíton sa pagtimáan sa mg̃a tantos ng̃a guidáog sa mg̃a pagsogál.
Fidedigno. = Tacós ng̃a pagatoóhan.
Fideicomiso. = Pagbóot ng̃a catapósan sa táuo ng̃a magabóhat sa testamento, arón pagatománon sa bisan cansang táuo ng̃a pagatogyánan nia ang iang cabobót-on, sa tong̃ód sa cabílin.
Fidelidad. = Pagcatárong, pagcatóman sa pagcahigála. * Pagtóman sa bisan onsa sa pagcahíngpit.
Fideos. = Minása sa binócboc sa trigo con sa homáy, sa pagcadágoay sa mg̃a lobid ng̃a magamáy.
Fiebre. = Hilánat.
Fiel. = Matárong, matinománon, maáyong higála. * Ang cristianos con binoñágan ng̃a magatóman sa mang̃a tolománon sa santa Iglesia, ug ng̃a nahasácop sa gahóm sa Santos ng̃a Papa. * Táuo ng̃a magasíbo sa mg̃a talácsan ug mg̃a timbáng̃an. * Dila dila, taláyo sa mg̃a timbáng̃an. * Batang batang.
Fielato. = Opicio con pagcahímtang sa táuo ng̃a magasíbo sa mg̃a talácsan ug sa mg̃a timbáng̃an.
Fieldad. = Idem.
Fielmente. = Sa pagcatárong, sa pagcataláir.
Fieltro. = Balahíbo sa mg̃a carnero ng̃a icabóhat sa mg̃a calo. * Capote con calo sa balahíbo sa mang̃a carnero ng̃a pagagamíton sa tiempo sa olan ug sa tognao.
Fiera. = Mananáp ng̃a ihálas. * Táuo ng̃a mapintas, mabáng̃is.
Fieramente. = Sa pagcaihálas. * Sa pagcabáng̃is, sa pagcapíntas.
Fiereza. = Pagcaihálas. * Pagcabáng̃is, pagcapíntas.
Fiero. = Ihaláson, boquídnon. * Mabáng̃is, mapíntas, maísog caáyo. * Dagcóan oyámat labí sa casadáng̃an.
Fierro. = Pothao.
Fiesta. = Himáya, paghimáya, dola, caling̃áoan. * V. Festividad hasta pagcatístis.
Figon. = Baláy ng̃a pagabohátan ug pagabaligyáan sa mg̃a guinisál ug sa obán ng̃a mg̃a sod-an ug mang̃a calán-on.
Figonero. = Ang tagía sa pigon.
Figura. = Dagoay, baihon, pagcabótang, pagcatíndog. * Táuo táuo con piníntal sa bisan cansang táuo con mananáp. * Laráoan sa bisan onsa.
Figurable. = Ang arang pagdagoáyon.
Figurar. = Pagdágoay. * Paghóna hona sa mg̃a táuo sa bisan onsa ng̃a díli matúod.
Figurativo. = Ang magalaráoan sa bisan onsa.
Figurilla. = Táuo ng̃a diótay, hamóbo ug sa dagoay ng̃a malágsot ug talamáyon.
Figurín. = Piníntal ng̃a diótay, ng̃a guipintálan sa mg̃a panigíngnan sa mg̃a bisti ng̃a guibatasánan ug ng̃a pagahoálan sa mg̃a táuo, sa mg̃a señor ug sa mang̃a señora.
Figuron. = Táuo ng̃a parayégon ug palábi labíhon sa oaláy hingmotáng̃an.
Fijacion. = Pagcalíg-on, pagcalánsang. * Paglálog.
Fijamente. = Sa pagcalíg-on. * Sa pagcacógui, sa dagcóng pagmátng̃on ug pagtimáan.
Fijar. = Lig-on, lansang, ogboc, ogmad, oláid. * Poyó, botang, lingcod. * Pagbóot, pagsógo, pahanáyac.
Fijo. = Malíg-on.
Fila. = Pagcataláy, pagcataláytay, pagcasonód sonód.
Filacteria. = Tinábas sa panit ng̃a quinórti, ng̃a sinolátan sa pila ca polong sa santos ng̃a Solat, ng̃a guidadála dala sa mg̃a judíos ng̃a bináat sa bocton sa oála con sa agtang.
Filamento. = Gamót ng̃a magamáy caáyo sa mg̃a gamót ng̃a dagcó.
Filandria. = Olor ng̃a mabóhi sa solód sa mg̃a tináe sa obán ng̃a mg̃a langgam.
Filantropía. = Paghigógma sa mg̃a isigcatáuo, sa cadaghában sa mg̃a táuo, sa mg̃a lioat ni Adán.
Filantrópico. = Ang nahatong̃ód sa filantropía. * Táuo ng̃a mahagógma ug malóoy sa iang mg̃a isigcatáuo.
Filarmónico. = Ang mahagógma sa música.
Filástica. = Mg̃a hilo, mg̃a lobid lobid, mg̃a logás ng̃a pagacoháon sa mg̃a pisi, mg̃a lobid ng̃a daan, sa mg̃a sacayán, ug may silbi sa pagbáat sa bisan onsa.
Filatería. = Cadaghánan sa mg̃a polong sa pagásoy sa bisan onsa.
Filderretor. = Panápton ng̃a hinábol sa mg̃a balahíbo sa mg̃a carnero.
Fileno. = Diótay caáyo. * Manípis oyámot. * Táuo ng̃a sineñor caáyo.
Filete. = Barlis ng̃a hatáas ug haíctin ng̃a ibótang sa mg̃a bohat ng̃a liníloc. * Pagcagópot sa hilo, sa igagáma, &c., sa mg̃a daplin ug mg̃a sidsid sa mg̃a bisti, arón díli magísi ug macáscas.
Filiacion. = Calioátan guican sa mg̃a tigúlang hasta sa pagábot sa mg̃a anac. * Pagcasácop sa bisan onsa sa iang guinicánan. * Ang papel con libro ng̃a guisolátan sa ng̃alan, sa pagcatáas ug sa obán ng̃a mang̃a timáan sa laoas sa mg̃a soldados.
Filial. = Ang nahatong̃ód ug ang̃ay sa anac.
Filibote. = Sacayán ng̃a pagalolánan sa usá ca gatús ca toneladas.
Filigrana. = Bisan onsang bohat ng̃a pagaboháton sa mg̃a hilo ng̃a magamáy caáyo sa salapí con sa boláoan, ng̃a linang̃áquit ug sinólda, tinápot, sa dagcong cacógui, sa pagcaáyo ug pagcacurioso.
Fililí. = Pagcaníndot, pagcaáñag, pagcatahóm sa bisan onsa.
Filipéndula. = Tanóm ng̃a italámbal.
Filipense. = Padre sa caparían ni san Felipe Neri.
Filipino. = Ang natáuo sa mg̃a polo ng̃a Pilipinas. * Ang nahatong̃ód sa Pilipinas.
Filis. = Quinaádman sa pagbóhat ug sa pagpamólong sa bisan onsa, sa mahíngpit caáyo. * Doláan sa yota ng̃a diótay caáyo ng̃a guinadála dala niádtong tiempo sa mg̃a señora ng̃a binítay sa bocton.
Filisteo. = Táuo ng̃a hatáas ug sopang caáyo.
Filo. = Soláb, talom. * Ang barlis ng̃a magabáhin sa bisan onsa sa dohá ca bahin ng̃a magtopóng.
Filosofador. V. Filósofo.
Filosofar. = Pagpaquigsáyod, pagsósi sa bisan onsa, ing̃on sa ang̃ay sa pilósopo.
Filosofía. = Quinaádman sa pagásoy ug pagsósi sa pagcamáo ug sa mg̃a hingtóngdan sa mg̃a botang sa calibótan. * Quinaádman sa pagásoy ug pagíla sa caáyo ug sa pagcadaótan sa mg̃a bohat sa mg̃a táuo, ug sa hingtóngdan sa mg̃a salá ug sa mg̃a bohat ng̃a maáyo.
Filósofo. = Ang nahatong̃ód sa pilosopía. * Ang nagaestudio ug nagatóon sa pilosopía. * Ang táuo ng̃a mahagógma sa batásan ng̃a maáyo, ug ng̃a magalícay sa mg̃a catilíngban sa mg̃a táuo ug sa mg̃a calipáyan sa calibótan.
Filtrar. = Honób, sala.
Filtro. = Salában. * Ilímnon sa pagcábig ug sa pagángcon sa cabobót-on, sa gogma sa bisan cansang babáye.
Fillos. = Calán-on ng̃a magáma sa binócboc, sa poghac sa itlog, sa gatas ug sa manteca, ng̃a pripritóhon sa caláha.
Fimbra. = Sidsid sa mg̃a bisti.
Fimo. = Tae, iti, hogao, sagbot.
Fin. = Catapósan, pagcatibáoas, pagcahóman. * Tong̃ód, hingtóngdan.
