PUNICORUM

LIBER PRIMUS.

ARGUMENTUM.

Exposito totius operis argumento; 1-20.

Carthaginis origo describitur, ubi Juno inprimis colebatur; 21-28.

Quæ prospiciens, Romanos, Trojana stirpe oriundos, et plurimum jam opibus, armis, et potentia valentes, Carthaginem, Romæ æmulam, aliquando eversuros esse, Pœnis et potissimum Hannibali, quem natura crudelem, perfidum, fortem, laudis, vindictæ, præliorumque avidum et sine ulla religione finxerat, ad bellum cum hoc populo gerendum, animum incendit; 29-69.

Ad idem bellum, ineunte etiam ætate, Hannibal a patre suo Hamilcare, altaribus admotus, in Didonis templo, coramque sacerdote, quæ ex victimæ immolatæ extis futura ejus fata et res gestas auguratur, solenni jurejurando adigitur; 70-139.

Hamilcare mortuo, summa imperii committitur Hasdrubali, ejus genero, viro crudeli et ad iram proclivi, qui Tagum, Hispaniæ regulum, cruci subfigit; 140-164.

Famulus autem Tagi cæde Hasdrubalis dominum ulciscitur, et inter tormenta risu serenaque lætitia exsultat; 165-181.

Quo facto, Hannibal admodum adolescens, a toto exercitu, qui ex Pœnis et Hispanis constat, imperator salutatur; 182-238.

Iste fortis, animosus, gloriæque cupidus, omni militiæ labore se exercet, et sæpius ne nocturnum quidem tempus ad quietem sibi reservat; 239-267.

Quam primum autem militum animos sibi conciliavit, nullam interponit moram, quin Saguntum, Hispaniæ Tarraconensis urbem, obpugnet, et hanc causam belli cum Romanis, Saguntinorum sociis, gerendi adripiat; 268-295.

Castra extemplo urbi admovet, et milites suos ad vallum invadendum murosque superandos hortatu et exemplo incitat; 296-349.

Saguntini oppidum aliquandiu phalarica tuentur, sed testudine hostium facta, moenia procumbunt, et porta urbis recluditur; 350-375.

Tum Murrus Pœnos subeuntes fortiter et ingenti cæde repellit, donec tandem ab Hannibale, qui non minorem hostium numerum prostraverat, confossus perit; 376-517.

Victor autem, dum ad corpus Murri spoliandum adproperat, magna hostium multitudine circumventus et mortifero vulnere ictus, ex maximo, in quo versatur, vitæ discrimine Junonis interventu eripitur, et ægre se ad vulnus sanandum ex acie recipit; 518-555.

Quum itaque, duce Pœnorum sauciato et præterea imminente jam nocte, prælium dirimeretur, obsessi, ne tam exoptatam rei bene gerendæ occasionem amitterent, majore animo vires reparant, concilio convocato de summa belli deliberant, legatosque Romam mittendos decernunt; 556-573.

Isti navibus prospere in Tiberim transvehuntur; 574-607.

Et Senatum populi Rom. in templo, spoliis belli Punici primi ornato, adeunt; 608-629.

Sicoris adversam suorum fortunam exponit, et Romanos tam fœderis cum Saguntinis icti religione, quam originis similitudine et communis periculi metu, ad ineundam belli societatem et Sagunti libertatem dignitatemque tuendam movere conatur; 630-671.

Oratione ejus finita, legati, scissis vestibus, corpora humo adfligunt, et patres aliquandiu animi pendent. Cn. Corn. Lentulus auctor est, ut Hannibal ad meritam pœnam poscatur, Carthaginique, si eum Romanis dedere recusaret, bellum extemplo indicatur: at Q. Fabius Maximus Cunctator suadet, ut consideratius rebus suis consulant, et legati prius mittantur, qui renuntient, utrum dux Pœnorum sua sponte, an Senatus auctoritate bellum Saguntinis intulerit? Postremo dolor ira mixtus patres ad consilium Lentuli præferendum impellit; 672-694.

Ordior arma, quibus cælo se gloria tollit

Æneadum, patiturque ferox Œnotria jura

Carthago. Da, Musa, decus memorare laborum

Antiquæ Hesperiæ, quantosque ad bella crearit,

1. Ordior arma ut ap. Grat. Cyneg. 24, et Auson. Protrept. v. 62, Drak. Ordior, incipio, scil. canere arma, h. bella, ut in princ. Æneidos. De elegantia locutionis ordior arma, vid. quos Withof. laudat, Hoogstrat. ad Corn. Nep. Alcib. II extr. et Toll. ad Auson. Profess. c. 3, p. 151. Cf. Cic. ad Div. V, 12. —cælo, ad, seu in cælum. V. App. —2. Æneadum, Romanorum, ab Ænea et Trojanis oriundorum. —ferox, fortis et bellicosa, vel potens. Sic et sævus, asper, acer, atrox, dirus, horridus, insanus, improbus, et Græcorum θρασὺς, ὀξὺς, δριμὺς, αἰνὸς, τραχὺς, δεινὸς, οὖλος, aliaque ejusmodi epitheta, ab ira ejusque attributis desumta, quod semel monuisse sufficiat, vel ad virtutem, vel ad vim et potestatem, vel denique ad ventos et mare transferuntur, et sæpius tum sive simpl. ornant, sive per magnus, fortis, potens exponi possunt, qua ratione jamdudum Nonius et Serv. ad Virg. Æ. I, 4, voc. saevum explicarunt, quos immerito vanitatis incusabat Gesner. in Thes. vid. App. et ad v. 58, 101, 251; it. Cel. Heyne ad Virg. Æ. I, 14 et 99. —patitur Œnotria jura, h. in potestatem Romanorum redacta est. Cf. XV, 5 et 383. Œnotria vetus nomen Italiæ, ab Œnotris, Pelasgis, priscis ejus incolis, sic dictæ. —Vide in nostra editione Virg. vol. II, p. 136 et 209, notas et Exc. XXI ad Æn. I; et in Guthriani operis recensione T. IV, p. 75 sq. Ed. —3. Musa, vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 8; VII, 37, 641; IX, 525; et Kœppen ad Hom. Iliad. a, 1, et β, 484 seq. —da memorare, fac ut memorem, ut αἲ κέ ποθι Ζεὺς δωσι πόλιν ἐξαλαπάξαι ap. Hom. Iliad. α, 129. Cf. Virg. Æ. VI, 66; XII, 97. —decus, κλέος, laborum, gloriam rerum gestarum, multis curis ærumnisque partam; vel gloriosissimum celeberrimumque omnium, quæ unquam gesta sunt, bellorum. —Labor, ut πόνος et μόχθος, passim pro pugna. —4. Hesperiæ, terræ occidentalis; nomen Italiæ ob situm a Græcis impositum. —Antiquæ, h. post hominum memoriam jam habitatæ, adeoque nobilis et fama nominis sui notissimaæ. Quemadmodum enim hominum, quæ vulgo dicitur, nobilitas ex antiquitate generis fere æstimatur; ita et antiqua origo sæpe a poetis in magna vel urbium vel terrarum laude ponitur. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 12, 375, 531.

5

Et quot Roma viros, sacri quum perfida pacti

Gens Cadmea super regno certamina movit;

5. perfida pacti, in pacto servando, h. fœdifraga: græca loquendi forma, poetis Rom. sed præ ceteris Silio familiaris. Vid. App. Perfidia Punica tam nota est, ut vel in proverbium abierit eique Græca fides obposita sit, etsi scriptores Rom. ipsi testantur, Pœnos causa, fide, religione ac moderatione superiores, nec nisi fortuna inferiores fuisse. —6. Gens Cadmea, Carthaginienses, coloni Tyriorum e Phœnicia, unde Cadmus originem habuit. Silius urbium populorumque nomina variare, et hinc passim paulo longius repetere solet. Sic Romani Dardanii et Rhœtei, Puteolani Pherecyadæ, (XII, 159) Tarentini Œbalii nepotes, Pœni Agenorides, Lacones Tyndarii vocantur.

Quæsitumque diu, qua tandem poneret arce

Terrarum Fortuna caput. Ter Marte sinistro

Juratumque Jovi fœdus conventaque patrum

10

Sidonii fregere duces; atque impius ensis

Ter placitam suasit temerando rumpere pacem.

7. Pœni de principatu contenderunt, diuque dubium fuit, in qua arce h. urbe, Romæ an Carthagine, Fortuna caput imperii terrarum constitueret. 7. Arx, ut Gr. ἄκρα et ἄκρον, poetis proprie, quidquid altum est, adeoque montes, vertex montis, (ut XV, 480, et ἄκρα τῶν ὀρῶν vel ἄκρον Ἴδης ὑψηλῆς, Hom.) colles et promontoria, ut Il. ξ, 36, deinde quod in colle et editis locis positum est, inprimis ἀκρόπολις, et quoniam hæc reliquæ civitatis initium et origo esse solebat, simpl. etiam urbs dicitur, ut Ἰλίου ἄκραι. Vid. Ind. —8. Ter Pœni, fœdere rupto, bellum Romanis intulerunt. —9. Juratum Jovi, jurejurando confirmatum per Jovem, fœderis testem et perjurii vindicem, unde ὅρκιος et ὅρκων ταμίας dicitur, v.c. Eurip. Med. 170, et Hippol. 1025. Conf. inf. v. 482; VI, 693; et Schol. Eurip. ad Hecub. 336. —10. Sidonii. Pœni, a Phœnicibus oriundi. —11. ensis suasit rumpere pacem, pro vulgari, ipsi in animum induxere, rumpere pacem ense. Nam, quod Perill. Heyne literis, humaniter ad me datis, monet, a belli cupiditate ductum, quod arma ipsa stimulare, movere, suadere dicuntur; et egregie gladio tribuitur, quod eo potius factum est. —temerando rumpere, temere violare: nam temerare est temere aliquid moliri et agere, vel novi quid tentare; deinde violare, inprimis res sacras, et usui humano non destinatas, quas temerare dicuntur, qui inrumpunt, quo ire nefas est, vel qui vident, tangunt, comedunt, faciunt, quæ non licet. Vid. Heins. ad Ovid. Fast. I, 630; ad Ep. ex Ponto II, ii, 27, et ad Amor. I, viii, 19; Burm. ad Val. Fl. I, 627, 800; et Broukh. ad Tibull. III, v, 7. Conf. ad II, 472.

Sed medio finem bello excidiumque vicissim

Molitæ gentes; propiusque fuere periclo,

Quîs superare datum. Reseravit Dardanus arces

15

Ductor Agenoreas: obsessa Palatia vallo

Pœnorum, ac muris defendit Roma salutem.

12. medio, secundo, bello Punico. —13. Hæc sunt Liviana XXI, 1: «Adeo varia belli fortuna ancepsque Mars fuit, ut propius periculum fuerint, qui vicere.» Cf. Flor. II, 6, pr. —datum, a fatis concessum. —14. Reseravit, intravit, cepit; et actus pro conatu. Cf. App. —arces Agenoreas, Phœnicias, ut VII, 642, h. Carthaginem, a Phœnicibus conditam, quorum rex et auctor, in Græcorum mythis, Agenor, Beli f. et Cadmi pater, fuisse dicitur: unde et Pœni Agenoridæ passim vocantur. Vid. Ind. et ad v. 6, 7 et 88. —15. Dardanus ductor, Scipio, dux Romanorum, qui a Trojanis, quorum regem Samothracum fabulæ Dardanum faciunt, orti dicuntur: nisi ipsam Dardani originem, quæ ad Arcadiam, et, quoniam inde Pelasgi Italiam venerunt, ad Italiam quoque refertur, respici malis. De Dardano vid. Heyne Excurs. VI, ad Virg. Æ. III, 167 sq. Dardanus pro Dardanius, ut ap. Virg. Æn. IV, 662, et XI, 287, ubi vid. Heyne. Sic et Κελτὸς Ἄρης, Θεσσαλὸς λεὼς, Δελφὶς ἄκρα vel πέτρα et alia vid. Spanhem. ad Callim. H. in Del. v. 173 et 177. Cf. ad v. 252, V.L.. —Palatia, collem Palatinum, h. Romam, a Pœnis obsessam, de quo v. XII, 510 sqq. Palatia, ut apud Virg. Georg. lib. I, v. 499.

Tantarum causas irarum odiumque perenni

Servatum studio, et mandata nepotibus arma

Fas aperire mihi, superasque recludere mentes.

20

Jamque adeo magni repetam primordia motus.

18. arma, bella, nepotibus, posteris et quasi Epigonis Pœnorum Romanorumque a majoribus suis mandata, tradita et tanquam hereditate ad eos translata. Cf. Virg. Æ. IV, 622 sqq. ubi tamen nepotes non proprio sensu intelligendos monet Heyne. —19. aperire, explicare, ut ape. notitiam dixit Cic. Orat. 33, et causas Prop. IV, x, 1. —superasque mentes, consilia deorum, maxime Junonis, recludere, prodere, ut reserare, VII, 436.

20. repetam primordia motus, ab initio magnum et memorabile bellum. —adeo, itaque; vel παρέλκει. Vid. Ind.

Pygmalioneis quondam per caerula terris

Pollutum fugiens fraterno crimine regnum

Fatali Dido Libyes adpellitur oræ:

Tum pretio mercata locos, nova mœnia ponit,

25

Cingere qua secto permissum litora tauro.

21. Cf Virg. Æ. I, 338... 368, ubi Venus originem Carthaginis, a Didone conditæ, fusius exponit, in quam tamen adcuratius inquirit Heyne Exc. I ad Virg. Æn. IV. —terris Pygmalioneis, e Phœnicia, seu Tyro. Cf. Æ. I, 346 sq. —cærula sc. æquora, seu maria, κυάνεα κατὰ νῶτα, simpl. pro mari, ob colorem, ut κύανος, et ap. Virg. Æ. III, 208; IV, 583; VIII, 672. —22. crimen, τὸ ἄγος, fraternum, Pygmalionis fratris, qui Sychæum, Didonis maritum, occiderat regnumque vi occupaverat. Fabula satis nota et græcæ originis narratur auspiciis et ductu Maronis Æn. I, 365 sq.; IV, 211. —24. pretio mercata locos, quocirca Pœnos longo tempore post tributum quotannis pependisse memorat Justin. IX, 2. —mœnia ponere, ut τιθέναι et statuere, ἱδρύειν, ἱστάναι, στῆσαι πόλιν, ἐστήξειν τεῖχος, Callim. H. in Apoll. 14 al. Cf. Burm. ad Virg. Æn. II, 295. mœnia Byrsam arcem, in media urbe et arduo loco sitam, ea parte, qua permissum ei erat cingere litora, agrum in terra mari propinqua, secto tauro, corio tauri, in minutissimas partes dissecto. —25. Hanc fraudem illustravere, a Drak. laudati, Heindreich. reipubl. Carthag. I, 1, p. 21; et Themist. Orat. XXI, p. 261, ed. Harduini, similemque narrat Saxo Gramm. hist. Dan. IX, p. 176.

Hic Juno, ante Argos (sic credidit alta vetustas)

Ante Agamemnoniam gratissima tecta Mycenen

Optavit profugis æternam condere gentem.

26. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 15 sqq. Argos et Mycene, Μυκήνη, urbes perantiquæ Argolidis, ubi Juno, quæ a priore sæpius Ἀργεία et Argiva dicitur, in primis colebatur: unde gratissima tecta, oppida, πολὺ φίλταται πόληες, Hom. Il. Δ, 51. Nam Dii, ex antiqui sermonis genio, illas terras amare et incolere, vel certe frequentare dicuntur, quæ iis sacræ sunt, et ubi sacrificiis templisque coluntur. —27. Mycenen Agamemnoniam Silius a Marone mutuatus est, Æn. VI, 839. —28. profugis Tyriis, Didoni ejusque comitibus, condere gentem ut IV, 767, et ap. Justin. II, 6 et 10; XXII, 5; Virg. Æ. I, 33; Tac. Germ. 2; Curt. VI, 2; VIII, 10, quæ loca excitarunt Heins. Drak. et Lef. Sic et κτιστὴς, κτίζειν ἔθνη, νῆσον cet. vid. Cuper. Obss. III, 9, Ernesti et Burm. ad Suet. Aug. 98.