Finado. = Ang táuo ng̃a namatáy, minatáy, pinatáy.
Final. = Ang macatápos, macatibáoas sa bisan onsa. * Catapósan.
Finalizar. = Tapos, homan, tibáoas, tiboas.
Finalmente. = Sa pagcatápos, sa catapósan, sa pagcatagóla.
Finar. = Patáy, pagtápos, pagtibáoas. * Pagíbog, pagpanghináot sa minatúod.
Finca. = Yota ng̃a guibalánan, guitámnan.
Fineza. = Pagcaólay, pagcaáyo sa bisan onsa. * Polong con bohat sa bisan cansa ng̃a icapasábot sa maáyong boot, sa gugma ng̃a guibótang sa lain sa isigcaíng̃on. * Gasa, hatag ng̃a guican sa maáyong boot.
Fingidamente. = Sa limbong, sa bacac, sa salingcápao lamang.
Fingido. = Ang mamólong ug magabóhat sa salingcápao lamang, sa limbong, sa bacac.
Fingidor. = Idem.
Fingimiento. = Pagcasalingcápao, pagsóguid sa díli matúod, contra sa anáa sa húna huna, limbong, bacac.
Fingir. V. Disfrazar. * Paghóna húna sa bisan onsa ng̃a oalá gayód.
Finibusterre. = Ang bitáyan, palátyan sa mg̃a táuo.
Finiquito. = Catapúsan sa mg̃a cuenta, ug ang camatoódan sa pagcahósay niána.
Finítimo. = Nayon.
Finito. = Ang matápos, ang may catapósan, ang may cocotóban.
Fino. = Pino, manípis, magamáy, magágmay. * Táuo sa maáyong pagcabótang sa iang laoas, ang̃áyan, sa maáyong báihon, sa mahósay ng̃a batásan ug cagaoían, ng̃a maálam magatóbang sa isigcatáuo, ug mamólong sa mg̃a piníling polong, abi abíhon. * V. Amoroso y Constante. * Malaláng̃on. * Ang magabóhat sa bisan onsa sa pagcaáyo sa pagcaníndot.
Finura. = Pagcaáyo, pagcaníndot sa bisan onsa, pagcanípis, pagcagamáy.
Firma. = Pirma, ang ng̃alan ug ang icadúhang ng̃alan, ug apil opód ang rúbrica, ng̃a ibótang ug isólat sa bisan cansang táuo sa catapósan sa mang̃a solat.
Firmamento. = Lang̃it ng̃a binotáng̃an sa mg̃a bitóon.
Firmante. = Ang mopirma.
Firmar. = Pagsólat sa pirma.
Firme. = Malíg-on, ang díli malíhoc. * Dayon, canónay.
Firmemente. = Sa pagcalíg-on. * Sa pagcacanónay, sa pagcadáyon.
Firmeza. = Calig-ónan, pagcadáyon, pagcacanónay.
Fisberta. = Espada, cales, campílang.
Fiscal. = Ang maquisáyod sa mg̃a bohat ug quinabóhi sa bisan cansa. * Ang táuo ng̃a may catongdánan sa pagsámbag ug sa pagpang̃áyo sa mg̃a hocom, arón matóman ang batásan sa tong̃ód sa mg̃a castigo sa mg̃a saláan. * Ang magabántay ug magapatigáyon arón domághan ang salapí sa hari con sa Guinharían.
Fiscalía. = Opicio con cahímtang sa piscal.
Fiscalizar. = Pagtóman sa catongdánan sa piscal. * Pagbántay, pagpaquigsáyod, pagsósi, pagpaquigásoy, sa batásan sa mg̃a bohat ug sa quinabóhi sa lain, pagsómbong.
Fisco. = Sodlánan sa salapí sa hari con sa Guinharían.
Fisga. = Ysi, salapáng, sombilíng. * Pagcayóbit sa isigcatáuo sa mg̃a polong ng̃a iólo olo.
Fisgar. = Pagyóbit sa bisan cansa sa mg̃a polong ug sa mg̃a bohat ng̃a pagaíngnon ng̃a díli onta icayóbit.
Fisgon. = Ang may batásan sa pagyóbit. * Ang maquigsáyod caáyo.
Física. = Quinaádman ng̃a magaásoy sa pagcamáo ug sa mg̃a hingtóngdan sa mg̃a laoas.
Físicamente. = Sa pagcaminatúod, sa pogcamáo gayód.
Físico. = Ang nahatong̃ód sa písica. * Ang nagatóon, ug nagaestudio sa písica. * Mananámbal.
Fisología. = Quinaádman ng̃a nahatong̃ód sa laoas sa mg̃a táuo.
Fisonomía. = Dagoay, baihon ng̃a caogalíng̃on sa tagsa ca táuo.
Fisonomista. = Ang nagaestudio sa pagcabótang sa mg̃a dagoay sa mg̃a táuo.
Fisonómico. = Idem.
Fistol. = Táuo ng̃a malaláng̃on sa iang batásan. * Batid oyámot. * Ang maálam caáyo magpatigáyon sa mg̃a pagsogál.
Fístola. = Potic, samad ng̃a diótay, halálom ug cobálan, tilítol.
Fístula. = Sandayóng, alaguían sa tobig, sa vino, sa sabáo, &c.
Fistular. = Ang nahatong̃ód sa pístola, sa potic, sa tilítol.
Fistuloso. = Ang may dagoay sa potic. * Samad ng̃a mabálhin sa pagcapótic, ng̃a mahímo ug potic.
FL
Flacamente. = Sa pagcalóya, sa pagcahóyang, sa pagcaníoang.
Flaco. = Maníoang. * Malóya, mahóyang, sa oaláy cosóg ug gahóm. * Caga, quigang.
Flacura. = Pagcaníoang.
Flagelacion. = Pagcahámpac.
Flagrante. = Ang masíhag, ang magíla gila.
Flagrar. = Pagsíga, pagsíhag, paggíla gila.
Flamante. = Masíhag, magíla gila. * Bisan onsa ng̃a bag-o.
Flamenquilla. = Pinggan ng̃a dolodagcó, malíng̃in con haláoig.
Flámeo. = Panápton ng̃a guibótang ug guisáblay niádtong tiempo sa olo sa mg̃a quinasál ng̃a babáye.
Flamero. = Candelerong dagcó ng̃a pagabotáng̃an sa bisan onsa ng̃a masíga caáyo.
Flamígero. = Ang masíga caáyo.
Flanco. = Loyó, quilid sa mg̃a pang̃obátan, sa mang̃a pagtaláy sa mg̃a soldados, sa mg̃a sacayán, &c.
Flaquear. = Paglóya, paghóyang. * Pagníoang, pagoalá sa cosóg, sa gahóm.
Flaqueza. = Pagcaníoang. * Pagcalóya, pagcahóyang. * Pagcasalá guican sa pagcalóya sa laoas ug sa cabáscog sa mg̃a cailíbgon.
Flato. = Hang̃ín sa solód sa laoas ng̃a macasámoc sa guinhaoáan, cabótod sa tian, pagcabótod.
Flatulento. = Ang macabótod sa tian, ang guibótdan sa tian.
Flauta. = Plauta, tolónggon ng̃a pagataihópon.
Flautado. = Ang may dagoay sa plauta. * Mg̃a cañon sa órgano ng̃a managtonóg maíng̃on sa mg̃a plauta.
Flautero. = Magbobóhat sa mg̃a plauta.
Flautista. = Ang magatáihop sa plauta.
Flautos (cuando pitos, cuando pitos flautos). = Sangpotánan ng̃a magaásoy sa pagcabóhat sa bisan onsa ng̃a sinóhi, ng̃a díli mao.
Flebil. = Mahilácon, ang magaagólo.
Flebotomía. = Quinaádman sa pagsangra ug ang maong pagsangra.
Flecha. = Paná, odyong.
Flechador. = Ang magabóhi sa paná.
Flechar. = Pagpaná, pagsámad sa paná, sa odyong.
Flechazo. = Pagcabóhi sa paná ug ang samad ng̃a guican sa maong paná.
Flechería. = Cadaghánan sa mg̃a paná.
Flechero. V. Flechador. * Magbobóhat sa mg̃a paná.
Fleco. = Hinábol sa hilo, igagáma, &c., ng̃a pinótol ug binárbar sa usá ca daplin ug díli opód halagpád caáyo, ng̃a icadáyan dayan sa mg̃a bisti.
Fleje. = Bacólong sa cáhoy con sa pothao ng̃a icalógpit ug icalíg-on sa mg̃a papán sa mg̃a cuba ug sa mg̃a bariles.
Flema. = Laoay ng̃a mahágcot ng̃a nagacaláin ug color, plema.
Flemático. = Ang nahatong̃ód sa laoay ng̃a mahágcot. * Táuo ng̃a mahináyon sa iang mg̃a bohat.
Fleme. = Pothao ng̃a matalínis ug maháit ng̃a icasangra sa mg̃a mananáp.