Verum ubi magnanimis Romam caput urbibus alte

30

Exserere, ac missas etiam trans æquora classes

Totum signa videt victricia ferre per orbem,

Jam propius metuens, bellandi corda furore

Phœnicum exstimulat. Sed enim conamine primæ

Contuso pugnæ, fractisque in gurgite cœptis

35

Sicanio Libycis, iterum instaurata capessens

Arma remolitur. Dux agmina subficit unus

Turbanti terras pontumque movere paranti.

29. Ingeniose Juno, Trojanis et hinc quoque Romanis, qui ab illis originem ducunt, ob causas vel ex Virg. Æ. I, 25 sq. notas, inimicissima, Pœnos ad bellum ipsa impulisse dicitur. Sed poeta et h.l. expressit Virg. Æ. I, 19 sq. et Ecl. I, 25. —Magnanimus, vox Maroni familiaris, bellicam virtutem exprimit, ut μεγαλόψυχος, μεγαλήτωρ, μεγάθυμος, μεγαλόθυμος, μεγαλόνοος, μεγαλόφρῶν, μεγάφρων. —30. caput exserere ut caput efferre, VIII, 251. Cf. Ovid. Fast. I, 300. —32. propius, præsentius adeoque majus periculum. —furor, ut semel moneam, omnes animi motus vehementiores, inprimis furiosam, insanam, acerrimam cupiditatem amoremque designat, ut f. decoris, II, 324; f. laudum, III, 146; furiæ auri, II, 500; furere, X, 27, quod de militibus propr. adhiberi monent Burm. ad Petron. 122, et Broukh. ad Prop. IV, vi, 56. Sic et insania, insanire, μανία et μαίνεσθαι. Cf. VII, 253, 497; VIII, 26. Intpp. ad Hor. Od. I, 15, 27. Kœppen ad Hom. Il. γ, 39; ζ, 160. Ill. Beck ad Aristophan. Aves 1096; Schwebel ad Mosch. VII, 2; Spanh. ad Callim. H. in Cer. 30, et Burm. ad Val. Fl. V, 521. —33. Sed enim ut ap. Virg. Æ. I, 19, al. pro at vero, ut enim pro vero dixit Virg. Æ. V, 580; VI, 52; VIII, 84; X, 874, ad quæ loca vid. Heyne. Vel τὸ enim παρέλκει et transitioni servit, ut at enim, verum enim, immo enim, enim vero, etc. Sed vero, sed enim, XII, 332. —34. Contuso ut retuso, fracto et represso. Vid. Ind. et Jani ad Hor. Od. IV, iii, 8. Heins. ad Claud. Cons. Hon. IV, 627; VI, 302. —pugnæ primæ, belli Punici I. —cœptis Libycis, Pœnorum. —in gurgite Sicanio, mari Siculo, in quo C. Lutatius Catulus, A.U. 512, tam splendidam de classe Pœnorum ad Ægates ins., inter Siciliam et Africam sitas, victoriam reportavit, ut b. Punicum I finiret. Cf. v. 61, 102; IV, 80; VI, 684 sq.; XI, 530; XIII, 731. Polyb. I, 60 sq. Flor. II, 2. —36. Arma, bellum, remolitur, instaurat, renovat. —Dux unus, Hannibal, subficit, subpeditat, subministrat, agmina Junoni, turbanti cet., motus in mari et terra excitanti. —Subficit, ut ap. Virg. Æ. II, 618; IX, 803; et Ge. II, 424, 436. Withof. interpretatur: unus præstat et quasi repræsentat agmina; unus instar multorum agminum est. Cf. inf. v. 498, et Eumen. Paneg. ad Constant. c. 13.

Jamque Deæ cunctas sibi belliger induit iras

Hannibal: hunc audet solum componere fatis.

38. sibi induit iras, eleganter pro, iram mente concipit. Drak. laudat XV, 739. Stat. Th. VIII, 392. Senec. Epist. 47, et Petron. c. 4, ubi vid. Burm. —39. Poeta ἐναργῶς exprimit summam audaciam animumque invictum, Hannibalis, qui ipsis fatis, quibus victoria Romanorum fixa erat et quorum vi etiam Dii cedunt (vid. ad V, 76), obponitur, cf. IX, 543; X, 54, 67, 68; XVII, 318. —componere ut comparare, voc. propr. de gladiatoribus, quum par pari componitur, ut invicem pugnent. Vid. Ind. «Ecce par Deo dignum, vir fortis cum mala fortuna compositus,» etc. dixit Senec. Prov. c. 2. Cf. Lucan. III, 195.

40

Sanguineo tum læta viro, atque in regna Latini

Turbine mox sævo venientum haud inscia cladum,

«Intulerit Latio, spreta me, Troius, inquit,

Exsul Dardaniam, et bis numina capta Penates,

Sceptraque fundarit victor Lavinia Teucris;

40. Tum Juno læta viro... inquit, Intulerit, etc. —Sanguineus, ut cruentus et αἱματώδης, est sanguinolentus, cruoris cupidus, αἱμοχαρὴς, φιλαίματος (conf. v. 60); nisi poeta ad Hannibalem transtulit formam Martis, qui μιαιφόνος dicitur Hom. Iliad. ε, 844; φ, 402; et sanguineus, Ovid. Rem. Am. 153, et Virg. Æn. XII, 332, ubi Cel. Heyne illam verbi notionem in dubium fere vocasse videri potest. —41. Turbine δεινῶς pro impetu, motu. —sævo, vid. ad v. 2. —clades, calamitates, ut exitia, damnum, noxa, πῆμα, λύμη, ἄτη, λοιγὸς, βλάβη, ἧσσα. —42. Per me, inquit, Æneas Lavinium condiderit, sedemque ibi regni fixerit, dummodo Romanos, a Trojanis oriundos, per Hannibalem ad Ticinum, Trebiam, Trasymenum lacum et Cannas ingentibus prosternere possim cladibus. Hæc magno verborum ornatu et dilectu, si singula excusseris, expressa videbis: sed poeta vestigia Maronis persecutus est, Æ. I, 37 sq. Cf. et Æ. VII, 292 sq., 313 sq. Ita jam Ernesti: per me, inquit Juno, Æneas imperium in Italia fundaverit; per me vincant in fine Romani, dummodo interea sanguinem profundant: consentanea vox Junonis iratæ, at victoriam Romanorum, ut Dea est, prævidentis. —43. Exsul Troius, Τρώϊος, Æneas, a Troja profugus. —Latio, in Latium. —Dardaniam, Trojam, h. Trojanos eorumque leges et instituta, ut v. 668 et ap. Ovid. Met. III, 539; Epist. VII, 151; et Fast. IV, 251. —Penates, sacra et religionem, ut VII, 475. Hæc adumbrata ex Virg. Æ. I, 6, 68; III, 12; ubi vid. Heyne et in Exc. IX ad Æn. II, 293. —numina et religio. —bis capta, h. Trojanorum bis captorum, ab Hercule et Agamemnone, unde bis capti Phryges et gens bis victa Maroni dicuntur: quam interpretationem cur tanquam nimis argutam damnaverit Heyne ad Æ. IX, 599, eo minus adsequor, quum eamdem Vir summus ad Æ. XI, 402, adsensu suo comprobaverit. Alii, v.c. Theocritus, Τευκρίδα τρίπορθον, Trojam ter eversam, et quidem tertium ab Amazonibus, memorant. V. Heyne ad Virg. Æ. I, 490, et ad Apollod. p. 373, ut de Lavinio Exc. III ad Æ. VII.

45

Dum Romana tuæ, Ticine, cadavera ripæ

Non capiant, similisque mihi per Celtica rura

Sanguine Pergameo Trebia et stipantibus armis

Corporibusque virum retro fluat, ac sua largo

Stagna reformidet Trasymenus turbida tabo;

45. Ticinus (il Tessino) et Trebia (Trebbia) fluvii Galliæ Cisalp., clade Romanorum inclyti. Vid. IV, 81 sqq., 485 sq. —46. similis, similiter, Trebia mihi (vid. var. lect.) retrofluat, summa cum vi dictum, pro repleatur. Conf. XIII, 743. —Celtica rura, Gallorum agros. —47. Sanguine Pergameo, Trojano, h. Romano. —stipantibus se, stipatis, densis, cumulatis. Vid. App. et ad v. 539. —Versus 48 et 49 pulcherrimi dilectu verborum et idearum. Cf. Virg. Æ. XI, 405, ibique Heyne. —49. reformidet, cum horrore videat. Terror Romanorum ad fluvium translatus, ut III, 463; IV, 445, 602. Vid. ad V, 542. —Trasymenus lacus Etruriæ (Tusciæ) in agro Perusino, hod. il Lago di Perugia, sen di Passignano et di Castiglione; nobilitatus clade Flaminii, unde ipse prœlii locus Ossariæ nomen accepit. Vid. V, 1 sqq.

50

Dum Cannas tumulum Hesperiæ, campumque cruore

Ausonio mersum sublimis Iapyga cernam,

Teque vadi dubium coeuntibus, Aufide, ripis

Per clipeos, galeasque virum, cæsosque per artus

Vix iter Hadriaci rumpentem ad litora ponti.»

55

Hæc ait, ac juvenem facta ad Mavortia flammat.

50. Cannae (Canna Distrutta), olim urbs, postea ignobilis vicus Apuliæ (vid. ad VIII, 624), ad Aufidum fluv. (Ofanto) qui in mare Hadriat. exoneratur. —tumulum Hesperiæ, sepulcrum Italiæ, præclare, quoniam quadraginta, vel, teste Polyb. III, 117, septuaginta Romanorum millia ibi perierunt. Bene comparant Catull. ad Manl. LXVIII, 89: «Troja, nefas, commune sepulcrum Asiæ Europæque;» Propert. II, I, 27: «Civilia busta Philippi;» Claud. bell. Get. 637: «Pollentia, bustum Barbariæ;» Liv. XXXI, 29: «Capua, sepulcrum ac monumentum Campani populi. —51. Ausonio, Romano. —mersum ut IX, 189. —sublimis, de cælo. —Iapyx, campus Iapygius, h. Apulus, seu Cannensis: nam Iapygiæ nomen apud poetas etiam Apuliam, Calabriam et Messapiam complectitur. Vid. Ind. Silio præivit Virg. Æn. XI, 247, 678; ubi vid. Heyne. —52. Aufide, etc. Conf. VIII, 671; X, 320. —vadum non modo locus est in aqua, per quem vadere licet, quum parum sit profundus; sed etiam fontis, lacus, maris, fluvii fundus vel alveus, per quem aqua vadit vel in quo continetur, etiam in locis præaltis; et hinc denique aquæ et flumen vel mare ipsum. Vid. Gronov. Obss. I, 19. —vadi dubium, cujus alveus est dubius. —54. Cf. Virg. Æ. V, 806 sq. —Rumpere iter pro perrumpere, sibi iter facere, seu viam aperire, ut r. cursum et aditus. Vid. Ind. et Virg. Æ. II, 494. Heins. et Burm. ad Val. Flacc. I, 3, et ad Ovid. Epist. XVIII, 43.

55. flammare, ut adcendere et incendere.

Ingenio motus avidus fideique sinister

Is fuit; exsuperans astu; sed devius æqui.

Armato nullus Divum pudor; improba virtus,

Et pacis despectus honos; penitusque medullis

60

Sanguinis humani flagrat sitis: his super, ævi

Flore virens, avet Ægates abolere, parentum

Dedecus, ac Siculo demergere fœdera ponto.

56. Bene fecit poeta, quod statim initio carminis egregiam veramque herois sui imaginem intexuit lectorumque oculis subjecit. Cf. v. 239 sqq., et Liv. XXI, 4. —motus, turbarum et bellorum. —fidei sinister, sinistræ, malæ; perfidus.

58. Armato nullus divum pudor, metus et religio. Finge tibi virum. qui hæc dicere possit, «Dextra mihi Deus, et telum, quod missile libro, nunc adsint;» vel «virtus mihi numen et ensis;» et «adsis mihi dextera tantum, Tu præsens bellis et inevitabile numen, Te voco, te solam superum contemtor adoro:» quæ ap. Virg. Æ. X, 773; Stat. Th. II et XII leguntur. Drak. laudat. v. 117; II, 309; XII, 634; XVII, 318, et Liv. XXI, 4. Add. inf. XI, 183, 4. —virtus improba, h. magna, vel etiam constans, invicta, quæ nulla fortuna frangitur. Vid. Ind. et ad v. 2; Heyne ad Virg. Ge. I, 146; Æ. II, 356; IX, 62, et XII, 687. Sic et virtus horrida, XI, 205, 421; et atrox, XIII, 369; fides atrox, VI, 378; ubi vid. not. —59. pacis despectus honos, contemtus odiumque pacis, quæ colenda erat et amanda. Cf. III, 123, et ad IV, 607. —60. ævi Flore virens, ut ἄκμη et ἀκμάζουσα ἡλικία, vel ἄνθος ἥβας ἄρτι κυμαίνει, ap. Pind. Pyth. IV, 281. Cf. ad v. 376, et VII, 691. —61. abolere Ægates, h. maculam et memoriam cladis, ad Æ. insulas Hannoni a Lutatio inlatæ; ut abo. Sychæum dixit Virg. Æn. I, 720. Cf. ad v. 34, et VI, 684. —62. Siculo demergere fœdera ponto, egregie pro delere, et hoc pro violare, rumpere fœdus in hoc mari ictum. Nam tradere ventis, flammæ, aquæ poetis pro delere et irritum facere dicitur. Καταβρέχειν σιγᾷ, Pind. Isthm. V, 65. Vid. Intpp. ad Tibull. I, ix, 49 sq., et Hor. Od. I, xvi, 3, 4; xxvi, 2, 3.

Dat mentem Juno, ac laudum spe corda fatigat.

Jamque aut nocturno penetrat Capitolia visu,

65

Aut rapidis fertur per summas passibus Alpes.

63. Dat mentem, θυμὸν, μένος ἔμπνευσε, animum vel iram quoque et desiderium, hanc ignominiam delendi, in eo excitat. Cf. Virg. Ge. III, 267, et inf. ad v. 80, et VI, 609. —fatigare, propr. fatim, adfatim, frequenter agere; hinc precibus, hortatu, spe, etc. sæpius et vehementer movere, agitare, vexare. V. Heyne ad Virg. Æn. I, 280; IV, 572; VII, 582; VIII, 94.

64. Egregie sic adumbratur summa, qua Hannibal flagrat, cupiditas, Romanis bellum inferendi, quibuscum jam in somnis quoque armis contendit. Nam quæ interdiu cura singulari agimus vel cogitamus, eorum species nos per somnum agitare solent. Cf. simil. loc. VII, 325 sq. Drak. laudat Accium ap. Cic. Divin. I, 22. Auctor, Octaviæ v. 740. Petron. Sat. CIV, ubi vid. Gonsal., Aristoph. Nub. I, 1, et Macrob. Somn. Scip. I, 3.

Sæpe etiam famuli turbato ad limina somno

Expavere trucem per vasta silentia vocem,

Ac largo sudore virum invenere futuras

Miscentem pugnas, et inania bella gerentem.

66. famuli ad limina, servi, ut ap. Plin. Ep. VI, 16, 13, ii limini obversabantur; Withof. sed Lefebvre de Villebrune alio sensu: sunt stipatores, armigeri. Ex Hom. quidem notissimi sunt θεράποντες et ἑταῖροι heroum, verb. c. Patroclus Achillis, Meriones Idomenei, Thrasymedes Sarpedonis tam amicus et comes, quam famulus: quin et heroinis δμωΐδες famulæ, comites tribuuntur, ut Penthesileæ a Qu. Calab. I, 33. Sed famuli ad limina ab his prorsus diversi et servili potius conditione sunt, qui ad fores cubiculi excubant, θυρωροὶ, ἀμφίπολοι, ut in gloss. vett. et ap. Hom. Odyss. ζ, 18, quod jam monuit Drak. Cf. Lips. ad Tac. Ann. XIV, 44. Si tamen Silius eos confudisse censendus est, fecit hoc Maronis exemplo Æ. IX, 648. —67. vasta, magna, alta silentia noctis, quæ terrorem augent. Vid. Virg. Æ. II, 755. —69. Miscere pugnas, μιγνύναι ὑσμίνην, pro miscere, conferre manus, congredi, pugnare. De auctore pugnæ occurrit II, 528 et ap. Tibull. I, 3, 64. —inania bella bene dicit, ut σκιαμαχοῦντος, Ern.

70

Hanc rabiem in fines Italum Saturniaque arva

Addiderat quondam puero patrius furor: ortus

Sarrana prisci Barcæ de gente, vetustos

A Belo numerabat avos: namque orba marito

Quum fugeret Dido famulam Tyron, impia diri

75

Belides juvenis vitaverat arma tyranni,

Et se participem casus sociarat in omnes.

70. Saturnia arva, vid. Virg. Æ. I, 569. —Addiderat, dederat, inspiraverat. Vid. Ind. —71. patrius furor, pater furens, iratus: abstr. pro concr. vid. App. —72. Sarrana gens, Tyria, a prisco Tyri nomine Sarra, ציר . V. Gell. XIV, 6. —Barcas, nomen Punicum, quod vulgo ab hebr. ברק, fulguravit, deducitur. Ab hoc gentis auctore et Hamilcar Barcas et factio Barcina dicta. —73. Belus, nomen ab hebr. בעל dominus formatum, priscis et diis et regibus Assyriæ, Ægypti, Babyloniæ et Phœnices proprium. Cf. ad v. 87. —74. Tyrum famulam, servientem Pygmalioni, tyranno. Cf. Heins. ad Ovid. Fast. I, 286. —75. Belides juvenis, Barcas.

Nobilis hoc ortu, et dextra spectatus Hamilcar,

Ut fari primamque datum distinguere lingua

Hannibali vocem, sollers nutrire furores,

80

Romanum sevit puerili in pectore bellum.

77. spectatus dextra, ut ferro, VIII, 263, δόκιμος τὰ πολέμια, Spectata, h. certis experimentis, an proba sint, nec ne, explorata et cognita, dicuntur propr. metalla, numi, histriones et gladiatores: unde spectaculum, VIII, 556, spectatio et spectamen, pro specimine, experimento. Cf. Ern. Clav. in hh. vv. et Ill. Harles. ad Val. Fl. I, 100, ad Ovid. Pont. II, 7, 82, et in Anthol. lat. poet. ad Lucret. I, 141. —78. distinguere vocem, verba distincte enunciare, articulatim loqui. —Hæc verba non nimis urgenda, et ad pueritiam immaturamque ætatem Hannibalis significandam generatim ac paulo licentius dicta existimari debent; Ern. Cf. ad II, 349 sq. —79. sollers nutrire, græca formula, satis nota. Vid. App. et Bentl. ad Hor. Od. I, i, 6. —furores bellandi, ut v. 32. —80. bellum, cupiditatem, cum Romanis bellandi, sevit, insevit, indidit, inspiravit, movit, ἔν φρεσὶν ἐνέφυσεν, Hom. Od. χ, 348, ἐνῆκε, ἐνέθηκε, ἔμπνευσε μένος; Iliad. ο, 262; τ, 37, 159; υ, 80, 110; φ, 145.

Urbe fuit media sacrum genetricis Elissæ

Manibus, et patria Tyriis formidine cultum,

Quod taxi circum et piceæ squalentibus umbris

Abdiderant, cælique arcebant lumine, templum.

81. Silii oculis et animo observabantur loca Virg. Æ. IV, 457 sq., et 494 sq. ad quæ vid. Heyne. Egregie autem fingit, Hannibalem non in templo Jovis, quod Polyb. III, 11, et Corn. Nep. c. 2 tradunt, sed Didonis, Trojanis, Romanorum majoribus, infensissimæ, jurasse. —sacrum, sacratum, dedicatum. —genetricis, conditricis urbis. —Elissæ, Didonis unde Pœni Elissæi dicuntur II, 239 al. —82. patrius, πάτριος, πατρώϊος, γενναῖος. Vid. Heins. et Burm. ad Val. Fl. II, 156. —formido deorum, δεισιδαιμονία, religio, ut metus, timor, horror, pavor et similia, in omnibus fere linguis obvia. Dausq. hæc intelligebat de metu paterno, ne filii sorte ducti immolentur, coll. IV, 767 sq. inpr. 821, 2. —83. squalentibus, pro squalentes. Cf. ad v. 211. —umbris squalentibus, atris, quales fieri solent ex densis et nigricantibus frondibus picearum; Ern. —84. cæli arcebant lumine, pro cæli lumen, solis radios. a templo arcebant.

85

Hoc sese, ut perhibent, curis mortalibus olim

Exuerat Regina loco. Stant marmore mœsto

Effigies, Belusque parens, omnisque nepotum

A Belo series: stat gloria gentis Agenor,

Et qui longa dedit terris cognomina Phœnix.

86. Silio præivit Virg. Æn. I, 453 sq.; VII, 177; et Ge. III, 34 sq. —87. Effigies, signa et statuæ. Vid. ad III, 32. Verba marmore mœsto de colore nigro et ob vetustatem sordido, qui tristem adspectum præbeat, accipienda esse, per literas mihi humaniter significavit Cel. Heyne. Sed, nisi me omnia fallunt, poetæ animo inhærebant potius verba Virg. Ge. I, 480: «Et mœstum illacrimat templis ebur, æraque sudant:» ubi vid. Heyne. Cf. var. lect. et v. 98, et ad VIII, 647, 8. Exemplo Virg: Æ. I, 729, et poetarum Græcorum stirps regum Tyriorum a Belo parente, h. auctore ejus deducitur. De Belo, Agenore et Phœnice vid. Heyne ad Virg, Æ. I, 338. Exc. XXIII, ad Æ. I, 619; et ad Apollod. p. 259 sq., 525 sq. —88. Stat Agenor, h. ejus statua, ut ap. Ovid. Epist. II, 67, et ex Ponto IV, 9, 107. Vid. Burm. ad Anthol. I, 63, 10. —gloria gentis ut ap. Virg. Æn. VI, 767. —89. cognomina longa, cognomen diuturnum, diu usitatum.

90

Ipsa sedet tandem æternum conjuncta Sychæo:

Ante pedes ensis Phrygius jacet: ordine centum

Stant aræ cælique Deis Ereboque potenti.

Hic, crine effuso, atque Hennææ numina divæ,

Atque Acheronta vocat Stygia cum veste sacerdos.

91. ensis Phrygius, Trojanus, donum Æneæ. Conf. VIII, 150 sq. Virg. Æ. IV, 495, 507, 646, 663 sq. Et hæc adumbrata ad exemplum Virg. Æ. IV, 509 sq. —centum poetice positum puta, ut ap. Virg. Ge. III, 18; Æ. I, 416; IV, 199. Argutatur D. Heins., qui numerum centenarium infernis sacrum, ἑκατὸν τῆς Ἑκάτης, numerum esse monet: præterea et de cæli diis agitur. —92. Erebo, diis inferis.

93. atque geminatur, ut ap. Virg. Ecl. V, 23. —numina pro numen, et numen dei pro ipso deo poni, nota res est. Vid. mox v. 118. Virg. Æ. I, 666; III, 359, 543; VII, 310. —Henneæ divæ, Proserpinæ, a Plutone raptæ, in nemore juxta Hennam, urbem, in media Sicilia (unde et ὀμφαλὸς Σικελίας, Umbilicus Siciliæ, dicitur), loco edito et undique præcipiti sitam, temploque Cereris (quæ inde Hennæa vocatur v. 214 al.) et Proserpinæ nobilitatam. Confer. Liv. XXIV, 39: Cic. Verr. IV, 106; V, 187: Heins. et Burmann. ad Ovid. Met. V, 385; et Spanh. ad Callim. Cer. 15 et 31. —94. Acheronta ut ap. Virg. Æn. VII, 91, id. quod Erebus, v. 92. —vocat, invocat, ut Æ. III, 264; VI, 247. Ibid. IV, 510, gravius dicitur tonat: cave tamen id propterea h.l. substituendum judices. —Stygia, nigra (vid. ad v. 119) vel potius magica, ut apud Val. Fl. VI, 155; Lucan. VI, 766, et Senec. Œd. 621.

95

Immugit tellus, rumpitque horrenda per umbras

Sibila; inadcensi flagrant altaribus ignes.

95. Manifesta Maronis vestigia Æ. IV, 490, et VI, 255 sq. —per umbras: nam sacra magica noctu fiunt. —rumpere Sibila, ἐναργῶς, pro sonum edere, emittere, cum vi et impetu, ut rum. vocem, VIII, 301; querelas, III, 558; gemitum ad sidera, IV, 458. Cf. Virg. Æ. II, 129; III, 246; IV, 553. Sic et Gr. ῥηγνύναι φωνὴν, δάκρυα, seu ῥήξαι κλαυθμὸν, Plutarch. in Pericl. p. 172; ῥήξαι οἰμωγὴν, Philostr. Icon. II, 9. Hebræi Esai. LIV, 1 (ubi v. LXX), al. et nos, in Gesang, Geschrey ausbrechen. —96. inadcensi ignes, non nisi carmine magico adcensi. Sic v. 103 flammæ surgentes audito carmine, ad cantum magicum, quem audire quasi videbantur; v. 430 ignis cantatus, magicus; VIII, 503, vocatis silvis; XI, 447, aggeribus vocatis, et XI, 448, cantatas turres, h. muros Thebanos, Amphionis lyra cantuque exstructos et sponte surgentes: quæ omnia nihil aliud quam summam carminum vim et præstantiam exprimunt, unde et Orphei cautum saxa et arbores secutæ dicuntur. Conf. var. lect. et inpr. a D. Heins. laudatum Pausan. Ἡλιακῶν, lib. V, cap. ult. 97. Cf. Virg. Æ. VII, 89; Ge. I, 477.

Tum magico volitant cantu per inania manes

Exciti, vultusque in marmore sudat Elissæ.

97. per inania, ut plene per vacuum aera, et ἐρήμας δι᾽ αἰθέρος ap. Pind. Ol. I, 10. Tironibus nota esse debet vis et consuetudo magorum, præstigiis, herbis, φαρμάκοις, formulis et carminibus, ἐπῳδαις, inprimis vero lacte, vino et sanguine victimarum in specum defuso, animas defunctorum ex inferis exciendi, ψυχαγωγεῖν, vel cadavera rogo inposita in vitam revocandi, et tum ab iis responsa de rebus quæsitis postulandi. Mens enim hominum, futura sciendi cupida, facile sibi persuadere poterat, ψυχὴν, sc. animam animalem, quæ non, ut φρὴν, rationalis et divinior hominis pars, in cælum venire, sed ad inferos descendere credebatur, et pro aere halituque haberi, indeque umbra, imago, simulacrum, εἴδωλον, et voce Eurip. Hec. 389, φάντασμα dici solebat, victima in scrobem, sc. fossam, sub qua inferi sunt, cæsa, ad sanguinem ebibendum invitari, eo autem hausto vocis usum recipere et tum denique, quum animus e corporis compagibus ac vinculis exemtus acrius eo, qui illis adhuc includitur, videat et plura cognoscat, de rebus futuris consuli posse. Tota hæc manium evocandorum superstitio, νεκυομαντεία, seu νεκρομαντεία et ψυχαγωγία, e somniis forte orta, in quibus imago defunctorum nonnunquam cernitur; quod deinde homines arte quoque et mediis quibusdam adhibitis efficere posse sibi videbantur. Nota est vel ex 1 Sam. 28, 11 sq. et inpr. ex Hom. Odyss. lib. XI, quem inde νεκυίαν adpellarunt, et Silius imitatus est XIII, 400... 895. Fuere et olim loca manibus evocandis destinata, ut ψυχοπομπεῖον prope Heracleam, et Νεκυμάντιον apud Thesprotos. Conf. Orph. Argon. 569 sq. Cuper. Obss. I, 12. Broukh. ad Prop. I, 19, 11; idem et Heyne ad Tibull. I, ii, 48; IV, i, 68. —98. marmore, statua marmorea. —sudat, vid. ad v. 86.

Hannibal hæc patrio jussu ad penetralia fertur,

100

Ingressique habitus atque ora explorat Hamilcar.

Non ille evantis Massylæ palluit iras,

Non diros templi ritus, adspersaque tabo

Limina, et audito surgentes carmine flammas.

Olli permulcens genitor caput, oscula libat,

105

Adtollitque animos hortando, et talibus implet:

99. Cf. XIII, 744 seq. penetrale propr. locus secretus, interior et sanctus in templo, ubi numen ejus præcipua cum vi commoratur, et sacerdotes, præter quos nemini intrare licet, ab ipso in furorem aguntur, θεοφορουνται, ἐνθουσιάζουσι, ut adytum Sibyllæ Æ. VI, 98. Sed forte simpl. Didonis templum innuitur. V. Heyne ad Virg. Æ. IV, 494.

101. Massylæ evantis, Libycæ vatis. Cf. Æ. IV, 483, et ibi Heyne. —Evans propr. Baccha, seu Mænas, a verbo εὐάζειν, evare, seu evari, orgia celebrare, et hoc a voce bacchantium εὐαν, seu εὐοῖ, pro εὖ οἱ, lat. evoe, unde ipse Bacchus Gr. Εὔαν et ὁ Εὔιος, Romanis Evan et Evius dicitur. Hinc ad quamcunque vatem ἔνθεον, seu ἐνθουσιάζουσαν transfertur. —palluit propter iras, ut ap. Horat. Od. III, 27, 28. Pers. I, 124. —Ira, ut furor, rabies, insania, ὀργὴ, θυμὸς, etc. quemvis vehementiorem animi, imbris, cæli, maris, fluvii, venti motum exprimunt, et sæpius tribuuntur poetis ac vatibus, quorum mens a corpore abstracta, divino quodam instinctu et vi ita concitatur, ut iratis furentibusque similes videantur. Hinc et Aristoteles ὀργιαστικὰ μέλη καὶ ὀργιαστικὴν ἁρμονίαν adpellat, quæ ἐνθουσιασμὸν ἐμβάλλει τῇ ψυχῇ, καὶ ἡ παρίστησι τὴν ποιητικὴν δύναμιν. —102. diros ritus, vid. ad II, 427. —103. surgentes ut VII, 352; XI, 219. Cf. ad v. 96.

104. Silio observabatur imago Jovis placidi, oscula libantis natæ ap. Virg. Æn. I, 254, 256, ubi vid. Heyne. —105. implet talibus vocibus, ut ap. Val. Fl. II, 126, h. hortatur. Vid. Heins. ad Ovid. Met. VII, 120.

«Gens recidiva Phrygum Cadmeæ stirpis alumnos

Fœderibus non æqua premit: si fata negarint

Dedecus id patriæ nostra depellere dextra,

Hæc tua sit laus, nate, velis! age, concipe bella

110

Latura exitium Laurentibus! horreat ortus

Jam pubes Tyrrhena tuos; partusque recusent,

Te surgente, puer, Latiæ producere matres.»

106. recidiva, quæ post interitum quasi resurgit, restituitur, viresque amissas recuperat, ut ap. Virg. Æn. IV, 344; VII, 322; X, 58. Vox vel a cadendo et a seminibus, quæ, etsi temere cecidisse, et vel penitus adeo interiisse videntur, tamen resurgunt plantamque instaurant; vel a cædendo et surculis, seu arboribus, quæ recidendo renascuntur et repullulant, repetita; sed prius ob brevitatem syllabæ sec. præferendum videtur. Vid. Gesner. Thes., Gron. ad Sen. Troad. 472. Heins. ad Ovid. Fast. IV, 45, et ad Claud. Phœn. 66. —Gens recidiva Phrygum, Trojanorum, h. Romani, quibus quasi restituta est. —Cadmeæ stirpis alumnos, vid. ad v. 5. —107. Fœderibus, finito primo bello junctis. Vid. Polyb. I, 62 sq. —non æqua, pro inique vel iniquis. Romani cum Pœnis injusta fœdera pepigerunt: quam sententiam vide quam invidiose et infeste extulerit Hamilcar; Ern. qui etiam monet, in voce premere notionem latere dedecoris, quod Pœnis ex illa pace et fœderibus adhæreat. —109. concipe animo bella, bellicam virtutem, bellandi cupiditatem. Malim tamen interpretari: conceptis verbis jura bellum. Conf. XIII, 746, et Varr. L. L. IV, 15. Sic concipere fœdus (Virg. Æ. XII, 13), vadimonium, jusjurandum, etc. Cf. Ern. ad Tac. Hist. IV, 31.— 110. Laurentibus, Latinis, seu Romanis. Laurentium urbs Latii, non longe a Tiberi eo loco sita, qui nunc non S. Lorenzo, sed Paterno, seu Torre di Paterno dicitur. Sed a poetis toti Latio designando adhibetur. Vid. Heyne Exc. III, ad Virg. Æn. VII, v. 108. —110. Sententiarum verborumque vim et ἐνέργειαν quilibet facile, vel me non monente, sentiet. Cf. III, 73; IV, 731. Horat. Epod. XVI, 8. —112. Te surgente, crescente, ut Æn. IV, 274; VI, 364. —producere, edere, vel educare.