Flemon. = Hobág, apoy.
Flemoso. = Ang macaláoay ug mahágcot.
Flemudo. V. Flemático desde táuo.
Fletador. = Ang nagaábang.
Fletamento. = Pagcaábang.
Fletar. = Pagábang sa mg̃a sacayán ug sa bisan onsa.
Flete. = Abang, ialábang.
Flexibilidad. = Pagcasáyon sa pagpiló, pagpíco ug paglácon sa bisan onsa.
Flexible. = Ang masáyon mapiló, mapíco ug malácon. * Húna húna, gaoi sa táuo ng̃a masáyon macábig ug madála sa pagbóot sa lain. * Táuo ng̃a moáng̃ay ug moóyon sa cabobót-on sa isigcatáuo.
Flexion. = Pagcabalicó, pagcayobó, pagcayocbó sa laoas sa mg̃a táuo.
Flojamente. = Sa pagcalóya, sa pagcaoaláy cacógui. * Sa catacá.
Flojear. V. Flaquear.
Flojedad. V. Flaqueza, hasta pagcasalá. * Catacá. * Pagcaoaláy cacógui sa mg̃a bohat.
Flojera. = Idem.
Flojo. = Halóag. * Hagóca, bocágcag. * Ang díli mahógot. * Vino, soca, &c., ng̃a matáb-an. * Táuo ng̃a matalác-on, matác-hon, ng̃a maláng̃ay lang̃áyon, ng̃a díli macógui.
Flor. = Bolac. * Ang vino ng̃a natibóoc ug nalotáo sa ibábao. * Pagcabóg-os, pagcaólay sa mg̃a táuo. * Polong ng̃a matístis ug malipáyon ng̃a ipamólong sa mg̃a babáye, sa pagdáyeg, &c., caníla. * Ang labíng maáyo ug mahál sa bisan onsa.
Florales. = Mg̃a piesta ug mg̃a dola sa niádtong tiempo sa mg̃a dioatáhan, sa pagtáhod sa ilang diosa ng̃a guing̃álan ug Flora.
Florear. = Pagdáyan dayan sa bisan onsa sa mg̃a bolac. * Pagcáblit sa doróha con sa totólo ca coldas sa sesta sa toló ca todlo, sa pagcasonód sonód ug sa oaláy honong. * Paglímbong sa sogál sa baraja.
Florecer. = Pagbóng̃a sa mg̃a cahoy ug mg̃a tanóm. * Pagdagcó, pagdógang sa pohónan, sa salapí ug sa dong̃og. * Pagbóhi sa calibótan sa mg̃a táuo ng̃a bantógon; quinaadmánon, santos, &c. * Pagagóp-op sa tinápay, sa queso, &c.
Floreciente. = Ang mobólac. * Ang may dong̃og ng̃a maáyo.
Florentísimo. = Ang motóbo caáyo. * Ang donggánon, ang bilídhon, ang hamíli oyámot.
Floreo. = Pagcahínog hinog. * Pagcalíbioc libioc sa tomóy sa espada sa bangcao, &c., con pagacáptan sa polóan, sa tomóy sa togdánan. * Pagpamólong sa mg̃a polong ng̃a icadáyeg sa isigcatáuo, ug labí pa sa mg̃a babáye. * Pagcáblit sa doróha con totólo ca coldas sa sesta sa toló ca todlo, sa pagcasonód sonód ug sa oaláy honong.
Florero. = Masetasán sodlánan sa yota, &c., ng̃a guibotáng̃an sa yota ug sa tanóm ng̃a bolácan. * Sodlánan ng̃a bolotáng̃an sa mg̃a bolac ng̃a tuod con sa mg̃a bolac sa papel, sa panápton, &c. * Táuo ng̃a mobalígya sa mg̃a bolac. * Ang mogámit sa mg̃a polong ng̃a matístis ug ng̃a icadáyeg sa isigcatáuo. * Ang magalímbong sa sogal sa baraja.
Floresta. = Logar ng̃a guinatórcan sa mg̃a cahoy, mg̃a tanóm ug mg̃a bolac, ug bisan onsang lugar ng̃a guiang̃áyan sa mg̃a tanóm, ug maáyo sa pagtán-ao. * Pagcatíp-oc, pagcating̃ób sa mg̃a botang ng̃a maníndot, maáñag ug matahóm.
Florete. = Papel ng̃a maáyo caáyo, mapotí ug masínao. * Espada ng̃a hatáas, haíctin ug laro. * Panápton ng̃a potíon ug molomanípis.
Floretear. = Pagdáyan dayan sa bisan onsa sa mang̃a bolac.
Floridamente. = Sa caang̃áyan.
Florido. = Ang guibolácan, ang nagabólac, ang may bolac. * Ang piníli, ang labíng maáyo ug mahál sa bisan onsa. * Táuo ng̃a matístis, ang̃áyan, baihónan.
Florífero. = Ang mubólac.
Florin. = Salapí ng̃a caráan sa España.
Floripondio. = Tanóm sa Perú.
Florista. = Ang magabalígya sa mg̃a bolac.
Floron. = Dayan dayan sa pagcadágoay sa bolac ng̃a ibótang sa mg̃a piníntal ug sa mg̃a liníloc sa mang̃a bohat sa cahoy. * Dayan dayan ng̃a maíng̃on sa bolac ng̃a ibótang sa mg̃a porong porong.
Flota. = Pagcadághan sa mg̃a sacayán ng̃a guilolánan sa mg̃a manggad, sa mg̃a bong̃a, &c. * Cadaghánan sa mg̃a sacayán sa hari con sa Guinharían ng̃a sangcap ug andam sa pagáoay ug sa pagpang̃óbat sa mg̃a caáoay sa dagat.
Flotante. = Bisan onsa ng̃a nagalotáo.
Flotar. = Lotáo.
Flote. = Pagcalutáo.
Flotilla. = Cadaghánan sa mg̃a sacayán ng̃a diótay, ng̃a magabántay sa mg̃a pondóhan, sa mg̃a laoígan, sa mg̃a donggoánan.
Fluctuacion. = Pagcalisód sa bisan onsa sa ibábao sa tobig tong̃ód sa mg̃a balod. * Pagdóha doha sa húna húna, sa boot sa bisan cansa, sa tong̃ód sa pagaboháton onta nia.
Fluctuar. = Paglisód sa bisan onsa sa ibábao sa tubig tong̃ód sa balod. * Pagdóha doha sa bisan cansa sa díli sia mahibaló con onsay boboháton, cay guiálang aláng̃an sia. * Paghápit sa pagcaoalá sa bisan onsa ng̃a nahamótang sa pagcalisód, sa guicatahápan.
Fluidez. = Pagcabótang, cahímtang sa bisan onsa ng̃a díli tibúoc maíng̃on sa vino, sa tobig, sa dogó, &c. * Pagpamólong sa mg̃a piníling polong, pagcasáyon sa pagpamólong.
Flúido. = Pagpamólong ng̃a maáyo, sa mg̃a piníling polóng, sa pagcasáyon, sa pagcaáng̃ay. * Bisan onsa ng̃a masáyon pagabolágon sa iang mg̃a bahin. maíng̃on sa hang̃in, sa tobig, sa vino, &c.
Fluir. = Pagbahá, pagdalígdig, pagágas, pagóla sa vino, sa tobig, &c.
Flujo. = Pagcalíhoc sa hang̃in, sa tobig, sa dogó, &c. * Pagcalíbang, paghibólos. * Pagcatáob ug pagcahonás sa dagat. * Pagágui sa dogó, sa laoas, sa bába, sa ilong, &c. * Pagcabólos.
Fluvial. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a sobá.
Flux. = Pagcaígo sa mg̃a dahon sa baraja ng̃a guihátag sa bisan cansa ng̃a mosogál, sa usá ca dagoay, sa lonlon ng̃a copas, oros, &c.
Fluxion. = Pagcaágas sa dogá sa laoas, sa ilong, sa bába, &c, maíng̃on sa guisíp-on, &c.
FO
Foca. = Mananáp sa dagat, isda ng̃a mabóhi osáb sa yota.
Fofo. = Mahómoc, boga, haboc, bocág.
Fogata. = Daob, siga ng̃a dagcó.
Fogon. = Dapóg, abó, dapólan, pang̃alayóan.
Fogonadura. = Bohó ng̃a guiaguían ug guilóstan sa mg̃a talároc sa mg̃a sacayán, sa ibábao sa cubierta, arón tomóngtong ug tomonób sa sobrequilla.
Fogonazo. = Pagcasíga sa pólvora sa pagsílsil sa caláyo con pagabohían ang mg̃a lothang.
Fogosidad. = Pagcaínit ng̃a guilabíhan. * Táuo ng̃a madalíon caáyo.
Fogoso. = Ang maínit ug macasónog. * Táuo ng̃a madalíon caáyo.
Fogote. = Baat sa mg̃a sológnod ng̃a magamáy ug hamóbo.
Foguear. = Pagánad sa mg̃a táuo ug sa mg̃a mananáp sa mg̃a siga sa pólvora. * Paghínis sa mg̃a hing̃aníban, sa mg̃a posíl, mg̃a escopeta, &c., sa caláyo, sa pagbóhi caníla sa obos na guicargáhan sa diótay ng̃a pólvora.
Foja. = Dahon sa papel. * Langgam.
Fole. = Poyo poyo, pontél ng̃a magáma sa panit. * Tolónggon ng̃a guing̃álan ug gaita gallega.
Folgo. = Poyo poyo, pontél sa panit ng̃a pagasódlan sa mg̃a tiil ug mg̃a paa sa táuo ng̃a nagalíngcod, sa tiempo sa tognao.
Folía. = Pagsabáy sa mg̃a táuo ng̃a portugues.
Foliacion. V. Foliar.
Foliar. = Pagbótang sa mg̃a números sa pagcasonód sonód, sa mg̃a dahon sa mg̃a libro ug sa obán pang mg̃a solat.
Foliatura. = Idem.
Folijones. = Sayáo ng̃a daan sa mg̃a catsila.
Fólio. = Ang dahon ng̃a sinolátan sa letra sa camót con inimprenta sa tong̃áng pliego sa papel. * Tanóm.
Follaje. = Pagcadághan sa mg̃a dahon sa mg̃a cahoy ug mg̃a tanóm. * Pagcaoaláy caang̃áyan sa mang̃a pagdáyan dayan ug sa mg̃a pagsoguílon, sa mang̃a pagoáli, &c.
Follar. = Pagtáihop. * Pagbóhat con pagbótang sa bisan onsa sa mg̃a dáhon. * Pagótot.
Folleto. = Gaseta, papel ng̃a sinolátan sa mg̃a balíta sa matagádlao. * Solat mg̃a macasámad ug macadáot sa dong̃og sa bisan cansang táuo.
Follon. = Táuo ng̃a matalác-on, ng̃a díli macógui ng̃a maláng̃ay lang̃áyon. * Tampalásan, sa daótan ng̃a batásan. * Mg̃a sang̃á sa mg̃a cahoy ng̃a guican sa mg̃a gamót. * Otot ng̃a díli matonóg, ng̃a díli mabánha.
Follonería. = Pagcatampalásan.
Fomentar. = Pagpaínit. * Pagpatigáyon sa pagbóhat ug pagtóman sa bisan onsa.
Fomento. = Caínit. * Pagtábang, paglában, dalángpan.
Fómes. = Ang hingtóngdan ng̃a macaágda sa mg̃a táuo sa pagbóhat sa bisan onsa, ug labí pa sa mang̃a salá, sa mg̃a casaypánan. * Cabilínggan sa saláng panolóndon.
Fonda. = Baláy ng̃a nahamótang sa cadaygánan, ug ng̃a pagabohátan ug pagabaligyáan sa mg̃a calán-on.
Fondable. = Ang arang toquíbon, togcálon, sondáhon.
Fondeadero. = Pondóhan, laoígan, donggoánan.
Fondear. = Pagtárol, pagsónda sa cahilármon sa tobig. * Paggóa, pagcóha sa cahilárman sa tobig sa bisan onsa. * Pagsósi, pagpaquigsáyod ug maáyo sa bisan onsa. * Pagpóndo, pagláoig.
Fondeo. = Pagcapóndo, pagcaláoig, pagcahólog sa sinípit. * Pagnánao.
Fondillon. = Lalog sa mg̃a cuba ng̃a sodlánan sa vino. * Vino ng̃a caráan caáyo sa Alicante.
Fondista. = Ang tagía con ang magabántay sa mang̃a baláy ng̃a pagabohátan ug pagabaligyáan sa mang̃a sod-an ug mg̃a calán-on.
Fondo. = Ang labíng halálom sa bisan onsa. * Sampot sa mg̃a sodlánan ug sa bisan onsa. * Ang color ng̃a mapolá, malálag, mapotí, &c., sa mg̃a panápton ng̃a pagaboldáhan ug pagapintálan sa mg̃a bolac ug sa bisan onsa. * Pagcadagcó sa quinaádman, sa mg̃a salá, sa salabótan, &c. * Cabága, guibágon sa mg̃a diamante. * Lugar ng̃a pagataláyan sa mang̃a soldados. * Sa pagcasinápao sapao. * Ang labíng maáyo ug mahál sa bisan onsa. * Pohónan, cadaghánan sa salapí sa mg̃a manggad, sa mg̃a catigayónan, &c., sa bisan cansa.
Fonje. V. Fofo.
Fontanal. = Ang nahatong̃ód sa tobóran. * Lugar ng̃a guidaghánan sa mg̃a tabóran.
Fontanela. = Capandáyan ng̃a paggamíton sa mg̃a mananámbal sa pagábli sa fuente sa laoas sa mg̃a táuo.
Fontanería. = Quinaádman sa pagdála ug pagdápit sa tobig, sa pagágui sa mg̃a sandayóng. * Cadaghánan sa mg̃a sandayóng ng̃a pagabaháan ug pagaaguían sa tobig.
Fontanero. = Ang magadápit ug magadála sa tobig sa mg̃a sandayóng.
Foque. = Layág sa totólo ca tomóy ng̃a guitáod sa ibábao sa baupres sa mg̃a sacayán.
Forájido. = Caoatán, mamomonó ng̃a nagasaláag sa mg̃a caming̃áoan, arón calaguéuan ang justicia.
Foral. = Ang nahatong̃ód sa batásan, sa mg̃a leyes.
Foralmente. = Ing̃on sa pagcaáng̃ay sa batásan, sa mg̃a leyes.
Foráneo. = Domolóong, táuo ug bisan onsa sa lain ng̃a longsod.
Forastero. = Idem. * Ang mopoyó sa lugar ng̃a díli iang longsod ug oála nia catauóhan.
Forcejar. = Pagpang̃ósog. * Pagsócol, paglális, bisog, yonyon, yocyoc.
Forcejo. = Pagcapang̃ósog.
Forcejon. = Idem.
Forcejudo. = Cosgon, ang may dagcóng cosóg.
Forense. = Ang nahatong̃ód sa batásan con sa mang̃a leyes ug sa lugar ng̃a pagahócman sa mg̃a hocom.
Forero. = Idem hasta ug sa lugar.
Forja. = Salsálan sa mg̃a panday sa salapí. * Pagcabóhat, paggáma, pagcasógod sa pagbóhat sa bisan onsa. * Pagcasácot sa apog ug sa balás sa pagbóhat sa mg̃a cota.
Forjar. = Pagsógod sa paggáma sa bisan onsa, sa pagbácbac sa salapí, sa boláoan, sa tombága, &c. * V. Disfraz y Fingir. * Pagbóhat sa bisan onsa.
Forlon. = Coche sa opát ca lingcoránan.
Forma. = Dagoay, pagcabótang sa bisan onsa. * Hormahan ng̃a pagabo-bóan sa salapí, sa boláoan, sa tombága, &c., ng̃a tinónao, sa pagbóhat sa bisan onsa. * Mg̃a polong ng̃a guipamólong sa pagbóhat sa mg̃a sacramentos ng̃a guisógo ug guitagána sa atong Guinóong Jesucristo. * Ang marca ng̃a guibótang sa pigsánan, sa prensa, sa pagimprenta sa usá ca nauong sa tibúoc ng̃a pliego.
Formable. = Ang arang boháton, himóon, gamon.
Formacion. = Pagcabóhat, pagcagáma, pagcahímo. * Pagcataláy sa mg̃a soldados.
Formador. = Ang magabóhat, magahósay ug magasóhay.
Formaje. = Queso ug ang hormáhan ng̃a pagabobátan sa mg̃a queso.
Formal. = Ang nahatong̃ód sa dagoay sa bisan onsa. * Táuo ng̃a malígdong, ng̃a díli mahagógma sa mang̃a pagtíao, ng̃a mamólong guihápon sa matúod, boótan, maámbong.
Formalidad. = Pagcatóman sa bisan onsa sa hingpit, sa minaáyo, sa minatúod. * Paglígdong, pagcaboótan, pagcaámbong.
Formalizar. = Pagtápus, paghóman, paghíngpit sa bisan onsa. * Paglígdong. * Pagtóo sa bisan onsang polong sa isigcatáuo, bisan ng̃a guipamólong sa tiao lamang.
Formalmente. = Ing̃on sa batásan. * Sa pagcamatúod, sa pagcatinóod.
Formante. V. Formador.
Formar. = Pagbóhat, paggáma, paghímo. * Paghátag sa dagoay sa bisan onsa. * Pagipon, pagtíp-oc, pagting̃ób sa bisan onsang mg̃a botang, con sa mang̃a táuo, arón mahiósa sila. * Paghósay, pagpataláy.
Formativo. = Ang macahátag sa dagoay. * Ang macagáma, ang macahímo.