His acuit stimulis; subicitque haud mollia dictu:

«Romanos terra atque undis, ubi competet ætas,

115

Ferro ignique sequar, Rhœteaque fata revolvam.

Non Superi mihi, non Martem cohibentia pacta,

Non celsæ obstiterint Alpes, Tarpeiaque saxa.

113. acuit, θήγει, ὀξύνει, h. hortatur, excitat, παροξύνει, ὦρσεν, ὤτρυνεν, ut ap. Virg. Æ. VII, 330, 406. —acuit stimulis, stimulat, incitat ad bellum, ut fodere, V, 159; VII, 512. Formulæ a stimulo, κέντρῳ, seu σαυρωτῆρι, petitæ, quo equi, seu boves aratores pungi et incitari solebant, unde proverb. πρὸς κέντρα λακτίζειν. Vid. Æschyl. Prom. 322. Pind. Pyth. II, 173, et in N. T. Act. IX, 5. Cf. ad VII, 702. —Subicit, ὑποβάλλει, respondet, sc. Hannibal, ut Æn. III, 314. Subicit ἀρχαϊκῶς, ut XIII, 298; inicit, X, 571; adicere, proicere, obicere, obices, etc. Vid. Munker. ad Fulgent. II, 4, p. 71; III, 6, p. 117. Intpp. ad loc. class. Gell. IV, 17. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, viii (ix), 54. Semper hæsi in h.l. et offendi: nunc nullus dubito, quin verba acuit et subicit ad idem subjectum, ad Hamilcarem, filio verba diri jurisjurandi præeuntem, referenda sint. Dele itaque majorem distinct. ac lege: His acuit stimulis (sc. Hamilcar filium), subicitque haud mollia dictu, et hanc diram jurisjurandi formulam adjecit, etc. haud mollia dictu, ut haud mollia fatu ap. Virg. Æn. XII, 25. —115. sequar, persequar, ut Æn. XI, 674. Ovid. Met. II, 498. —revolvere, vel iterum pati et subire, ut ap. Virg. Æ. X, 61, quem locum male comparat Drak., vel, ut h.l. reducere, denuo moliri. Nam volvere poetis est, magna cum molestia et difficultate aliquid vel tolerare, vel perficere, expedire, moliri. —fata Rhœtea, Trojana: nam Rhœteum, τὸ Ῥοίτειον, Troadis opp. et promont. Hinc sensus est: exitium Trojano simile Romanis, Trojana stirpe oriundis, parabo. Cf. XVII, 230. Rhœtei Silio et Romani, a Trojanis oriundi, dicuntur: unde Dausq. interpretatur: Romanorum fata, quæ æternum illis imperium promittunt, retexam, retraham, h. irrita faciam. Nam revolvere voc. propr. de stamine, ut II, 181, et de filis Parcarum; unde fata mutare significat ap. Stat. Th. VII, 774. Sen. Herc. fur. 181. Cf. Heins. ad Ovid. Met. II, 654, et Intpp. ad Prop. IV, vii (viii), 51.

116. Idem orationis color ap. Stat. Th. II, 453 seq. Nulla religio, nulla fides, nullus labor impediet, vel coercebit; Ern. —117. Tarpeia saxa, colles Romæ, quorum præcipuus, Capitolinus, Jovis sedes, memoratur.

Hanc mentem juro nostri per numina Martis;

Per Manes, Regina, tuos.» Tum nigra triformi

120

Hostia mactatur Divæ, raptimque recludit

Spirantis artus poscens responsa sacerdos,

Ac fugientem animam properatis consulit extis.

118. per numina (vid. ad v. 93) mentem nostri, h. per Martem meum, summum hoc, quod veneror, numen; vel nostri est, mihi faventis, ut nostro omine dixit Plaut. Casin. II, viii, 74; meos deos, Ovid. Epist. XII, 84; αὕτη ὑμῶν ἔστιν ἡ ὥρα, Luc. XXII, 53; suos Consules, Cic. Mil. 33; ventus suos, Sen. Agam. 91; quæ loca laudat Drak. ad XII, 193. Add. inf. v. 480; IV, 650; VI, 707. Liv. IX, 19 extr. nostris locis, Cic. Verr. III, 19, horis tuis, Mart. X, 58, 7, dies meus, Polyb. XVII, 18, Σὺ νῦν ἡμέρα, σὸς ὁ καιρὸς et alia ap. Gron. Obss. I, 2, et ad Liv. 35, 12. —119. Silius more suo legit vestigia Virg. Æn. VI, 242 sq. ubi vid. Heyne. —nigra, quoniam omnia, quæ ad inferos spectant, vel ibi sunt, nigra, atra, furva dici solent. Cf. VIII, 116, 119; XIII, 405, 429. Magis hæc ὁρκωμοσία est et juramentum ἐπὶ τομίων, quam θυσία; et hic, ut ap. Hom. Iliad. τ, 266 et al., victima juramentum sequitur; D. Heins. —diva triformis, ut triceps, triplex, tergemina, τρίμορφος, τριπρόσωπος, τρισσοκάρηνος, Hecate, quæ triplicem personam, Lunæ, Dianæ et Proserpinæ, gerere credebatur, unde hæc nomina in rebus inferis promiscue usurpantur. —121. Silius habuit, quem sequeretur, Virg. Æn. IV, 63 seq. —Spirantes, ἀσπαίροντας, palpitantes.

Ast ubi quæsitas artis de more vetustæ

Intravit mentes Superum, sic deinde profatur:

125

«Ætolos late consterni milite campos,

Idæoque lacus flagrantes sanguine cerno.

Quanta procul moles scopulis ad sidera tendit,

Cujus in aerio pendent tua vertice castra!

123. vetustæ, nam haruspicina jam Pelasgis in usu fuit et ab Etruscis, qui maxime eam excoluerunt, ad Romanos pervenit. —124. Intravit sacerdos mentes Superum, ut i. in sensum, mentem, rerum naturam, terram, etc. ap. Cic. Or. II, 25; Fin. V, 16; Flacc. 10; Academ. IV, 39; h. exploravit, cognovit fata et consilia, νοῦν deorum, per extispicii ritus. Drak. laudat Stat. Achill. I, 507, irrumpere deos, et ej. Theb. III, 549, 633. Alio sensu deus vatem intrat. Vid. ad III, 697. —125. Frequens est in poetico sermone usus vaticiniorum, quæ tam per se, quam propterea quod grandiorem orationem admittunt, multum habent gravitatis, et quod Gallis intéressant dicitur. Cf. III, 570 sq.; VI, 613 sq.; VII, 435 sq.; XII, 320 sq. Virg. Ecl. IV; Æn. I, 254; III, 458; VI, 756, et inpr. VI, 86 sq., ubi similiter vates non modo futura prædicit, sed et omnia ut jam præsentia cernit. Conf. Jani ad Hor. Od. I, xv, 9. —campos Ætolos, h. Apulos, Cannenses, ut c. Diomedis, et Graium æquor, vid. Ind. Nam Diomedes, Tydei, Ætoliæ regis, filius, redux a Troja, in Daunia, Apuliæ parte, consedisse traditur. Vid. Heyne Exc. I ad Virg. Æ. XI, 243. —126. lacus, lacum Trasymenum. —Idæo, Trojano, h. Romano. —flagrantes Lefeb. exponit tepentes; melius Burmann. rubentes. Purpura certe ardens dicitur (vid. ad IV, 270), et genæ, vultus, oculi flagrantes, ardentes, ignei, flammei, αἴθωνες, φλέγοντες, μαρμαίροντες. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 216. Sed propr. tum coloris potius fulgor, splendorque (german. brennende helle Farbe, feurige, glühende Augen), non rubor innuitur, nisi forte ad fulgentem ruborem transferri possit. Conf. VII, 486, fulgebit strage Metaurus, quibus verbis vulgata lectio h.l. firmatur.

127. moles, Alpes. —128. pendent ob altitudinem, pro vulg. posita sunt. Cf. III, 556; XII, 531. Heinsii conject. crepitantia improbat etiam Withof. quia crepitent incendio virgulta aliaque, non mœnia, et sacerdos se futura cernere fingat, non etiam audire sonos in extis.

Jamque jugis agmen rapitur; trepidantia fumant

130

Mœnia, et Hesperio tellus porrecta sub axe

Sidoniis lucet flammis: fluit ecce cruentus

Eridanus: jacet ore truci super arma virosque,

Tertia qui tulerat sublimis opima Tonanti.

Heu! quænam subitis horrescit turbida nimbis

135

Tempestas, ruptoque polo micat igneus æther?

130. axe Hesperio, plaga occidentali. —tellus, Italia. —132. Eridanus, Padus, cruentus, quia Ticinus et Trebia, sanguine Romanorum infecti, eo miscentur. —133. Cf. Virg. Æn. VI, 856 sq. et ibi Heyne. Flor, II, 4. Propert. IV, ii, 39 sq. Res a Marcello in b. Punico II, gestæ satis notæ sunt ex Liv. inpr. XXIII, 16, 46; XXIV, 35 sq.; XXV, 23 sq., 31, 40, 41; XXVII, 12, 14, ut ejus mors ex Liv. XXVII, 26 sq. Conf. inf. XII, 278 seq.; XIV, 639 seq.; XV, 390 sq. —Tertia opima sc. spolia, ut III, 587; VIII, 256; XII, 280. —sublimis, ut ap. Virg. l.c. v. 856, 857, vel in sublimis, in altum, h. in Capitolium. —Tonanti, ad Jovem Feretrium. Cf. V, 167, 168.

135. Tempestas, quæ Pœnum a mœnibus Romæ repulit. Cf. XII, 612 sq. Liv. XXVI, II. —rupto polo, cælo, micat ignibus æther, cf. Virg. Æn. I, 90. Nubes et cælum fulmine rumpuntur, abrumpuntur, scinduntur. Vid. Ind. et Heyne ad Virg. Æn. III, 199; XII, 451. Ἀιθέρος ἀμφιραγέντος ὑπαὶ νεφέων ἐπιδούπων dixit Q. Calab. et οὐρανόθεν ὑπεῤῥαγη ἄσπετος αἰθὴρ, Hom. Il. θ, 554; π, 300.

Magna parant Superi: tonat alti regia cæli;

Bellantemque Jovem cerno.» Venientia fata

Scire ultra vetuit Juno, fibræque repente

Conticuere: latent casus longique labores.

136. parant Superi, ut XII, 555. —tonat alti regia cæli, h. cælum altum. Vid. Heyne ad Virg. Ge. I, 503; III, 261. —137. Jovem, cui proprium est, tempestates ciere et inmittere, ingeniose poeta pro Romanis pugnantem inducit. Juno autem hisce Trojanorum posteris inimicissima, ne Hannibalis animus in ipso rerum gerendarum principio frangatur, venientia, μέλλοντα, futura et novissima ejus fata adversa ex victimæ extis cognosci prohibet. Hinc fibræ repente conticuere (v. 138 sq.), h. exta nihil amplius signi, sc. augurii exhibuere, non pluribus signis voluntatem deorum declararunt. Sic vocem moribundo in corpore quærit augur, dixit Lucan., fibra locuta deos, Prop. IV, i, 104; viscera loquebantur, Martian. cap. I, p. 5; et Festus, «Muta exta adpellabant, ex quibus nihil divinationis animadvertebant;» quæ loca jam excitarunt D. Heins. et Drak.

140

Sic clausum linquens arcano pectore bellum,

Atque hominum finem Gades Calpenque secutus,

Dum fert Herculeis Garamantica signa columnis,

Occubuit sævo Tyrius certamine ductor.

141. Hamilcar Hispaniam petit ibique perit. —Gades (Cadiz) hominum finem, extremam Europæ ins. et opp. versus occidentem, ἐσχατόωντα Γάδειρα, Dionys. Per. Cf. XVII, 642, et Horat. Od. II, ii, 10. —sequi, petere, adire locum, ut II, 87. Virg. Æn. IV, 361; V, 629. —142. fert columnis Herculeis, ad columnas Herculeas, τὰς Ἡρακλείους στήλας, Calpen (Gibraltar) Europæ et Abylam (Ceutam) Africæ montem, laborum H. metas et monumenta, ut στῆλαι Διονύσου in extremis Indiæ montibus, ap. Dionys. per 1164. Montes illos dirimit fretum Gaditanum, seu Herculeum. (die Strasse). —signa, arma, agmina, Garam., Libyca, Punica. Vid. ad v. 414. —143. sævo certamine, in prælio adversus Vettones. Vid. Polyb. II, 1. Appian. b. Hannib. c. 2, et b. Hisp. c. 5; Corn. Nep. c. 4; Frontin. Strateg. II, 4, 17; Zonaras, Ann. VIII, 19. Castrum altum (forte Cuença in Castilla nova) locum ejus cæde insignem fuisse docet Liv. XXIV, 41. Sed teste Diodor. XXV, 2, cum Helicen obpugnaret, ab Orisone (al. Orisso) rege Hisp., socio suo, inproviso obpressus et fluvio, quem equo trajecturus erat, submersus interiit; unde Dausq. exponit: sævo, in undis, quod viris detestabile. Male!

Interea rerum Hasdrubali traduntur habenæ,

145

Occidui qui solis opes, et vulgus Hiberum,

Bæticolasque viros furiis agitabat iniquis.

144. rerum habenæ, ut alibi rerum freni, summa imperii. —Hasdrubal, Magonis f., Hamilcaris gener et successor, diversus ab Hasdrubale, Hamilcaris f., Hannibalis et Magonis fratre, cui bello in Italia orto, Hispania decreta provincia, et ab Hasdrubale, Gisgonis f., alio Poenorum duce in Hispania. —145. Hispania tribus modis designatur. —vulgus Hiberum, populum Hisp., propr. incolas ejus partis, quæ intra Iberum (Ebro) continetur. —146. Bæticolasque viros, adcolas Bætis fl. (Guadalquivir, corrupto nomine Arab. Wadi al Kabir, h. fluvius magnus) qui Hispaniæ Bæticæ nomen dedit. Cf. IX, 234. —Hispanos acerbe et crudeliter agitabat, h. vexabat, ut II, 530; III, 700; XVI, 683. Silium, communi Romanorum de Poenis judicio, de Hasdrubale nimis inique existimare, et ab aliis ejus comitatem humanitatemque, qua Hispanos magis, quam bello et armis, sibi conciliaverit, laudari, jam alii observarunt. Vid. Liv. XXI, 2; Polyb. II, 36; Appian. rer. Hisp. c. 4 et 6. Silio tamen Fabius ap. Polyb. III, 8, pr. adstipulatur, de cujus fide adversus Polybium disputavit Ernesti Opusc. philol. pag. 64 sq.

Tristia corda ducis, simul immedicabilis ira,

Et fructus regni feritas erat: asper amore

Sanguinis, et metui demens credebat honorem;

150

Nec nota docilis poena satiare furores.

147. Tristia corda, severa, inexorabilis, crudelis, sæva mens. Sic tristia jussa, h. dura, acerba, II, 2; dicta, VII, 548; XI, 84. Cf. Broukh. et Heyne ad Tibull. III, iii, 35. —148. fructus regni feritas, insolentia ejus et crudelitas, imperii summa ipsi tradita, crevit et effrenata esse cœpit. —asper, flagrans, vel sævus. Vid. Heyne ad Virg. Æ. I, 14. —149. Demeos honorem esse credebat, si metueretur. An metui est substant., ut sensus sit, honorem metui committebat, firmabat? —150. Nec nota, nova, insolita, inaudita. Ingenio valebat ad insolitas poenas et exquisita supplicia invenienda.

Ore excellentem et spectatum fortibus ausis

Antiqua de stirpe Tagum, Superumque hominumque

Immemor, erecto subfixum robore mœstis

Ostentabat ovans populis sine funere regem.