Formicante. = Paglábtic sa pulso sa pagcalóya ug sa pagcalágmit, sa pagcasóbsob caáyo.
Formidable. = Macahahárloc, macalilísang. * Ang dagcóan oyámot ug labí sa isigcaíng̃on.
Formidoloso. = Táuo ng̃a mahárloc caáyo. * Macahahárloc, macalilísang. * Matahápon.
Formon. = Tiguíb ng̃a dagcó. * Capandáyan sa pothao, tombága, &c., sa pagtábas sa mg̃a hostias, &c., sa pagcalíng̃in. * Tiguíb ng̃a locob.
Fórmula. = Mang̃a polong ng̃a quinahánglan sa pagásoy sa bisan onsa. * Pagásoy sa bisan onsa, sa mang̃a polong lamang ng̃a quinahánglan, sa oaláy capin ug colang.
Formulario. = Libro ng̃a sinolátan sa mg̃a pagágui ug sa mg̃a polong ng̃a pagagamíton sa pagbóhat sa bisan onsa.
Fornelo. = Bagahán ng̃a pothao ng̃a pagalotóan sa socolate.
Fornicacion. = Pagcasalá sa laláqui ug sa babáye ng̃a díli miño, paghiláoas.
Fornicador. = Ang macasalá sa babáye ng̃a díli iang osáoa, ug sa laláqui ng̃a díli bana nia.
Fornicar. V. Fornicacion.
Fornicario. V. Fornicador. * Ang nahatong̃ód sa paghiláoas.
Fornido. = Táuo ng̃a sopang, sa dagcóng hosog.
Fornitura. = Mang̃a corea sa panit ug mg̃a panoaórlan sa mg̃a cartuchos ng̃a ponó sa pólvora, ng̃a guidála sa mg̃a soldados.
Foro. = Lugar sa mg̃a hocmánan ng̃a pagasáydan sa mg̃a hocom sa mg̃a solat sa mg̃a capolong̃ánan. * Ang salapí sa nagaábang sa yota, sa baláy, &c., ng̃a guibáyad sa tagía.
Forraje. = Compay, dagámi ng̃a malónhao ng̃a ipacáon sa mg̃a mananáp ng̃a mg̃a cabayo, mg̃a baca, &c. * Pagcadághan, pagcatápoc sa bisan onsa ng̃a oaláy polós ug balo.
Forrajear. = Paggálab, pagcóha sa compay.
Forro. = Sapao, panápton ng̃a ibótang sa dapit sa licód sa mg̃a bisti. * Mang̃a papán ng̃a manípis ng̃a iibábao sa mg̃a papán ng̃a mabága sa mg̃a sacayán, arón díli madáot. * Mang̃a papán ng̃a mabága ng̃a ilánsang dapit sa solód sa mg̃a sacayán.
Fortachon. = Táuo ng̃a cosgon caáyo, sopang ug sa dagcóng hosog.
Fortalecedor. = Ang magapacosóg, ang magapalíg-on.
Fortalecer. = Cosóg, lig-on. * Pagpaísog.
Fortalecimiento. = Pagcalíg-on, pagcacosóg. * V. Fortalecedor.
Fortaleza. = Calig-ónan: ang usá sa opát ca virtudes ng̃a sinogdánan sa maáyong gaoi, ng̃a guing̃álan ug cardinales. * Cosóg, gahóm.
Fortepiano. = Tolónggon ng̃a guibotáng̃an sa mang̃a coldas ug ng̃a pagacablíton maíng̃on sa pagcáblit sa órgano.
Fortificacion. = Pagcalíg-on. * Cota ng̃a pagatindógon ug boháton sa pagpalíg-on sa bisan onsang lugar. * Quinaádman sa pagbóhat sa mg̃a cota ug sa pagpalíg-on sa bisan onsang lugar.
Fortificante. = Ang macalíg-on, ang macapacosóg.
Fortificar. = Paglíg-on, pagpacosóg. * Pagbóhat sa mg̃a cota ug sa bisan onsa ng̃a macalíg-on sa bisan onsang lugar.
Fortin. = Cota, lantáoan ng̃a pagaboháton arón mahímo ug dalángpan sa mg̃a soldados.
Fortísimo. = Macosóg, cosgon oyámot. * Malíg-on caáyo.
Fortuitamente. = Sa oalá paabóton ug holáton, sa oalá hona honáon ug catahápan.
Fortuito. = Ang nahímo, ang nabóhat, ang nasoríl, ang nahatábo sa oalá holáton ug paabóton, sa oalá pagatahápan ug húna hunáon.
Fortuna. = Palad ng̃a maáyo. * Onós, pagcahorós sa hang̃in sa yota con sa dagat. * Baguio.
Forzadamente. = Sa linogsánay, sa pagcalinogsánay.
Forzado. = Ang magabóhat, ang papagbóhaton sa linogsánay. * Táuo ng̃a saláan ng̃a guihócman sa paggáod sa mg̃a sacayán sa hari.
Forzador. = Ang magalógos, magapógos sa lain ug sa bisan onsa.
Forzal. = Ang cahoy ng̃a calang sa talioála sa dorohá ca pagtaláy sa mg̃a ng̃ipon sa mg̃a solod, sa mang̃a sodlay.
Forzamiento. = Pagcalógos, pagcapógos.
Forzar. = Paglógos, pagpógos, pagpigós, pagcóha sa linogsánay, tong̃ód sa gahóm sa mg̃a soldados, sa mg̃a hing̃aníban ug sa mg̃a lothang, sa mg̃a cota, mg̃a baluarte, mg̃a longsod, &c. * Pagpacasalá sa babáye sa díli onta sia boot, sa linogsánay.
Forzosamente. V. Forzadamente.
Forzoso. = Ang díli mahímo ng̃a ibalíbad, ng̃a balibáron. * Ang quinahánglan ng̃a boháton gayód.
Forzudo. V. Fortachon.
Fosfórico. = Bisan onsa ng̃a magcasíga sa cang̃itng̃ítan.
Fósforo. = Dogá dogá ng̃a macóha sa mg̃a bocóg, ng̃a magáan caáyo ng̃a matúnao sa tobig ng̃a maínit, ng̃a may bahó ng̃a caogalíng̃on ug ng̃a masáyon masónog ug masíga.
Fósil. = Bisan onsa ng̃a macóha sa ilálom sa yota, sa obos na nadógay caáyo dihá, ug ng̃a guicaoád-an na sa iang dagoay ng̃a nahaóna, ug nabálhin sa pagcapóthao, tombága, yota, &c.
Foso. = Aoang ng̃a hatáas ug halálom ng̃a nagalibót sa mg̃a cota.
Fótula. = Ipos, oc oc.
FR
Frac. = Sopa ng̃a hataás ng̃a nagabítay ug maáyo dapit sa licód, ug ng̃a nabalábag ug nacóros coros ang mg̃a paco paco dapit sa atobáng̃an.
Fracasar. = Pagbóong, pagtípac, pagtípic sa bisan onsa.
Fracaso. = Pagcabóong, pagcatibáoas sa bisan onsa. * Pagsoríl, paghitábo ng̃a masolóbon, ng̃a ming̃áuon, ng̃a quinayógtan.
Fraccion. = Pagcabólag, pagcabáhin sa bisan onsa sa daghánan ng̃a mg̃a bahin.
Fractura. = Pagcabóong, pagcabalí sa mg̃a bocóg ug sa bisan onsa.
Fracturar. = Pagbóong, pagbalí sa mg̃a bocóg, sa díli mabólag ang panit sa onód.
Fragancia. V. Fragrancia. * Pagcabóhat sa bisan onsa ng̃a salá.
Fragante. V. Fragrante.
Fragaria. = Tanóm ng̃a italámbal.
Fragata. = Sacayán ng̃a dagcóan sa totólo ca talároc.
Frágil. = Ang masáyon mabóong, mabalí. * Táuo ng̃a masáyon mahólog sa mg̃a salá, ug labí pa sa mang̃a sayóp ng̃a laoásnon ug calibotánon. * Ang matápos, ang masáyon ug madalí matibáoas.
Fragilidad. = Pagcasáyon sa bisan onsa sa pagcabóong ug pagcabalí. * Pagcasáyon sa paghólog sa mang̃a salá ug sa pagbóhat sa daótan.
Frágilmente. = Sa pagcasáyon, guican sa pagcalóya.
Fragmento. = Tipac, tipic, bahin sa bisan onsa ng̃a nabóong, nabalí ug nadógmoc. * Bahin ng̃a nahabílin sa usá ca libro con sa usá ca solat.
Fragor. = Tonóg, banha, dalógdog, balánsag.
Fragosidad. = Pagcabános, pagcasónson, pagcasíngpon sa mg̃a cahoy, mg̃a balágon ug mg̃a casagbótan sa mg̃a caboquíran ug casolópan. * Dalan, ng̃a cabatóan, capangpáng̃an.
Fragoso. = Lugar ng̃a guibanósan, guisónsonan sa daghánan ng̃a mg̃a cahoy ug mg̃a casagbótan. * Dalan ng̃a guiólang̃an sa mg̃a bató ug mg̃a pangpang. * Bisan onsa ng̃a macatonóc caáyo.
Fragrancia. = Bahó ng̃a maáyo, cahomót. * Dong̃og ug ng̃alan ng̃a maáyo.
Fragrante. = Ang mahomót. * (En). = Dihá dihá, sa pagbóhat gayód, sa maong pagbóhat.
Fragua. = Salsálan.
Fraguador. = Ang magahúna húna sa bisan onsa, ug labí pa sa mg̃a daótan ng̃a bohat.
Fraguar. V. Forjar. * Paghúna húna sa bisan onsa. * Pagtibóoc, paggáhi sa yota, sa apog, sa yeso, &c., ng̃a guibóhat sa mg̃a cota, &c.
Fragura. V. Fragosidad.
Frailada. = Bohat ng̃a daótan, ng̃a díli maáyo, ng̃a binóhat sa usá ca Padre ng̃a fraile.
Fraile. = Padre ng̃a religioso. * Isda ng̃a may nauong maíng̃on ing̃on sa nauong sa táuo. Piniló, piníco ng̃a dapit sa itáas ng̃a pagaboháton sa mg̃a sidsid sa mg̃a bisti sa babáye. * Ang pedazo sa papel ng̃a oalá pagabarlísan ug maáyo sa pagimprenta, ng̃a guican sa pagcacólang sa tinta, con guican ba cay namalá malá na. * Opa sa tobó sa obos na nacoháan sa dogá sa mg̃a trapiche.
Frailecito. = Doláan sa mg̃a báta ng̃a magáma sa panit sa liso ng̃a guing̃álan ug haba, ug ng̃a maíng̃on ing̃on sa capilla ng̃a icatábon sa olo sa mg̃a fraile, sa mg̃a religioso.
Frailería. = Cadaghánan sa mg̃a fraile, sa mg̃a religioso.
Frailero. = Ang higála, ang abian, ang mahagógma, sa mg̃a frailes.
Frailesco. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a fraile.
Frailía. = Pagcahímtang sa mg̃a fraile, sa mg̃a religioso.
Frailuco. = Ang fraile, ang religioso ng̃a talamáyon, ng̃a díli tacós ng̃a pagatahóron.
Francalete. = Corea ng̃a guibotáng̃an sa usá ca tomóy sa galon galon, con sinsing, sa pagdála ng̃a hinógot ug bináat sa bisan onsa.
Francamente. = Sa pagcaoaláy coti coti, sa pagcahigála, sa pagcaamigos, sa pagcalólot.
Francés. = Prancés, ang nahatong̃ód sa Guinharían sa Prancia ug ang natáuo sa maong Guinharían.
Franciscano. = Padre ng̃a sacop sa caparían ni san Francisco. * Ang nahatong̃ód sa maong caparían. * Ang may color ng̃a maíng̃on sa color sa bisti sa mg̃a Padre ni S. Francisco.
Francisco. = Ng̃alan sa obán ng̃a mg̃a táuo. * V. el anterior.
Francmasonería. = Catilíngban sa mg̃a táuo ng̃a nanagsigsábot sila sa lonlon ng̃a mg̃a timáan, ng̃a guicóha nila sa mang̃a capandáyan sa mg̃a panday sa cota, maíng̃on sa mg̃a tonton, sa mg̃a escoála, &c.
Franco. = Malólot, homalátag, maghahátag. * Maháoan, maháoay, sa oaláy casámoc, sa oaláy caoláng̃an. * Ang guigáoas sa bisan onsa. * Salapí sa Prancia ng̃a vale maíng̃on sa caháte ng̃a guing̃álan coliró, cay oaláy cahoy.
Francolin. = Langgam.
Franela. = Hinábol ng̃a manípis, pino, sa balahíbo sa mg̃a carnero.
Frangente. = Pagsoríl, paghitábo ng̃a masolóbon ug quinayógtan, ng̃a oalá paabóton ug húna hunáon.
Frangote. = Pardo, baat sa mg̃a manggad, potús ng̃a dagcóan.
Franja. = Hinábol ng̃a haíctin sa hilo sa boláoan, sa salapí, sa lino, &c., ng̃a pagagamíton sa pagdáyan dayan sa mg̃a bisti.
Franjar. = Pagdáyan dayan sa mg̃a pranja.
Franquear. = Paggáoas sa bisan cansa sa pagbáyad sa tampa, sa mg̃a tampo, sa mg̃a amot. * Paghátag, pagtógot sa lain ng̃a bisan onsa, sa pagcalólot. * Pagcóha sa mg̃a casámoc sa mg̃a caoláng̃an, sa bisan diin. * Pagbáyad ng̃a daan sa bale sa mg̃a solat ng̃a ipadála sa lain ng̃a longsod, sa baláy ng̃a pagadaoátan. * Pagpaságad sa pagbóot, sa lain.
Franqueo. = Pagbáyad sa bale sa mg̃a solat ng̃a ipadála sa lain ng̃a longsod.
Franqueza. = Pagcagáoas. * Pagcalólot. * Pagcaháoan sa boot, pagcaoaláy tinágo ng̃a húna húna.
Franquía (ponerse en). = Pagcaándam sa mg̃a sacayán ng̃a nanagpóndo, sa pagguícan, sa paglayág.
Franquicia. = Pagcagáoas sa bisan cansa sa pagbáyad sa mg̃a derechos sa mg̃a manggad ng̃a guisolód ug guigóa nia sa sa mg̃a longsod.
Frasco. = Sodlánan sa salamín, sa salapí, &c., ng̃a hatáas ug sa diótay ng̃a bába con haíctin ng̃a liog. * Sorlánan sa pólvora ng̃a iseleba sa mg̃a lothang.
Frase. = Cadaghánan sa mg̃a polong ng̃a icagáma sa soguílon ng̃a hamóbo. * Pagpamólong sa pagcasambíng̃ay. * Casangpotánan.
Frasquera. = Caja, caban, cajon cajon ng̃a guibotáng̃an sa daghan ng̃a mg̃a bohó con sorlánan, ng̃a pagaang̃áyan ug pagatipígan sa mg̃a frasco, sa pagdála sa bisan diin, sa oaláy catáhap sa pagcabóong.
Fraterna. = Pagcabárlong, pagcasáoay, pagcasába ng̃a maháit ug mabóg-at.
Fraternalmente. = Sa pagcamagsúon.
Fraternidad. = Pagcamagsúon, pagcaáng̃ay, pagcahiósa sa mg̃a magsúon.
Fraterno. = Ang nahatong̃ód, ang ang̃ay sa mg̃a magsúon.
Fratricida. = Ang nacapatáy sa iang igsúon, mamomonó sa igsúon.
Fratricidio. = Pagcabonó, pagpatáy sa bisan cansa sa iang igsóon.
Fraude. = Limbong.
Fraudulencia. = Idem.
Fraudulentamente. = Sa pagcalímbong, sa limbong, sa pagcabódhi.
Fraudulento. = Malimbóng̃on, malilímbong, maborhíon, macálit.
Fray. = Polong ng̃a ióna sa ng̃alan sa mg̃a Padre ng̃a religioso.
Frazada. = Habol ng̃a balahibóon ng̃a ibótang sa higdáan.
Frecuencia. = Pagcasóbsob, pagcasócot, sa macadághan.
Frecuentador. = Ang magabóhat con mamólong sa masóbsob, sa masócot, sa macadághan.
Frecuentar. = Pagsócot, pagsóbsob, pagbóhat, pagpamólong sa macadághan.
Frecuente. = Sa masóbob, sa masócot.
Frecuentemente. = Idem. * Sa macadághan.
Fregadero. = Lugar ng̃a pagabotáng̃an sa mg̃a sorlánan sa tobig sa paghógas sa mg̃a pinggan.
Fregar. = Hugas. * Nisnis, nosnos.
Fregona. = Babáyeng sologóon ng̃a magasílbi sa cosina ug magahúgas sa mg̃a pinggan.
Fregonil. = Ang nahatong̃ód sa babáye ng̃a tighógas sa mg̃a pinggan.
Freidura. = Pagcaprito, pagcalóto sa bisan onsa, sa lana con sa manteca, sa tamboc.
Freir. = Pagprito, paglóto sa bisan onsa, sa lana con sa manteca.
Frenería. = Baláy ng̃a pagabohátan ug pagabaligyáan sa mg̃a preno, sa mg̃a pothao ng̃a isóol sa bába sa mg̃a cabayo.
Frenero. = Ang magabóhat sa mg̃a preno.
Frenesí. = Pagcabóang ng̃a guiobánan sa dagcóng hilánat.
Frenético. = Boang ng̃a loto.
Frenillar. = Pagbáat, pagláoig sa mg̃a gayóng, sa mg̃a gaod, sa tomóy ng̃a pagacáptan, con pagaondáng̃an ang paggáod.