151. Argute exornantur Liviana XXI, 2. Silius, ut poeta, isque scenas tristiores gravioresque maxime amplectens, hoc sibi licentiæ sumsit, ut ex historia mallet ambigua vitiorum Hasdrubalis documenta, quæque in pejorem adcipi possent, conligere, qnam expressiora virtutum ejus testimonia sequi. Ern. —153. robore erecto, cruce: quo supplicio Pœni non servos tantum, sed summos æque ac infimos adficere solebant. Drak. laudat. Polyb. I, 11; Justin. 18, 7; Liv. Epit. XVII. Add. Justin. XXII, 7. —154. sine funere, insepultum. —Ostentabat, quod summum olim scelus erat et mos barbarorum, a quo eos legum latores et philosophi religione sepulturæ reducere et avocare studebant. Cf. ad IV, 671; V, 156. Heyne ad Virg. Æn. VI, 325 sq.; IX, 485; et Obss. ad Tibull. III, ii, 15. Jani ad Horat. Od. I, xxviii, 23 sq.

155

Auriferi Tagus adscito cognomine fontis

Perque antra et ripas Nymphis ululatus Hiberis.

Mæonium non ille vadum, non Lydia mallet

Stagna sibi, nec qui riguo perfunditur auro

Campum, atque inlatis Hermi flavescit arenis.

155. Auriferi, χρυσοῤῥόου, fontis, Tagi fl. (Taio, seu Teio), in quo nunc quidem non arenæ, sed numi tamen et globuli aurei aliorumque metallorum partes reperiuntur. —156. ululatus, deploratus: ululare de quovis sono et cantu tam læto quam tristi, usurpatur, ut ὀλολύζειν et ὀλολυγὴ. Vid. Intpp. ad Callim. H. in Del. 258.

157. Mœonium vadum, Pactolum, Lydiæ fl. auriferum. —mallet, magis optaret, seu permutaret, h. permutasset ille, Tagus rex, cum Tagi fl. auro et opibus: h.e. ditissimus rex erat idemque (v. 160 sq.) fortissimus. Ludit manifeste poeta in Tago; cui nomini quum duplex notio, hominis et fluvii auriferi, adhæreret, et nunc efferenda esset sententia hæc: «capturam et cædem Tagi reguli Hasdrubali gratam fuisse,» placuit eam ita enunciare: hic Tagus Hasdrubali gratior erat, quam Pactolus et Hermus cum toto eorum auro; Ernesti, et jam olim Marsus. Quia ratione nihil contortius vidi, ille haud dubie est Tagus rex, ad quem et verba, quæ tam præcedunt, quam sequuntur, spectant; non Hasdrubal, neque etiam fluvius aurifer, quem, ut ceteris præstantem designari putat Lefeb. —Stagna Lydiæ, non Caici, Caystri et aliorum Lydiæ fluminum, sed, quoniam de auriferis fluviis sermo est, ejusdem Pactoli, qui nunc Sarabat dicitur æque ac Hermus, qui cum eo in Ægæum mare eodem alveo profluit. Uterque campos Smyrnæ et Phocidis dirimunt et sic fecundos reddunt, unde forsan aureas arenas, quæ jam Strabonis ætate frustra quærebantur, traxisse feruntur. —158. nec qui, etc., conf. Lucan. III, 210, et Virg. Ge. II, 137; ubi in nota Heynii pro Drakenb. leg. Dausq. Nam prior recte monet, Hermum poetis auriferum dici, et v. 159 arenas in campum, non a Pactolo in Hermum inlatas innui. —auro riguo, arenis aureis, quæ campum inrigant, vel fluvii, campum inrigantis. Riguum dicitur, quod inrigatur, et quod rigat. Cf. Virg. Ge. II, 485.

160

Primus inire manu, postremus ponere Martem.

Quum rapidum effusis ageret sublimis habenis

Quadrupedem, non ense virum, non eminus hasta

Sistere erat: volitabat ovans, aciesque per ambas

Jam Tagus auratis adgnoscebatur in armis.

160. Primus, etc., cf. v. 242. Sic de Hannibale Liv. XXI, 4, «princeps in prælium ibat, ultimus conserto prælio excedebat.» —161. habenis effusis, remissis, sublimis eques magis stans quam sedens, in concitato equi cursu, Ern. —163. erat, dabatur, licebat, ut est, erit, fit, fuerit, aderit, ἦν, ἔστι, ἔσται, ἔστω, γένοιτο, ἐνδέχοντο, πάρεσται, εἶναι, pro ἐξῆν, ἔξεστι vel ἐστι δύναμις, seu θέμις, etc. Vid. Gronov. Obss. IV, 8, et Heins. ad Ovid. A. A. II, 28.

165

Quem postquam diro suspensum robore vidit

Deformem leti famulus, clam conripit ensem

Dilectum domino, pernixque inrumpit in aulam,

Atque inmite ferit geminato vulnere pectus.

At Pœni succensi ira, turbataque luctu

170

Et sævis gens læta, ruunt tormentaque portant.

165. Cf. Liv. XXI, 2 et 6. Justin. XLIV, 2 et 5. Val. Max. III, 3. —166. Livius l.c. Hasdrubalem palam, Appian. de reb. Hisp. c. 8, et Hannib. c. 2, ex insidiis in venatione, sed Polybius, II, 36, ἐν τοῖς ἑαυτοῦ καταλύμασι νυκτὸς ὑπὸ τινὸς Κελτοῦ τὸ γένος, obtruncatum esse tradit.

Non ignes candensque chalybs, non verbera passim

Ictibus innumeris lacerum scindentia corpus,

Carnificesve manus, penitusve infusa medullis

Pestis, et in medio lucentes vulnere flammæ

175

Cessavere: ferum visu dictuque, per artem

Sævitiæ extenti, quantum tormenta jubebant,

Creverunt artus, atque, omni sanguine rapto,

Ossa liquefactis fumarunt fervida membris.

171. Candentes laminæ in quæstionibus et tormentis adhiberi solebant. Vid. Cic. Verr. V, 63. —173. Carnifices manus, ut vindices manus, ap. Prudent. X, 447; carnifices epulæ et pedes ap. Claud. b. Gild. 179, et Martial. XII, 48; virgulta valle, h. virgultis obsita inf. XII, 354; grex minister, XI, 277; jussum magistrum, III, 387 et, quod ibi Drak. monet, manus serva, Ovid. Epist. X, 90; torus maritus, ib. II, 41; ventus pluvius, Hor. Od. I, xvii, 4; aræ dominæ, Stat. Th. V, 588; animi mares, Appul. Met. III, p. 131; et Elmenh. tempestas autumna, Gell. XIX, 7; genius maritus, Ennod. Ticin. I, 4; vitis autumna, Tertull. judic. Dom. 4; juvenca cornua, Pith. Catal. p. m. 572. Cf. Gronov. Obss. III, 24; Heins. ad Ovid. Epist. II, 74; III, 100; IV, 12; IX, 86; XIV, 19 inpr.; XV, 83; ad ej. Met. III, 728; ad Claud. nupt. Hon. et Marc. 88; b. Gild. v. 407; laud. Stil. I, 121; et ad Petron. c. 35. —174. infusa medullis Pestis, laminæ ardentes inustæ. Pestis, seu lues, quidquid noxium et exitiosum est, ὄλεθρος. Vid. Intpp. ad Val. Fl. II, 498; et Heins. ad Ovid. Met. IX, 197; h.l. ignis, ut passim. Vid. Ind. et Virg. Æn. V, 683; IX, 540 al. —175. ferum visu dictuque, δεινὸν ἰδεὶν καὶ λέγειν. Cf. Heyne ad Virg. Æn. III, 621. —176. extenti equuleo. Comparant Senec. Epist. 67; Prudent. hymn. I, περὶ στεφ. v. 105, et in Romano v. 109.

Mens intacta manet; superat, ridetque dolores,

180

Spectanti similis, fessosque labore ministros

Increpitat, dominique crucem clamore reposcit.

179. Mens intacta scil. doloribus, ut tangi h.e. adfici dolore dixit Prop. III, vii, 68 (al. III, vi, 34), et alii tangi cupidine, religione, etc. Withof. conj. invicta. Non male: sed illud exquisitius. Cf. Liv. XXI, 2. —181. Increpitat, reprehendit et objurgat, nisi malis exhortatur, ut ap. Virg. Æn. I, 738, ubi vid. Heyne. En summa dolorum contemtio! —reposcit pro simpl. poscit, vel sæpius poscit.

Hæc inter spretæ miseranda piacula pœnæ,

Erepto trepidus ductore exercitus, una

Hannibalem voce atque alacri certamine poscit.

182. Inter funesta iræ piacula et pœnas, a Tagi famulo sumtas, qui eas spernebat, etc. —184. Cf. Liv. XXI, 3; et Virg. Æ. VII, 472 sq.

185

Hinc studia adcendit patriæ virtutis imago,

Hinc fama in populos jurati didita belli,

Hinc virides ausis anni fervorque decorus,

Atque armata dolis mens et vis insita fandi.

185. studia adcendit, favorem ei conciliat. Factiones, σπουδὰς, exponit Burm. ad Val. Fl. III, 628. —186. jurati, quod adversus Romanos se gesturum esse patri jurasset. —187. virides ausis anni, ætas ad audendum resque præclaras gerendas idonea, ob vigorem; unde viridis plerumque juventus dicitur. Ἄνθος ἥβας ἄρτι κυμαίνει, dixit Pind. Pyth. IV, 281. Cf. III, 255; V, 570; et Virg. Æn. V, 295; viridi juventa.

Primi ductorem Libyes clamore salutant;

190

Mox et Pyrenes populi, et bellator Hiberus:

Continuoque ferox oritur fiducia menti,

Cessisse imperio tantum terræque marisque.

Æoliis candens austris et lampade Phœbi

Æstifero Libye torquetur subdita Cancro,

195

Aut ingens Asiæ latus, aut pars tertia terris.

189. Populi tam Africæ, quam Hispaniæ eum imperatorem salutant. Illorum terra describitur v. 193... 219, horum 220... 238. Ipsi autem nominatim recensentur III, 231 sqq.

193. Non nisi fines imperii Carth. declarandi erant, quod ex v. 191... 193, intelligitur. Hunc parum apte h.l. totius Lybiæ situs, termini, cæli solique diversitas, et variæ veterum sententiæ de terræ divisione memorantur, doctrinæ ostentandæ causa. —195. Conf. Lucan. IX, 411 seq. Non defuisse inter veteres, qui Africam vel ad Europam, vel ad Asiam referrent, nota res est. Præter Lucan. l.c., vid. Agathem. II, 2. Sallust. Jug. 17. Varr. R. R. I, et L. L. IV, 2. Plin. III, 1 Eustath. ad Dionys. Per. 8; et Morus ad Isocrat. Paneg. cap. 48 pr.

Terminus huic roseos amnis Lageus ad ortus

Septeno inpellens tumefactum gurgite pontum:

At qua diversas clementior adspicit Arctos,

Herculeo dirimente freto, diducta propinquis

200

Europes videt arva jugis: ultra obsidet æquor;

Nec patitur nomen proferri longius Atlas,

Atlas subducto tracturus vertice cælum.

196. Sic et Plin. III, 1, et alii. Nam veteres Geographi vel totam Ægyptum, vel ejus partem Asiæ partibus adjecerunt, excepto Strab. I, p. 60 sq. qui, Arabico sinu inter Asiam Africamque termino constituto, eam Africæ adjungit. —roseos ad ortus sc. solis. ῥοδοδάκτυλος Ἠώς. —Nilus dicitur h.l. amnis Lageus, h. Ægyptius, a Ptolemæo Lagi f., clarissimo Ægypti rege. Cf. X, 322; XVII, 592, et Lucan. I, 684. —197. Septeno gurgite in mare fluit, h. septem ostiis, quæ adhuc supersunt, teste Pocockio Itin. T. I, p. 29 sq., 433 sq. vers. german. —198. At qua parte clementior, temperatior calore et frigore, adspicit, sita est versus Arctos diversas, Ursam majorem et minorem, Helicen et Cynosuram, h. septemtrionem. —Arctos diversas, ut non æquas, III, 192 ubi vid. not. —199. diducta, diremta, divisa, jugis, montibus, Calpe et Abyla. Cf. ad v. 141, 142. —200. obsidet, claudit, terminat. —æquor, mare Atlanticum. —201. Atlas in occidentali Africæ ora ejus terminus est. —nomen Libyæ, h. Libyam ipsam proferri, longius protendi. —202. Manifesta imitatio ornatissimi loci Virg. Æ. IV, 246 sq., ubi vid. Heyne. —tracturus secum, detracturus cælum, si caput oneri subtraheret.

Sidera nubiferum fulcit caput, æthereasque

Erigit æternum compages ardua cervix:

205

Canet barba gelu, frontemque inmanibus umbris

Pinea silva premit; vastant cava tempora venti,

Nimbosoque ruunt spumantia flumina rictu.

Tum geminæ laterum cautes maria alta fatigant;

Atque ubi fessus equos Titan inmersit anhelos,

210

Flammiferum condunt fumanti gurgite currum.

203 sq. Hinc eum κίονα τοῦ οὐρανοῦ λέγουσι οἱ ἐπιχώριοι εἶναι, teste Herodoto IV, 184. Cf. Heyne l.c. —204. Erigit, fert. —206. Pinea silva Atlantis, quem Pausan. Att. 53 dicit ἄβατον ὑπὸ ὕδατος καὶ δένδρων, ἃ διὰ παντὸς πέφυκε, Ern. Cf. Heyne ad Virg. Æ. IV, 249. —207. rictu Nimboso, ore nimbis ventisque pulsato.

208. laterum cautes, h. cautes, sc. brachia Atlantis, quæ ab utroque ejus latere in mare procurrunt. —fatigant, commovent, turbant. Vid. ad v. 63. —cautes, quod Drak. monet, maria fatigant, cum undis undique inpactis resistunt et impetum fluctuum frangunt, quo sensu lassare et prædelassare dixerunt Ovid. Met. XI, 729, et Lucan. II, 618; VI, 265; IX, 453. —maria alta, mare Atlanticum, ut mox gurges. —209. Cf. Virg. Æ. IX, 913. —210. fumanti gurgite ob. vapores, quos, si procul spectes, sol tum producere videtur.

Sed qua se campis squalentibus Africa tendit,

212

Serpentum largo coquitur fecunda veneno.

Felix qua pingues mitis plaga temperat agros,

Nec Cerere Hennæa, Phario nec victa colono.

211. Sub zona torrida. —campis squalentibus, ut III, 655; IV, 375; XII, 373; XIV, 591, qui nimio solis et cancri ardore exusti, sordido colore ac nitore pulverulento obducti, tristes adspectu, inornati, vel inculti et steriles sunt, ut horrens campus ap. Virg. Ge. III, 161, et στυφελὴ χθῶν ap. Apoll. II, 1007; III, 411; quam Schol. exponit τραχεῖαν καὶ σκληράν: nisi poeta simul ad serpentes respexit, quorum mentio fit v. sq. nam Libyæ humus serpentibus atris squalet, ut utar verbis Ovid. Met. XIV, 410, et Lucan. IX, 384, et squalere est voc. propr. de serpentibus v.c. II, 547, 585; III, 209; XIII, 643; XV, 139. Vid. de hoc verbo Heyne ad Virg. Ge. IV, 91; Æn. X, 314, et XII, 87. Alii, v.c. D. Heins. ad III, 655. Drak. ad XII, 373, et Ern. ad Tac. Ann. XV, 42, squalentem campum interpretantur τὸ ἄνομβρον πεδίον, ut squalens significet siccum, aridum, quemadmodum τὸ αὐχμηρὸν sit id. qd. τὸ ῥυπαρὸν vel τὸ ἄνομβρον. —212. coquitur pro tingitur, inficitur; sed vi caloris, quo id efficitur, simul expressa.

213. Felix, fertilis, εὐδαίμων. Strab. II, eadem regio. Cf. ad IV, 359. —214. Nec Siciliæ, nec Ægypto fertilitate cedit. —Cerere Hennæa, vid. ad v. 93. —Pharos, parva Ægypti ins., cum Alexandria aggere (heptastadio) et ponte olim juncta, et notissima vel ob turrim excelsam et marmoream ejusdem nominis, a Ptolemæo Philadelpho per Sostratum Cnidium exstructam, in qua ignes nocturni erant et speculum arte elaboratum. Totam Ægyptum designat ap. Lucan. VIII, 433. Stat. Silv. III, ii, 22 al.

215

Hic passim exsultant Nomades, gens inscia freni;

Quîs inter geminas per ludum mobilis aures

Quadrupedem flectit non cedens virga lupatis.

Altrix bellorum bellatorumque virorum

Tellus, nec fidens nudo sine fraudibus ensi.