Frenillo. = Panit ng̃a nahamótang sa ilálom sa dila ug ng̃a motoróc sa tong̃á tong̃á, ng̃a con moábot sa tomóy sa maong dila macaólang sa pagsóso ug sa pagpamólong ug maáyo.
Freno. = Preno, capandáyan sa pothao ng̃a isolód sa bába sa mg̃a cabayo sa paghópot ug pagpogóng caníla. * Pagcapogóng sa bisan cansa, arón díli magpaságad sa pagbóhat ug sa pagpamólong.
Frental. = Mg̃a caogátan sa agtang, sa bona.
Frente. = Agtang. * Atobáng̃an sa bisan onsa. * Nahaónang pagtaláy sa mg̃a soldados. * Bona.
Frentero. = Panápton ng̃a mabága ng̃a ibótang sa agtang sa mg̃a báta, arón díli sila mang̃asámad con mang̃ahólog sila ugáling.
Fresa. = Bong̃a sa España.
Fresca. V. Fresco hasta bisan onsa.
Frescachon. = Ang táuo sa maáyong laoas. * Ang̃áyan ug baihónan, sa maáyong pagcaatóbang ug pagcatíndog, mahósog.
Frescal. = Isda ng̃a díli lab-as caáyo, apan ng̃a oalá opód pagalabíhan sa asín.
Frescamente. = Sa bag-o pa, sa pagcabág-o, cadón bag-o. * Sa pagcaoaláy tagád caáyo.
Fresco. = Ang molomabógnao. * Bisan onsa ng̃a bag-ong binóhat.
Frescor. = Molomabógnao, tolotógnao.
Frescura. = Idem. * Lugar ng̃a guinatórcan sa mang̃a cahoy ug mg̃a tanóm ng̃a malángbo, malónhao ug matahóm. * Pagtíao. * Polong ng̃a díli macaígo. * Pagcaoaláy cacógui. * Pagpaságad. * Pagcalínao sa boot, pagcaháoan sa cásing cásing.
Fresno. = Cahoy sa España.
Fresquito. = Tolotógnao, molomabógnao.
Freza. = Tae sa mg̃a mananáp. * Timáan con bohó ng̃a pagaboháton sa mananáp ng̃a nagacachá, nagacóycoy, nagacáycay, nagacáhig, nagaoáhing, nagacopó. * Pagcadógay, túig ng̃a pagadogáyan sa pagcáon sa olod sa igagáma ng̃a calang cutub sa usá ca pagmáta hasta sa pagcatólog pagopód.
Frezar. = Pagcalíbang sa mg̃a mananáp. * Pagcáon, pagcótcot sa mg̃a dahon ng̃a guinatóla sa olor ng̃a nacagáma sa igagáma. * V. Desovar. * Pagcóycoy, pagcáycay, pagoáhing, pagcáhig sa mg̃a mananáp ug pagbóhat sa bohó sa yota. * Paggóa sa mg̃a hogao sa mg̃a orlan sa mg̃a putiócan.
Friable. = Ang masáyon, tipícon, tipácon ug pagadocdócon. * Ang masáyon mabóong ug mabalí.
Frialdad. = Pagcatógnao, pagcabógnao. * Pagcalóya, pagcaoaláy cacúgui sa pagbógat. * Pagcahóng̃og. * Polong ng̃a oaláy cahológan, ng̃a díli macaígo. * Balos ng̃a díli maáyo sa mg̃a higála. * Pagcabógnao sa maáyong boot sa isigcatáuo.
Friamente. = Sa pagcabógnao, sa pagatógnao. * Sa oaláy caang̃áyan.
Friático. = Idem. * Hong̃og, bong̃og.
Fricacion. = Pagcanósnos, pagcadósdos. * Pagcadóon, pagcahílot, pagcapíso.
Fricandó. = Guinisal sa mg̃a prancés.
Fricasé. = Idem.
Friega. V. Fricacion.
Friera. = Saquét sa mg̃a ticód sa mg̃a tiil ng̃a guing̃álan ug sabañon, ng̃a guican sa tognao ng̃a dagcó: ang sinógdan niíning saquéta mao ang pagcacatól ng̃a maól-ol ng̃a guiobánan sa pagcahobág ug pagsínao sa panit: sa madógay dogay mobotó ug mogóa ang tobig tobig con dogá ng̃a molomapolá, ug díli mamaáyo cutub sa pagsógod sa tiempo sa caínit.
Frígido. = Mabógnao, matógnao.
Fringilago. = Langgam.
Frio. = Tognao. * Táuo ng̃a díli macalíoat sa pagcaquinaía nia. * Ang díli motábang, molában, mahagógma sa obán ng̃a mg̃a isigcatáuo nia. * Ang moáyad ug díli magtagád sa bisan onsa. * Bisan onsa ng̃a oaláy caang̃áyan, ng̃a díli macaígo. * Ang oaláy polós, ang díli tacós ng̃a pagatágdon.
Friolento. = Ang masáyon pagatognáuon.
Friolera. = Bisan onsa ng̃a oaláy polós, sa diótay ng̃a bale, ng̃a díli tacós ng̃a pagatágdon.
Friolero. V. Friolento.
Frisa. = Panápton ng̃a maáyo sa sapao sa mg̃a bisti.
Frisado. = Hinábol sa igagáma ng̃a balahibóon.
Frisar. = Pagbóhat, paghábol sa mg̃a panápton ng̃a balahibóon. * Pagóyon, pagáng̃ay. * Pagtándig, pagtándi. * Pagdóol, pagtopál.
Friso. = Ang bahin sa mg̃a cota ng̃a nahaibábao sa cornisa, ng̃a pagadáyan dayánan sa mg̃a dahon, sa mg̃a sang̃á, &c., ng̃a piníntal con liníloc.
Frisuelo. = Otan, balátong.
Fritada. = Cadaghánan sa mg̃a botang ng̃a priníto, linóto sa lana con sa manteca.
Frito. = Bisan onsa ng̃a priníto.
Frívolamente. = Sa pagcaoaláy polós. * Sa oaláy hingtóngdan, sa oaláy cahológan.
Frivolidad. = Bisan onsa ng̃a oaláy bale, ng̃a oaláy polós, ng̃a oaláy hingtóngdan, cahológan ug guinicánan.
Frívolo. = Idem.
Frondosidad. = Pagcalángbo, pagcaáng̃ay sa mg̃a cahoy ug mg̃a tanóm.
Frondoso. = Cahoy con tanóm ng̃a malángbo, ng̃a ang̃ay, ng̃a guidaghánan sa mg̃a sang̃á ug mg̃a dahon.
Frontal. = Dayan dayan, bitay bitay, tabil sa panápton sa igagáma, &c., con tinócod sa mg̃a papán ng̃a sinápao sa salapí, &c., ng̃a ibótang sa atobáng̃an sa mg̃a altal sa mg̃a Singbahán.
Frontalera. = Dayan dayan, ng̃a nagalibót sa mang̃a prontal. * Lugar ng̃a tipigánan ug pagahipósan sa mg̃a prontal.
Frontera. = Catapósan sa yota sa usá ca Guinharían, con sa usá ca provincia, caotlánan.
Fronterizo. = Ang anáa sa caotlánan, sa catapósan sa usá ca Guinharían con provincia. * Ang atbang, bisan onsang botang ng̃a nagaatóbang sa lain.
Frontero. = Idem desde ang atbang. * Ponóan ng̃a magabóot sa hingsácpan sa prontera.
Frontino. = Mananáp ng̃a may bisan onsang timáan sa agtang, sa bona.
Frontis. = Atobáng̃an sa mg̃a baláy, mg̃a Singbahán, &c.
Frontispicio. = Idem.
Frontudo. = Táuo con mananáp ng̃a may dagcóng agtang, dagcóng bona.
Frotacion. V. Fricacion.
Frotadura. = Idem.
Frotar. = Nosnos, dosdos, hilot, doon, piso.
Frutal. = Cahoy ng̃a mobóng̃a.
Fructífero. = Ang mobóng̃a.
Fructificacion. = Pagcabóng̃a, pagbóng̃a.
Fructificar. = Pagbóng̃a sa mg̃a cahoy ug sa mang̃a tanóm. * Pagpolós sa bisan onsa.
Fructuosamente. = Sa may polós, sa may caayóhan.
Fructuoso. = Ang mobóng̃a. * Ang macapolós, ang macaáyo.
Frugal. = Ang mocáon ing̃on da sa casadáng̃an.
Frugalidad. = Casaráng̃an.
Frugívoro. = Táuo con mananáp ng̃a mocáon lamang sa mg̃a otan ug mg̃a bong̃a, ng̃a díli mocáon sa carne.
Fruicion. = Pagcahaágom, pagcahiágom. * Calípay, paghimáya.
Frumenticio. = Ang nahatong̃ód sa trigo.
Fruncidor. = Ang magaconót.
Fruncimiento. = Pagcaconót.