215. exsultant equis, ut apud Virg. Æn. XI, 648, 663, exquisite de gente vaga et feroci. —gens inscia freni, quæ equos sine frenis, virga regit, ut hodie Mauri in Africa. Cf. II, 64; III, 293; XVI, 200. Intpp. ad Virg. Æn. IV, 41. Lucan. IV, 682. Herodian. VII, 9. —217. lupata, seu lupi, λύκοι, frena asperrima, aculeis ferreis et inæqualibus, instar dentium lupinorum, quibus Galli utebantur ad equos feroces domandos, ut ap. Virg. Ge. III, 208. Horat. Od. I, viii, 6 al.

218. Altrix tellus, θρέπτειρα, μήτηρ, patria: quæ multa concitavit bella virosque fortes, Masinissam, Syphacem, Micipsam, Jugurtham et alios, genuit. —219. nudo ensi, μόνῳ τῷ ξίφει, ut γυμνὸς pro μόνος, D. Heins. et Drak. coll. XIII, 161, 198; Ovid. Met. XIII, 159. Lucan. III, 481; IX, 593 al. Cf. Burm. ad Petron. cap. 88. —fraudes de dolis adcipit D. Heins., ut VI, 307; XII, 52. Dausq. de veneno, quo barbari gladios et tela inficere solent, quod de Dacis et Getis ex pluribus Ovidii locis notum est. Cf. v. 322, 326, et Heyne ad Virg. Æn. IX, 773, et X, 140. Drak. comparat Lucan. VIII, 303, 304.

220

Altera complebant Hispanæ castra cohortes,

Auxilia Europa genitoris parta tropæis.

Martius hinc sonipes campos hinnitibus inplet,

Hinc juga cornipedes erecti bellica raptant:

Non Eleus eat campo ferventior axis.

220. Altera, et quidem præstantissima exercitus pars erant Hispani. Cf. Liv. XXVII, 14. —221. Europa, in E. —genitoris, Hamilcaris.— tropæis, victoriis.

222. Hispania præstantissimos equites et equos præbuit. Hæc quam ornate splendideque expressit! —campos hinnitibus inplet, ut ap. Virg. Ge. III, 94. —223. juga bellica, currum bellicum, cui agitando generosiores equi olim adhibebantur. —224. axis Eleus, currus in Olympiis, quæ Elide, prope Alpheum agebantur. —ferventior, celerius.

225

Prodiga gens animæ, et properare facillima mortem.

Namque ubi transcendit florentes viribus annos,

Inpatiens ævi spernit novisse senectam,

Et fati modus in dextra est. Hic omne metallum:

225. Hispanos olim ad αὐτοχειρίαν admodum proclives fuisse, more eorum, qui, quum natura timidi sint et melancholici, facile malis adflicti animum despondent, plures testantur v.c. Liv. XXXIV, 17, et Justin. XLIV, 2. —prodiga animæ, vitam spernens et profundens, tanquam rem vilem. conf. Hor. Od. I, xii, 38, et quæ loca Drak. laudat, Ovid. Am. III, ix, 64. Stat. Th. III, lxix, 602 (largus animæ). Claud. in Rufin. II, 183, et Prudent. περὶ στεφ. hymn. II, 17. Sic et projicere animam, vitam, etc. Vid. ad V, 226. Sic saxo, h.e. præcipitio mortem adcelerant Cantabri inf. III, 328 sq. Vel alio modo teste Strab. I. c. et gladio Iazyges, de quibus vid. Val. Fl. VI, 123 sq. —227. Inpatiens ævi, vitæ pertæsus, spernit, non vult, recusat, ut ap. Ovid. Met. IX, 117, et Hor. Od. I, i, 21. —228. Fati modus, vitæ, fato adsignatæ, finis et terminus, in dextra est, dextra vitæ finem imponit; h. ipsa necem sibi consciscit. Cf. III, 328. Strab. III, p. 156, 249. Montes Hispaniæ, quos veteres auctt. miris laudibus prædicant, nunc quoque omnibus metallis abundant, sed inpr. ferrum effoditur, et aurum argentumque eorum, quamdiu America utrumque copiose suppeditat, in futura fere tempora reservatur. De copia et celebritate auri Fodinarum in terris Callaicorum, Asturum et Cantabrorum, quibuscum Hannibali multæ gravesque fuerunt pugnæ, (unde debellata procul, etc. inf. IV, 59) Cf. Hens. ad Claud. Cons. Prob. v. 49; et Laud. Seren. v. 75. Withof.

Electri gemino pallent de semine venæ,

230

Atque atros chalybis fetus humus horrida nutrit.

Sed scelerum causas operit Deus. Astur avarus

Visceribus laceræ telluris mergitur imis,

Et redit infelix effosso concolor auro.

229. Electrum, ἤλεκτρον, h.l. non succinum, gemma illa ex resina, quam nos Bernstein, seu Agtstein, vocamus, sed nobilius metalli genus, cujus quatuor partes auro constant et quinta argento, ut ap. Hom. Od. δ, 73; ο, 459; ς, 295. Ovid. Met. XV, 319, al. Vid. loc. class. Plin. XXXIII, 4, s. 23, et Intpp. ad Virg. Ge. III, 522, et Æn. VIII, 402, 624. —gemino de semine, h. auro et argento.

231. Conf. egregius Ovidii locus, Met. I, 137 sqq. —Astur, etc. Comparant verba Plin. XXXIII, 4, «Plurimum auri Asturia gignit; neque in alia parte terrarum tot sæculis hæc fertilitas.» —233. Silius hunc versum, quod alios jam monuisse video, debet Statio Silv. IV, 7, 15, 16. Cf. Barth. et Gesn. ad Claud. in Cons. Mall. Theod. 41.

Hinc certant, Pactole, tibi Duriusque, Tagusque,

235

Quique super Gravios lucentes volvit arenas,

Infernæ populis referens oblivia Lethes.

Nec Cereri terra indocilis, nec inhospita Baccho,

Nullaque Palladia sese magis arbore tollit.

234. certant tibi, ut pugnare, contendere, bellare, luctari alicui. Vid. hæc verba in Ind. Id potissimum moneo, ne quis cum Drak. ad IV, 592 luctari pro obluctari positum, vel cum N. Heins. ad XIV, 454, obluctari legendum censeat. Est potius græca loquendi forma, pro certare, etc. cum aliquo, ut μάχεσθαι, vel ἐρίζειν τινὶ h. σύν τινί. —In Durio (Duero) olim aurum, quod nunc frustra in eo, æque ac in Lethe, quæritur, repertum aureumque inde sceptrum Joannis III, confectum dicitur. —235. Gravii, populus Hispaniæ Tarrac., inter Lethen et Durium. Conf. V.L. et III, 366. Ubi Silius Gravios violato, h. corrupto nomine Graium, adeoque quasi Graios dici, et Græcorum coloniam esse memorat; captus forte perverso Romanorum studio et more, urbium populorumque nomina et origines a Græcis repetendi, de. quo vid. Heyne Exc. IV, ad Virg. Æn. VII, p. 118 sq. ed. prior. Sed vera quoque historia subesse potest: nam Diomedem certe, priusquam in Italia consideret, in Hispaniam venisse, testatur Dionys. Per. v. 483 sqq. quem Silii narrationi III, 366 sq. favere jam monuit Drak. ad XVI, 368: Nollem itaque Cellario miram oscitantiam, et poetæ turpem errorem exprobrasset Lefeb., qui non minus turpiter errat, putans, veteres Grabios esse Sarmatas, seu Scythas, quorum nomen hodie supersit in Polonia et Germania, ubi plura loca nomine Grabow, et Sarmatas in Hispania memorari III, 384. Ab iisdem nomen Graviscæ, seu Grabiscæ VIII, 475, deducendum putat, ut alia passim. —lucentes, aureas. Terra tam agri, quam vini culturæ idonea. —236. Lethes, ὁ Λήθης (vel ὁ τῆς Λήθης Strab., Oblivionis fluvius Plin.), qui et Limæas, Limæa, Limeas, Limia et Limius, nunc Lima vocatur, Hispaniæ citerioris, seu Tarrac. fl., inter Durium et Minium, diversus ab inferorum fluvio, qui Lethe, Λήθη, femin. genere, ἀπὸ τῆς λήθης, h. ab oblivione, dicitur. Lusitani Celtici, Guadianam s. Anam fl. adcolentes, illum cum Turdulis, bell; sociis, olim trajecisse, deinde, orta ibi seditione, ducem communem amisisse, et tandem offensionum oblitos terræque amœnitate captos, sedem eo loco communem stabilemque fixisse perhibentur: unde fluvius ille, æque ac Lethe apud inferos, (unde referens obliv. I. L.) vi aquis propria, patriæ rerumque præteritarum oblivionem inducere credebatur et Oblivio nominari solebat. Quam diuturna et constans hæc fama fuerit, vel ex eo patet, quod D. Junius Brutus, A.U. DCXVII pro consule huc missus, milites nec precibus nec minis ad flumen illud transmittendum inpellere potuit. Vid. Flor. II, 17. Liv. Epit. LV. Mel. III, 1. Ptol. II, 6. Plin. IV, 22 s. 35. Plutarch. Qu. Rom. p. 272. Strab. III, p. 153, C; et Appian. de reb. Hispan. c. 71 sqq. ubi vid. Cl. Schweighæus. T. III, p. 295 sq.

237. Cereri indocilis, ut XI, 11. —238. Palladia arbore, Palladi sacra, oliva. Conf. III, 324, 405, ubi vid. not. —Olea non alia major in Bætica arbor, Plin. XVII, 12.

Hæ postquam Tyrio gentes cessere tyranno,

240

Utque dati rerum freni, nunc arte paterna

Conciliare viros; armis consulta Senatus

Vertere, nunc donis: primus sumsisse laborem,

Primus iter carpsisse pedes, partemque subire,

Si valli festinet opus: nec cetera segnis,

245

Quæcumque ad laudem stimulant: somnumque negabat

Naturæ, noctemque vigil ducebat in armis;

239. Tyrio tyranno. Hannibali, cujus indolem et naturam iisdem fere coloribus adumbrat Liv. XXI, 4. —240. arte paterna; πολλὰς πόλεις τῇ πειθῷ προσηγάγετο, de Hamilcare Diodor. XXV, 2. —partem laboris, operis.

Interdum projectus humi: turbæque Libyssæ

Insignis sagulo duris certare maniplis:

Celsus et in magno præcedens agmine ductor

250

Imperium perferre suum: tum vertice nudo

Excipere insanos imbres cælique ruinam.

247. turbæ Libyss., militum gregariorum. «Multi sæpe militari sagulo opertum, humi jacentem inter custodias stationesque militum conspexerunt», Liv. XXI, 4. —248. duris certare maniplis, patientia et laboribus certabat cum milite, molestiis ærumnisque adsueto et ad bellum indurato. —251. insana dicuntur magna, vel quæ modum excedunt, ut ap. Virg. Æn. II, 776; VI, 135 al. cf. ad v. 2, 58 et 101. Burm. ad Val. Fl. I, 605; II, 525; IV, 641, et, quos Drak. laudat, Barth. ad Stat. Th. I, 367, et Intpp. ad Plaut. Trin. III, 2, 47. Valetudinis προξένους, insalubres imbres intelligit Dausq., eodemque sensu Sardiniæ montes insanos (Liv. XXX, 39 et Flor. II, 6, 35), dictos putat. —cœli ruinam, ut XII, 630, ventum ac procellam, vel tonitru: nam, quod Drak. monet, quum tonat, Jupiter, vel cælum et æther ruere dicitur. Vid. Cerda et Heyne ad Virg. Ge. I, 324, et Æn. I, 129. Heins. et Burm. ad Val. Fl. I, 663; VIII, 334. Broukh. ad Prop. I, viii, 7. Jani ad Horat. Od. I, xvi, 12. Burm. ad Phædr. IV, xvii, 24. Possis etiam grandinem, vel pluviam, quæ de cœlo ruit, seu decidit, intelligere, ut VI, 322, et ruina grandinis apud Lucretium, libro VI, versu 155.

Spectarunt Pœni, tremuitque exercitus Astur,

Torquentem quum tela Jovem, permixtaque nimbis

Fulmina, et excussos ventorum flatibus ignes

255

Turbato transiret equo: nec pulvere fessum

Agminis ardenti labefecit Sirius astro.

252. Sæpe in ipsa tempestate equo vectus conspiciebatur. —253. Torquentem tela, ut Διὸς βέλος dixit Pind. et βέλος ἐνέσκηψε θεὸς Herod. —254. Cf. Lucan. I, 151. Sed poeta h.l. tumet. —Vulgari sententia, impulsu nubium a ventis, qui in tempestate dominantur, facto ignes elici putabantur, unde ap. Virg. Æn. II, 648. —venti Fulminis, et ib. VI, 594 turbo pro fulmine; ap. Claudian. Rufin. II, 222. madidis elisa tonitrua Coris; Ern. —255. Turbato equo, consternato, ap. Virg. Æ. VII, 767.

Flammiferis tellus radiis quum exusta dehiscit,

Candentique globo medius coquit æthera fervor,

Femineum putat inventa jacuisse sub umbra:

260

Exercetque sitim, et spectato fonte recedit.

258. medius fervor, m. dies, seu meridies, quo tempore sol medium cæli spatium tenet, μέσον οὐρανον ἀμφιβεβήκει, Il. θ, 68; π, 777. Vid. Burm. ad Val. Flacc. III, 482, et ad Phædr. III, xix, 8. —Candenti globo solis, ut ap. Virg. Æ. VI, 725. —260. Comparant Curt. VII, 5, 9 sq. et Lucan. IX, 591 sq. —Exercet sitim, h. exercet se in siti perferenda, tolerat sitim, ut ex. curas, XI, 374. Vid. ad v. 675.

Idem conreptis sternacem ad prælia frenis

Frangere equum, et famam letalis amare lacerti;

Ignotique amnis tranare sonantia saxa,

Atque e diversa socios arcessere ripa.

261, 262. equum sternacem, ferocem qui facile equitem sternit, effundit: ut ap. Virg. Æn. XII, 364. —262. Frangere equum, ejus ferociam, h. domare, ut fr. iram, vim, furorem, gentem, urbem, etc., ἐπιγνάμπτειν κῆρ Hom. Il. α, 569; ἐνικλᾷν νόημα Il. θ, 408; στρατηγοὺς κλαστήσεις Aristoph. Equit. p. 596. Drak. laudat Senec. Herc. fur. v. 31, et Gronov. ad Senec. Herc. Œt. v. 20. —263. lacerti letalis, ut fatiferæ juvenis dextræ, v. 641. —lacerti, jactus eo inpulsi, ut XVI, 562. —264. tranare amnis saxa, h. amnem, in quo sunt saxa sonantia, fluctibus adlisis, ut apud Virg. Æn. I, 200; VI, 551.

265

Idem expugnati primus stetit aggere muri;

Et quoties campo rapidus fera prælia miscet,

Qua sparsit ferrum, latus rubet æquore limes.

265. agger, quidquid altum est (Anhöhe), v.c. vallum et murus, inf. v. 308, 368, 373, 418; VIII, 629. Virg. Æn. VII, 159 agger ex terra lignisque confectus, cui turris rotata imponebatur, v. 348. —aggeres murorum Virg. Æn. X, 24, 144; XI, 381, a. viæ ibid. V, 273; a. fluminis h. ripa inf. X, 92; a. æquoris, h. fluctus, XVII, 275. —267. Sparsit ferrum, huc illuc gladium movit; nisi malis, tela jecit, misit, ut XI, 390. Virg. Æn. XI, 650; XII, 50. Sic et fundere, II, 109; V, 655; VII, 647; βέλεα χέειν Hom. Il. ο, 590. —rubet sanguine effuso. —limes, conf. IV, 463, 464; IX, 378, 379; et, quem Silius his locis imitatus est, Virg. Æn. X, 513, latumque per agmen ardens limitem agit ferro, etc.

Ergo instat fatis, et, rumpere fœdera certus,

Quo datur, interea Romam comprendere bello

270

Gaudet, et extremis pulsat Capitolia terris.

Prima Saguntinas turbarunt classica portas,

Bellaque sumta viro belli majoris amore.

268 seq. Poeta res prius ab Hann. gestas omittit, quia poeticam tractationem non admittebant. —instat fatis, ut addere cursum fatis, XII, 45, fata irritare, V, 234 et fato urgenti incumbere ap. Virg. Æn. II, 653. Conf. ad II, 407. —fœdera vid. ad v. 294. —270. extremis terris, in Hispania, obpugnatione Sagunti. —pulsat Capitolia, δεινῶς ut II, 303.

272. Bella sumta, quæsita et adrepta, vel simpl. inchoata, suscepta ut XIV, 296. Conf. Burm. et Cuper. ad Petron. c. 89 et 122. Gron. ad Stat. Diatr. c. 57. Heins. ad Ovid. Epist. XVI, 371. In causam belli Saguntus delecta est, Flor. II, 6.

Haud procul Herculei tollunt se litore muri,

Clementer crescente jugo, quîs nobile nomen

275

Conditus excelso sacravit colle Zacynthos.

Hic comes Alcidæ remeabat in agmine Thebas

Geryone exstincto, cæloque ea facta ferebat.

273. Poeta egregie describit originem, situm et fata Sagunti, urbis Hispaniæ Tarrac., ubi nunc Murviedro h. Muri veteres, in regno Valeniciæ. Conf. Liv. XXI, 6... 15, et Polyb. III, 17 seq. —Haud procul litore maris mediterr. vel Balearici, a quo alii bis mille passibus, alii v.c. Liv. et Polyb. ll. cc. septem stadiis Saguntum distare memorant. —muri Herculei, h. Saguntini, quos ab Hercule exstructos esse (cf. v. 505; II, 507, 654) et ab ejus comite, Zacyntho, nomen adcepisse, poeta comminiscitur. —274. jugo crescente, colle adsurgente. —Clementer ut ap. Tac. Ann. XIII, 38, et Germ. I. —275. Conditus, sepultus. Cf. II, 581 seqq. —sacravit pro vulg. dedit, ut ap. Virg. Æn. XII, 141. —Zacynthus, Dardani f., a quo Zacynthus insula et urbs dicta, notus est ex Dionys. I, 50. Pausan. Arcad. c. 24, p. 491 et Steph. Byz. in Ζάκυνθος. Alii, v.c. Strab. III, p. 110, ducti eadem nominis similitudine et more, origines populorum urbiumque a Græcis repetendi (vid. ad v. 235), Saguntum a Zacynthiis conditam tradunt, a quibus Silius urbem potius auctam esse v. 288 sq. memorat.

276. Alii Geryonis cædem Herculi Tyrio tribuunt. Sed poetæ omnes, quamvis diversissimæ indolis, fabulas in Herculem Thebanum transferunt. Vid. Heyne ad Apollod. p. 325 sq. —Alcidæ v. Heyne ibid. p. 338 sq. —remeabat Thebas, ut venere lacus, IV, 763 et similia, quæ, ut semel tironum causa id moneam, respondent Gr. ἔρχεσθαι, ἀπάγεσθαι, οἴχεσθαι, πορεύεσθαι, παραγίνεσθαι, ἥκειν πόλιν, etc., omissa præpos. εἰς vel κατὰ et πρὸς. Conf. Heyne ad Virg. Æn. I, 2. Spanhem. ad Callim. in Pall. 18. —277. cælo ferebat, ad cælum efferebat facta Herculis. Vid. Heynium ad Virg. Æneid. lib. X, 548. Dixerat ille aliquid magnum... cæloque animum fortasse ferebat.

Tres animas namque id monstrum, tres corpore dextras

Armarat, ternaque caput cervice gerebat.

280

Haud alium vidit tellus, cui ponere finem

Non posset mors una viro, duræque Sorores

Tertia bis rupto torquerent stamina filo.

278. Hæc ad vim et magnitudinem Geryonis exprimendam valent; vid. Jani ad Horat. Od. II, xiv, 8, et Heyne ad Apollod. p. 385 sq. cf. inf. III, 422; VI, 629; XIII, 200 sq. Ceterum simile monstrum, Herilus, eodem fere orationis colore describitur a Virg. Æn. lib. VIII, v. 563 seq., cui tres animas... mater... dederat, terna arma movenda. —Paria quidem de Herilo refert Virgil. Sed tellus h.l. sola Hispania esse videtur; Withof.

281. duræ sorores, ut XIII, 74, et tristes s. ap. Tibull. III, 3, 35 (ubi vid. Broukh. et Heyne) h. Parcæ severæ, inexorabiles.

Hinc spolia ostentabat ovans, captivaque victor

Armenta ad fontes medio fervore vocabat,

285

Quum tumidas fauces adcensis sole venenis

Calcatus rupit letali vulnere serpens;

Inachiumque virum terris prostravit Hiberis.

284. medio fervore, die, ut medio æstu dixit Virg. Ge. I, 297. —Armenta... vocabat; conf. Virg. Æn. VII, 663, et ibi Heyne. vocabat, ducebat. —285. fauces tumidas veneno refer ad serpentem, qui eas rupit (immani fauces diduxit hiatu inf. III, 194) letali vulnere, ut vulnus letale infligeret Zacyntho, non ad Zacynthum; de quo dubitasse mireris virum doctum in N. Allgem. deutsch. Biblioth. T. VIII, P. II, p. 418. —letali vulnere ad vulnus letale infligendum. —287. Inachium virum Zacynthum, Græcum, ab Inacho, primo Argivorum rege.

Mox profugi ducente Noto advertere coloni,

Insula quos genuit Graio circumflua ponto,

290

Atque auxit quondam Laertia regna Zacynthos.

288. Noto pro quocumque vento: alioquin poeta Eurum potius nominasset. —289, 290. Insula Zacynthos, ex adverso Elidis, in Ionio mari, inter Strophades et Cephaloniam sita, et olim etiam Hyrie dicta, nunc vero Zante. cf. Plin. IV, 12, et Heyne ad Virg. Æ. III, 270, et ibid in Exc. I, p. 345 edit. prior. Ex eodem loco Virg. v. 272 Silius. —Laërtia regna petiit.

Firmavit tenues ortus mox Daunia pubes,

Sedis inops; misit largo quam dives alumno,

Magnanimis regnata viris, nunc Ardea nomen.

Libertas populis pacto servata decusque

295

Majorum, et Pœnis urbi imperitare negatum.

291. Saguntum amplificavit colonia ab Ardea eo deducta. Conf. Liv. XXI, 7. —Daunia pubes, Rutuli, seu Ardeates, sic dicti a Dauno, Turni patre; a quo diversus est Daunus, priscus Apuliæ Dauniæ (Capitanatæ, seu Luceræ provinciæ) rex, Diomedis socer (Strab. V, p. 283 seq. Plin. III, 11. Tzetz. ad Lycophr. p. 60), unde Apulia Dauni arva, IV, 556, Daunia tellus, VII, 157, et Daunia regna, IX, 499. Tota vero Italia passim Daunia et Romani Daunia pubes, V, 631 et Dauni nepotes, IV, 504, dicuntur. Cf. Heyne Exc. VII, ad Virg. Æn. VII, et Cluver. Ital. ant. III, 5, p. 970 sq. —292. Sedis inops, misit, etc. Conf. v. 667 et ad VIII, 361. —Sedis inops hominum multitudine abundans, quam Ardea urbs non caperet; Ern. Pars Ardeatium, ob nimiam incolarum frequentiam, unde seditiones, potentiorum dominatus et factiones plerumque oriuntur, urbem patriamque deseruisse censenda est. Ver sacrum, ἔτος ἱερὸν, in causa fuisse suspicatur Lefeb. Cf. Heyne Op. acad. Vol. I, p. 296 seq. —293. viris, Dauno inpr. et Turno, ejus filio. —nunc Ardea nomen, nil præter nomen superest. Silius hæc mutuatus est a Virg. Æn. VII, 411, 413 ubi vid. Heyne in V.L. Quoad verba Drak. et alii cf. VI, 478; X, 583. Ovid. Met. XV, 430. Liv. V, 18; VII, 29. Catal. Pithœi, III, pr. Mel. II, 3. Cfr. Heins. ad Vellei. Pat. II, 30 et Liv. XXIX, 1.

294. Cum Hasdrubale (Hamilcaris in Hispania successore, XIII annis post finem b. Punici I, A.U.C. 526, a.Chr. 228) fœdus «renovaverat populus Rom., ut finis utriusque imperii esset amnis Iberus,» Liv. XXI, 2. Conf. infr. v. 480, 643; II, 449 seq. Flor. II, 6, ubi vid. Duker. p. 288. Polyb. II, 13; III, 21, 27. Sagunto dein obpugnata, Romani, Pœnos perfidiæ arguentes, responsum ab his tulere, Hasdrubalis fœdus non ratum a Senatu Carthag. factum, nec in eo Saguntum, versus occidentem ab Ibero situm, exceptum fuisse, cum de sociis utriusque populi, qui cis Iberum habitarent et qui tum essent, non de iis, qui, ut Saguntini, post pacem futuri essent, cautum fuisset. Conf. Liv. XXI, 18. Polyb. III, 29. Appian. Hisp. c. 7. Hannib. c. 2, et Pun. c. 6 et 67, ubi vid. Cl. Schweigh. et Heyne in Commentatt. de fœderibus Carthagin. cum Romanis, in Opusc. Acad. T. III, inpr. p. 73 sq.

Admovet abrupto flagrantia fœdere ductor

Sidonius castra, et latos quatit agmine campos.

Ipse caput quassans circumlustravit anhelo

Muros sævus equo, mensusque paventia tecta,

300

Pandere jamdudum portas ac cedere vallo

Inperat, et longe clausis sua fœdera, longe

Ausoniam fore, nec veniæ spem Marte subactis;

296. flagrantia cupiditate pugnandi.— 297. castra, copias. —Verba latos quatit agmine campos refer simpl. ad incessum equorum et agmen in campos eductum, vel simul ad agrorum vastationem incolarumque perturbationem; (cf. Intp. ad Virg. Æn. VIII, 596 et XI, 513) nam Livius XXI, 7, Hannibal, ait, infesto exercita ingressus fines, pervastatis passim agris, urbem tripartito adgreditur; Ern.

298. caput quassans, iratus, ut ap. Virg. Æn. VII, 292. —299. mensus oculis. —301. longe esse eleganter pro, inutile esse, nihil juvare, ut contra adesse aliqui, παρεῖναι, pro opem ferre Drak. ad XVII, 80 laudat Passerat. ad Prop. I, 7, 17. Burm. ad Petron. c. 58. Gronov. ad Senec. Hippol. v. 974. Heins. ad Ovid. Met. VIII, 435, et Freinshem. Ind. in Flor. Add. Heyne et Cerda ad Virg. Æ. XII, 52. Intpp. ad Flor. II, 6. Broukh. et Heyne ad Tibull. I, v, 2. —302. Ausoniam, fœdus et auxilium Rom.

Scita Patrum, et leges, et jura, fidemque, Deosque

In dextra nunc esse sua. Verba ocius acer

305

Intorto sancit jaculo, figitque per arma

Stantem pro muro et minitantem vana Caicum.

303. fidem, promissa, pacta, vel etiam auxilium. —Deos, fœderis testes, seu religionem et sanctitatem fœderis. —304. Verba, quæ modo dixerat, sancit, confirmat, ut ap. Virg. Æ. XII, 200. —305. jaculo Intorto, quo hostilitatis initium fecit. Conf. IV, 134 et Virg. Æn. IX, 52, 53. —306. Stantem, pro muro, h. in muro, ut ap. Virg. Æn. IX, 575.

Concidit exacti medius per viscera teli;

Effusisque simul prærupto ex aggere membris,

Victori moriens tepefactam retulit hastam.

307. medius teli, h. ita transfossus, ut æqua pars teli et a fronte et a tergo promineret, ut medius alni, XIV, 481, vid. Gronov. ad Liv. XXVIII, 6, ad Senec. Consol. ad Marc. c. 16. Heyne ad Virg. Æn. IV, 663 in V.L. —exacti, transacti, trajecti. Vid. Ind. et Gronov. ad Senec. l.c. et in gustu ad Stat. Th. VIII, 468. —exacti teli medius, exacto per media viscera telo, vel mediam partem teli corpore tenens, hinc mucrone, hinc capulo promiminente; Ern. coll. Ovid. Met. XII, 484. —308. aggere, muro. Vid. ad v. 265.

310

At multo ducis exemplum clamore secuti

Involvunt atra telorum mœnia nube.

Clara nec in numero virtus latet: obvia quisque

Ora duci portans, ceu solus bella capessit.

311. nubes poetis metaphor. dicitur multitudo, inpr. avium, quæ instar atræ nubis aerem secant et tenebris quasi involvunt, ut II, 37; IV, 553; VI, 336. Virg. Ge. IV, 60. Æn. VII, 705; VIII, 637. Sic et nimbus (vid. Ind.), telorum tempestas ac ferreus imber, Æn. XII, 284. grando telorum et lapidum, tela pluunt, Gr. νέφος γεράνων Anthol. III, 25. Epigr. 60. ψαρῶν Hom. Il. ρ, 755. πεζῶν Il. δ, 274. Τρώων Il. π, 66, et doctius νέφος πολέμοιο Il. ρ, 243 et Pind. Nem. X, 16, unde nubes belli, V, 379; XVI, 651, et ap. Virg. Æn. X, 809 (ubi vid. Cerda et Heyne), et nubes simpl. pro bello inf. VII, 84. Cf. Weitz. ad Val. Fl. I, 396.

312. Quisque ante ducis oculos tam fortia facta edit, tamquam solus pugnaret. Contra dixit Val. Fl. VI, 200, mixta perit virtus, h. in tanta militum multitudine facta singulorum dignosci non possunt.

Hic crebram fundit Baliari verbere glandem,

315

Terque levi ducta circum caput altus habena

Permissum ventis abscondit in aere telum.

Hic valido librat stridentia saxa lacerto:

Huic inpulsa levi torquetur lancea nodo.

314. fundit, χέει, jacit, emittit. Drak. monet, fundere esse voc. propr., quoniam teste Isidoro Orig. XVIII, 10, «funda dicta eo, quod ex ea fundantur lapides, id est, emittantur.» —Baliari, conf. III, 365. —verbere scil. fundæ, quæ verberatur, mittitur, ut ap. Virg. Ge. I, 309. —315. Verba Maroniana; vid. ad Æn. IX, v. 587, vol. IV, nost. edit. Ed.

317. Hic, ille, librat, jacit, mittit. Proprie a fluctuante libræ motu sursum deorsum movere denotat, unde passim de avibus adhibetur, quæ alas ita movent. Vid. Ind. —318. nodo, amento, loro hastarum et jaculorum, cujus ope fortius vibrantur. Vid. Ind., Eurip. Androm. v. 132. Lips. Poliorc. IV, 5. Barth. ad Stat. Th. IV, 153. Drak. adscripsit verba Isid. Orig. XVIII, 7, «Lancea est hasta amentum habens in medio: dicta autem lancea, quia æqua lance, id est, æquali amento, ponderata vibratur.»

Ante omnes ductor, patriis insignis in armis,

320

Nunc picea jactat fumantem lampada flamma,

Nunc sude, nunc jaculo, nunc saxis inpiger instat:

Aut hydro inbutas, bis noxia tela, sagittas

Contendit nervo, atque insultat fraude pharetræ:

320. Conf. Virg. Æn. IX, 535. —322 sq. vid. ad v. 219. —hydro, serpentum veneno. —bis noxia, vulnere et veneno. Stat. Th. VIII, 418 formidandæ non una morte sagittæ. —bis noxia, cuspide et veneno. Drak. comparavit Ovid. ex Ponto, I, 2, 17. Claud. Laud. Stilic. I, 351. Sidon. Apoll. V, 407. Iscan. bell. Troj. VI, 233. —323. Contendit nervo, arcu, quem nervo, νευρῇ, intenderat, emittit. conf. Heins. ad Virg. Æ. V, 520. —fraude ut v. 219.

Dacus ut armiferis Geticæ telluris in oris,

325

Spicula quæ patrio gaudens acuisse veneno

Fundit apud ripas inopina binominis Histri.

325. acuere veneno imbuere, ut ap. Virg. Æn. IX, 773, armare veneno ferrum; Ern. gaudent emend. Livin. patrio veneno, ut ap. Claudian. B. Get. 237. Colum. X, 406, et Virg. Æn. XII, 857, ex ingeniosa emendat. Schraderi in Observatt. p. 18, ubi conj. Armatam sævo patrii quam felle veneni, etc. Withof. h.l. emendat. Spicula, quæ patrio gaudet tinxisse veneno, fundit, etc. coll. II, 610, et Ovid. ex P. IV, 10, 31. Sed ita nodus ferro secatur. —326. binominis Histri, ut ap. Ovid. ex P. I, 8, 11, et Stat. Silv. V, 1, 90, nam idem fluvius veteribus a fonte usque ad Mœsiam, quod b. Kolerus putabat et forte Mela II, 3 extr.; vel, teste Plin. IV, 24, ad Illyricum, vel denique, si fides habenda Agathem. Geogr. II, 4, Vindobonam usque Danubius, et inde, donec Pontum Euxinum influit, Hister seu Ister dicebatur. —Dacia (v. 324 ), in qua Getæ habitabant, hod. Moldavia, Valachia et Transilvania.