Fruncir. = Pagconót sa mg̃a daplin sa mg̃a sidsid sa mg̃a panápton. * Paghípos, pagpiló, pagpíco, pagpadíot sa bisan onsa. * Pagbóloc sa camatoódan, arón díli onta madayág. * Pagpaquíta sa bisan cansa sa pagcaboótan, bisan ng̃a díli boótan ng̃a túod.
Fruslería. = Bisan onsa ng̃a oaláy bale, ng̃a oaláy polós, ng̃a díli tacós ng̃a pagatágdon. * Polong con bohat ng̃a oaláy hingtóngdan, cahológan ug cahonóng̃an.
Frustráneo. = Ang oaláy polós sa guitóyo onta. * Bisan onsa ng̃a caoang.
Frustrar. = Pagdilí sa bisan cansa sa guihólat, sa guipaábot, sa tacós onta ng̃a ihátag ug itógot canía. * Pagoalá sa pagláom, sa guilaóman.
Fruta. = Bong̃a.
Frutaje. = Piníntal ng̃a guibotáng̃an sa mg̃a bong̃a ug mg̃a bolac.
Frutal. = Cahoy con tanóm ng̃a mobóng̃a.
Frutero. = Ang mobalígya sa mg̃a bong̃a. * Sanggáan sorlánan sa mg̃a bong̃a. * Pamahíran ng̃a icatábon sa mg̃a bong̃a, arón díli ithan ug batúgan sa mg̃a lang̃ao.
Frútice. = Cahoy cahoy ng̃a hamóbo ng̃a mosang̃á caáyo, ing̃on sa rosal, &c.
Fruticoso. = Tanóm ng̃a guitórcan sa daghan ng̃a mang̃a sang̃á guican sa mg̃a gamót.
Fruto. = Bong̃a. * Bisan onsa ng̃a mg̃a caposlánan sa yota. * Polós, caayóhan.
FU
Fu. = Ada, da.
Fucar. = Táuo ng̃a arunáhan, salapían, salapiánon, dato.
Fuego. = Caláyo. * Init, caínit. * Pagcaínit sa mang̃a cailíbgon.
Fuelle. = Italáihop sa caláyo. * De fragua, de órgano, &c. = Hasóhas, hasohásan.
Fuente. = Tobód, tobóran. * Pinggan ng̃a dagcó, socadán. * Samad ng̃a diótay ng̃a pagaboháton pagtóyo sa pagpáso sa bisan diin ng̃a bahin sa laoas, ng̃a pagatabónan ug pagahonálan sa adlao adlao ng̃atanán, ug ng̃a pagadogáyon caáyo, arón gomóa ang daótan ng̃a dogá sa táuo ng̃a salaquétan. * Sinógdan, guinicánan, hingtóngdan sa bisan onsa.
Fuer (á). = Ing̃on sa batásan.
Fuera. = Sa goa, sa gaoas.
Fuero. = Batásan sa Guinharían. * Gahóm sa mang̃a ponóan, sa mg̃a hocom, sa ilang mg̃a guinsacópan. * Lugar ng̃a pagahócman sa mg̃a hocom.
Fuerte. = Malíg-on. * Cosgon, cosógon, sopang, sa dagcóng hosog. * Mahónit, magáhi, sa magáhing gaui. * Mapintas, maísog.
Fuertemente. = Sa pagcalíg-on. * Sa pagcacosóg. * Sa pagcaísog.
Fuerza. = Cosóg, gahóm. * Pagcalógos, pagcapógos. * Ang labíng dagcó ug maáyo sa bisan onsa.
Fuga. = Pagcalágueu, pagpaháoa, pagcaoalá.
Fugacidad. = Pagcalágmit, pagcadágmit. * Pagcadilí, pagcaoalá.
Fugitivo. = Ang malágueu. * Ang malágmit, madágmit. * Ang natágo, nahóbong, nabalí.
Fulano. = Coan.
Fulgente. V. Brillador.
Fulgor. = Pagcasínao. * Pagcasíhag, pagcagíla gila, casólao. * Casílao.
Fulgurante. = Ang masíhag, ang magagíla gila, ang may casólao.
Fulgurar. V. Brillar. * Paggóa sa casólao, sa bisan diin.
Fúlica. = Langgam ng̃a maíng̃on ing̃on sa manóc.
Fulidor. = Caoatán ng̃a may mg̃a báta ng̃a sologóon sa pagábli, sa gabíy, sa mg̃a tacop sa mg̃a baláy, sa mg̃a talambóan, &c.
Fuliginoso. = Maítom, bolíng̃on.
Fulminacion. = Paglínti.
Fulminado. = Ang guilintían.
Fulminar. = Paglínti.
Fulmíneo. = Ang maíng̃on ing̃on sa linti.
Fulminoso. = Idem.
Fulleresco. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a malimbóng̃on, malilímbong sa sogal.
Fullería. = Pagcalímbong sa mg̃a pagsogál, pagcalaláng sa paglímbong sa bisan cansa.
Fullero. = Ang magalímbong sa isigcatáuo sa mg̃a sogál.
Fullona. = Pagcaáoay, pagcalális lalis sa pila ca táuo.
Fumada. = Ang asó ng̃a guican sa tagsa ca pagyópyop sa usá ca tabaco.
Fumador. = Tigtabaco, ang magatabaco, ang magayópyop sa tabaco.
Fumante. = Ang magaasó.
Fumar. = Pagtabaco, pagyópyop sa tabaco con sa sigariyo.
Fumarada. V. Fumada. * Ang tabaco ng̃a mahorót sa honsoy, ca cuaco.
Fumarta. = Tanóm.
Fumífero. V. Fumante.
Fumigacion. = Pagpalína, palína.
Fumigar. = Idem.
Fumigatorio. = Capandáyan ng̃a icasolód sa asó sa palína, sa mg̃a laoas sa mg̃a táuo con sa mg̃a mananáp.
Fumorola. = Bohó, lang̃ob sa yota ng̃a pagaaguían sa asó ng̃a may bahó sa asufre.
Fumoso. = Ang magaasó caáyo.
Funcion. = Pagcalíhoc sa mg̃a bahin sa laoas, sa mg̃a bocton, mg̃a paa, &c. * Pagcatóman sa catongdánan sa caogalíng̃on ng̃a opicio con cahímtang. * Bisan onsang piesta, dola con combida ng̃a boháton sa cadaigánan, sa pagcabántog, ng̃a pagatambóng̃an sa daghánan ng̃a mg̃a táuo.
Funda. = Sodlánan, tabon sa bisan onsa, panápton, sa panit, &c.
Fundacion. = Pagcasógod sa bisan onsa, pagcatíndog sa usá ca Sinbahán, sa usá ca baláy, sa usá ca cofradía, &c. * Sinógdan.
Fundadamente. = Sa pagcaígo, sa matúod.
Fundamental. = Ang guinicánan sa bisan onsa, ang hingtóngdan, ang guicahonóng̃an.
Fundamentalmente. = Sa pagcalíg-on, sa matúod.
Fundamentar. = Pagbóhat sa mg̃a simientos ng̃a pagatindógan ug pagahonóng̃an sa mg̃a baláy, sa mg̃a cota, &c. * Paglíg-on sa bisan onsa.
Fundamento. = Ang simiento ng̃a pagatindógan sa mg̃a baláy, &c. * Sinógdan, guinicánan. * Hingtóndan sa bisan onsa. * Lindog sa mg̃a hablon.
Fundería. = Baláy ng̃a pagatonáoan sa tombága.
Fundible. = Ang masáyon pagatonáuon.
Fundíbulo. = Tinócod sa cahoy ng̃a nasílbi niádtong tiempo sa pagbóhi sa mg̃a lothang ng̃a dagcó.
Fundicion. = Pagcatónao sa tombága, boláoan, pothao, &c. * V. Fundería. * Pagcadághan, cadaghánan sa mang̃a molde, sa mg̃a marca, sa mg̃a letra ng̃atanán sa mg̃a imprenta.
Fundidor. = Ang may oficio sa pagtónao sa tombága, pothao, &c.
Fúnebre. = Masolóbon, maming̃áuon.
Fúnebremente. = Sa pagcasobó, sa pagcamíng̃ao.
Funeral. = Ang nahatong̃ód sa mg̃a tolománon tong̃ód sa mg̃a minatáy. * Pagcabántog sa mg̃a paglobóng.
Funerala (á la). = Pagdála ng̃a caogalíng̃on sa mg̃a soldados sa ilang mg̃a posil, sa semana santa, ng̃a mao ang pagtooáli sa maong posil ug pagatóbang ang bába nila dapit sa obus, dapit sa yota.
Funerario. = Ang nahatong̃ód sa puneral.
Funéro. V. Fúnebre.
Funestamente. V. Fúnebremente. * Sa pagcaoaláy palad, sa pagcaaláot, sa pagcaanógon.
Funesto. = Masolóbon. * Aláot, anógon.