Cura subit, collem turrita cingere fronte,

Castelloque urbem circumvallare frequenti.

Heu priscis numen populis, at nomine solo

330

In terris jam nota Fides! stat dura juventus:

Ereptamque fugam, et claudi videt aggere muros.

327. collem cf. v. 274. —turrita fronte, aggere, cui turres imponuntur. Cf. v. 331, et Lucan. III, 455, 456.

329. ut ap. Virg. Æ. VI, 879. Nota autem est Fides prisca, cana, antiqua. —330. dura juventus, infelix, dura patiens.

Sed dignam Ausonia mortem putat esse Sagunto,

Servata cecidisse fide. Jamque acrius omnes

Intendunt vires; adductis stridula nervis

335

Phocais effundit vastos ballista molares,

Atque eadem, ingentis mutato pondere teli,

Ferratam excutiens ornum media agmina rumpit.

332. Ausonia Saguntus Modio et Barth. est Romanis addicta eorumque partes secuta Conf. IV, 650, 703. Ab Ardeatibus exstructam interpretatur N. Heins. prob. Drak., qui monet, Saguntum duplicis originis, partim Græcæ, ab Hercule Thebano et Zacynthiis, partim Latinæ, ab Ardeatibus repetitæ, fuisse, et h.l. Ausoniam, Latinam, in laudem, sed III, 178, Graiam per contemtum dici, ut Neapolin Graia munimina, XII, 41 et Græca seu Græcula passim, de quo vide Burmann. ad Petronium, caput 46. —333. omnes Saguntini. —334. stridula, ut λίγξε βιὸς, νευρὴ δὲ μέγ᾽ ἴαχεν Il. δ, 125. —335. Phocais forte Ionica, Græca, et hinc Saguntina: nam poeta epithetis paulo longius petitis uti solet, et Saguntus tam Græca, quam Latina urbs fuit. Vid. ad v. 6, et 332. An Phocais dicta pro Massiliensis, ut sit epith. orn. (vid. Strab. IV, p. 171 sqq.) an pro Phocensis? quorum voc. discrimen ne veteres quidem satis observasse monet Spanhem. ad Callim. H. in Pall. 24. Hinc quodammodo defendi possit, quod Dausq. et alii monent, Saguntinos adpellari posse Phocenses propterea, quod Zacynthus, Thebanus, eorum urbem condiderit, et Phocis a quibusdam referatur ad Bœotiam, vel ager certe Thebanus Phocidem complectatur. Alioquin Phocais, Φωκαὶς, formatur a Phocaia, Φώκαια, Ioniæ seu Phrygiæ minoris urbe, a qua diversa est Phocis, Φωκὶς, parva Ἑλλάδος regio, unde Phocenses, Φωκεῖς, ut a Phocæa Phocæenses vel Phocæi, Φωκαῖοι, vocantur. Marsus suspicabatur, non probabat, Saguntinos ballistarum usum a Massiliensibus, Phocæorum colonis (vid. ad IV, 52) accepisse, qui Bellicarum machinarum fabricis inclaruerunt. —molares, ut ap. Virg. Æn. VIII, 250. Ovid. Metam. III, 59, et Stat. Th. V, 561. —337. Ferratam ornum, hastam ferro præfixam, ex orno, quæ et fraxinus, μελίη, poetis dicitur: nam orni sunt fraxini silvestres.

Alternus resonat clangor: certamine tanto

Conseruere acies, veluti circumdata vallo

340

Roma foret; clamatque super, «Tot millia, gentes

Inter tela satæ, jam capto stamus in hoste?

Anne pudet cœpti? pudet ominis? en bona virtus,

Primitiæque ducis! Taline inplere paramus

Italiam fama? tales præmittere pugnas?»

340. super, insuper, ut ap. Virg. Æn. II, 71; XI, 226, 685, vel desuper, ut ibid. IX, 168; X, 384, e loco altiore, ex aggere. —341. Inter tela, arma, satæ, natæ, h. bellicosæ, armis tractandis bellisque gerendis adsuetæ. —stamus, segnes adstamus, hæremus, ut sedere.

342. ominis, Ovid. Fast. I, 178, omina principiis inesse solent. —343. bonæ primitiæ ducis, præclarum sane initium imperii, mihi delati! cf. Virg. Æn. XI, 156 sq. Vim sarcasmi facile senties.

345

Adcensæ exsultant mentes, haustusque medullis

Hannibal exagitat, stimulantque sequentia bella.

Invadunt manibus vallum, cæsasque relinquunt

Dejecti muris dextras. Subit arduus agger,

Inponitque globos pugnantum desuper urbi.

345. haustus medullis Hannibal, egregie pro, animo concepta virtus et audacia H., qui nil nisi bella spirabat; vel pro, vox H. intima pectora et medullas penetrans; Ern. Cf. Gronov, ad Senec. Thyest. 53 et 242. Intpp. ad Val. Flacc. I, 263. Barth. ad Stat. II, 417 et loca a Drak. et aliis ad h.l. et VIII, 318, congesta, Juven. Sat. VIII, 72. Claud. Cons. Mall. Theod. v. 196. Lucan. VIII, 285. Senec. Troad. 614 al. —346. sequentia bella, Romana, cum hoc arte connexa.

347. cæsasque... dextras, cf. XIV, 490, 491, Lucan. III, 610 sq. —348. Subit, admovetur urbi, arduus agger, machina super muros urbis eminens, unde globus, turba militum inscendat, ut ap. Virg. Æn. II, 47, machina inspectura domos venturaque desuper urbi; Ern.

350

Armavit clausos, ac portis arcuit hostem

Librari multa consueta falarica dextra,

Horrendum visu robur, celsisque nivosæ

Pyrenes trabs lecta jugis, cui plurima cuspis;

Vix muris toleranda lues, sed cetera pingui

355

Uncta pice, atque atro circumlita sulfure fumant.

351. Similiter a Liv. XXI, 8, et XXXIV, 14, describitur falarica, seu phalarica, missile telum, a falis, sou phalis sic dictum, h. turribus ligneis, e quibus catapulta, adeoque multa dextra, emitti solebat. Conf. VI, 214, 273; IX, 339. Festus h.v., Serv. ad Virgilium Æn. IX, 705, seq. (ubi eam sola Turni manu librari monet Drak.; sed vid. ibi Heyne) Stewech. ad Veget. IV, 18, p. 377. Lips. Poliorc. V, 5. Salmas. ad Solin. p. 640 seq. et Casaub. ad Æn. Tact. 34. —353. Telum illud erat hastili abiegno, et cetera tereti, præterquam ad extremum, unde ferrum quadratum, tres longum pedes, et stuppa circumligatum inlitumque pice, exstabat, Liv. l.c. —cui plurima cuspis erat, v. Heyne ad Virg. Æn. I, 419, et Bentl. ad Hor. Od. IV, 2, 29. —354. lues vid. ad v. 174. —355. vid. Liv. et Serv. ll. cc.

Fulminis hæc ritu, summis e mœnibus arcis

357

Incita, sulcatum tremula secat aera flamma.

Qualis sanguineo præstringit lumina crine,

Ad terram cælo decurrens ignea lampas.

356. Conf. Virg. Æn. IX, 705, 706. —357. sulcatum aëra, ut Οἷος δὲ οὐρανόθεν πυρόεις ἀναπάλλεται ἀστὴρ Ὁλκὸν ὑπαυγάζων dixit Apollon. III, 1376.

358. Silius more poetarum sequitur vulgi opinionem de his ἀστέρων διαδρομαῖς et ἀποῤῥοίαις, stellis transcurrentibus seu διάττουσι. vid. Intpp. ad Virg. Ge. I, 365. Æn. II, 693 seq. V, 527, et Spanhem. ad Callim. in Del. 38. —præstringere est vehementer stringere, et stringere vel destringere, sive leviter adtingere (vid. ad IV, 119), sive arte et firmiter prehendere, manu premere eaque desuper mota ramos inpr. exterioribus asperisque partibus, foliis ac frondibus privare, streinfein, abstreinfein; (vid. Cuper. Obss. IV, 5.) et hinc vel nudare re aliqua v.c. gladium vagina (vid. Drak. ad XVII, 164. Gronov. ad Liv. XXVII, 13. Heins. ad Ovid. Fastor. II, 99, 207.) et arbores fructibus, (ap. Virg. Ge. II, 368. Ecl. IX, 61.) vel minuere v.c. rem familiarem ap. Hor. Sat. I, i, 8, et inpr. aciem oculorum et mentis hebetare, obtundere, ut h.l. et ap. Horat. Od. II, i, 18. Cic. Sen. 12. Phil. XII, 2, et ad Brut. ep. 18. Stat. Th. V, 666. Plin. II, 18; XV, 14 extr. Plaut. Mil. I, i, 4. Gell. XII, 13 extr. Senec. ep. 71 extr. Liv. XL, 58, quibus locis in optimis edd. præstringere, non perstringere legitur. —sanguineo, rubente. Conf. v. 461, 462. Plin. II, 25. —crine, flamma ejusque radiis et longo tractu, ut v. 461; VIII, 638. Virg. Ge. I, 367. Æn. V, 528, et Valer. Flacc. I, 205; II, 42. Sic et coma ap. Senec. Œdip. 311 et Herc. Œt. 727. Catull. LX, 77, πυρὸς ἀμφήκης βόστρυχος apud Æschyl. in Prom. Conf. de stellarum comis Dorville ad Charit. p. 746. —crinis de face, quæ quum habet ignem solutiorem, aeris inpetu in caudæ criniumque passorum formam extendi solet; unde Artemidor II, 28, ἀστέρας παγωνίους barbatos adpellavit; Ern.

360

Hæc ictu rapido pugnantum sæpe per auras,

Adtonito ductore, tulit fumantia membra.

Hæc vastæ lateri turris ceu turbine fixa,

Dum penitus pluteis Vulcanum exercet adesis,

Arma virosque simul pressit flagrante ruina.

361. tulit ut XIV, 491.

362. Conf. Th. IX, 554 sq. Val. Fl. VI, 383, et Virg. Æn. IX, 535 seq. —363. Vulcanum exercet, ut Eurus ignem exercens dixit Ovid. Epist. XV, 9. Rem exercere, vel fatigare dicimur, qua multum utimur, ut quasi lassetur. Vid. Burm. ad Val. Fl. III, 162 et ad Virg. Ge. III, 529.

365

Tandem condensis actæ testudinis armis

Subducto Pœni vallo, cæcaque latebra,

Pandunt prolapsam subfossis mœnibus urbem.

365. condensis, condensatis. Conf. Virg. Æn. IX, 514. —Testudinem scutorum, συνασπισμὸν, vulgo h.l. intelligunt, de qua vid. Liv. XLIV, 9. Sed in obpugnationibus magis in usu erat altera testudo, machina lignea, tabulis contexta et coriis vel centonibus obducta, quæ arietes, falces et musculos continebat, et tegebat eos, qui cuniculos agere murumque subruere conabantur. vid. Liv. X, 29; XXXIV, 29. Cæs. B. G. V, 42, 52. Vitruv. X, 19, 21. Lips. Poliorc. I, 8; V, 1. —366. Subducto vallo, h. sursum ductis, eductis, evulsis vel ablatis vallis, aggeri infixis: mox v. 368 aggere victo. An subducto est, simpl. convulso, proruto, ut forma loquendi petita sit a fundamento, quo subducto, ablato, totum ædificium corruit? —cœca latebra, testudine, ut tecta acies, armorum tegmina et cœcus Mars ap. Virg. Æn. IX, 513, 517, 518. Vulgo male de cuniculis cogitant, quos non tam ad murum subruendum, quam ad urbem ingrediendam spectare, jam monuit Drak.

Terribilem in sonitum procumbens aggere victo

Herculeus labor, atque inmania saxa resolvens,

370

Mugitum ingentem cælo dedit. Alpibus altis

Aeriæ rupes, scopulorum mole revulsa

Haud aliter scindunt resonanti fragmine montem.

368. Cf. Liv. XXI, 12. —in sonitum, cum sonitu. —369. Herculeus labor; vid. ad v. 273. —371. Rupes aeriæ, altæ, ut apud Virg. Ecl. VIII, 39. Georg. III, 474; Æn. VIII, 221, scindunt montem, dum revulsæ chasma in monte faciunt; Ern.

Surgebat cumulo certatim prorutus agger,

Obstabatque jacens vallum, ni protenus instent

375

Hinc atque hinc acies media pugnare ruina.

373. Surgebat agger, e ruina murorum. Conf. Lucan. III, 508. —374. ni vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 686. —protenus non confestim expono, sed porro tenus, porro, ut ap. Virg. Æn. V, 485; IX, 337 et Ecl. I, 13, ubi vid. Heyne. —instent, insistant, vel incipiant, de quo vid. Græv. ad Cic. Div. X, 16, et Drak. ad Liv. XXX, 12. —375. ruina valli media, quum in medio esset.

Emicat ante omnes primævo flore juventæ

Insignis Rutulo Murrus de sanguine: at idem

Matre Saguntina Graius, geminoque parente

Dulichios Italis miscebat prole nepotes.

376. Emicat ut ap. Virg. Æn. V, 319. —377. Rutulo vid. ad v. 291. —379. Dulichios, h. Zacynthios, Græcos, qui Saguntum auxerunt. Conf. v. 288 sq.; II, 603. —Dulichium, maris Ionii ins., prope Zacynthium et Cephaloniam. Vid. Heyne ad Virg. Æn. III, 271.

380

Hic magno socios Aradum clamore vocantem.

Qua corpus loricam inter galeamque patescit,

Conantis motus speculatus, cuspide sistit,

Prostratumque premens telo, voce insuper urguet:

381. In ipsa cervicis vertebra. Cf. Virg. Æn. XI, 691, 692, (ubi vid. Heyne in V.L.) et XII, 381. —382. Conantis clamare, et hinc caput tollentis. —sistit, clamare, vel progredi prohibet, dum transfigit. Cf. II, 98. —383. premens telo, ut apud Virg. Æneid. II, 530; VIII, 249, IX, 330, 793; X, 347. —voce urget, maledictis insectatur. Conviciis acerbisque verbis, αἰσχροῖς et ὀνειδείοις ἐπέεσσι, vel χαλεπῷ μύθῳ, et provocare hostem, et victum inprimis, aut male jam tractatum adhuc incessere, non magis barbarorum populorum, quam heroum vitæ consentaneum. Conf. ad v. 398. Burm. ad Val. Fl. IV, 313. Cerda et Heyne ad Virg. Æn. II, 547; X, 737.

«Fallax Pœne, jaces: certe Capitolia primus

385

Scandebas victor! quæ tanta licentia voti?

Nunc Stygio fer bella Jovi.» Tum fervidus hastam

Adversi torquens defigit in inguine Hiberi;

Oraque dum calcat jam singultantia leto;

386. Quoniam Jovem Capitolinum bello quasi superare non potuisti, nunc Jovi Stygio, h. Plutoni, bella fer, infer. V. ad III, 365, in V.L. —387. in inguine v. Hom. Il. ν, 568, 569. —Hiberi, Hispani, ut vulgo putant. Sed nomen proprium est. —388. singultantia in leto, ἀποβλύζοντα, emittentia sanguinem cum singultu.

«Hac iter est, inquit, vobis ad mœnia Romæ,

390

O metuenda manus! sic, quo properatis, eundum.»

Mox instaurantis pugnam circumsilit arma,

Et rapto nudum clipeo latus haurit Hiberi.

392. latus haurit, ut, V, 524, ubi Drak. comparat Ovid. Met. V, 126. Senec. Agam. 890. Val. Fl. VI, 554. Stat. Th. VIII, 666; X, 308. Liv. VII, 10. Curt. VII, 2; IX, 5. Cf. Heyne ad Virg. Æn. II, 600; X, 314.

Dives agri, dives pecoris, famæque negatus

Bella feris arcu jaculoque agitabat Hiberus.