PUNICORUM (continued 2)

562. meum Murrum, suaviter et ad amoris adfectum apte. Conf. ad VIII, 122. —563. noctes, somnum, proprie me noctu. Conf. III, 216; ubi Drak. laudat X, 348, Virg. Æn. IV, 530; Stat. Th. IX, 600. Contra somnus pro nocte ponitur. Vid. ad III, 200. —564 sqq. Confer Virgilium, Æneid. II, 289, sq.

Mens horret, nec adhuc oculis absistit imago.

Nullane jam posthac tua tecta, Sagunte, videbo?

570

Felix, Murre, necis, patriaque superstite felix.

At nos, Sidoniis famulatum matribus actas,

Post belli casus vastique pericula ponti,

Carthago adspiciet victrix, tandemque supremum

Nocte obita Libyæ gremio captiva jacebo.

568. imago, εἴδωλον.

570. Imitat. Virg. Æ. XI, 158 sq. —574. Nocte obita, ut morte obita ap. Virg. Æ. X, 641. —Libyæ gremio, in Libya (ut III, 878; IV, 786; XII, 203) adeoque in terra peregrina et hostili, procul a patria, ut captiva jacebo, moriar et sepeliar: quod non minus fere miserum veteribus videbatur, quam sepulcro prorsus carere; quod vel ex Ovidio tironibus notum. Cf. X, 547; XIII, 875, et Drak. ad IV, 77. —jacere, ut κεῖσθαι, de mortuis et sepultis centies obvium: quod multis exemplis probant Drak. inf. ad v. 594; Passerat. et Broukh. ad Prop. I, vii, 24; Heins. ad Ovid. Trist. III, i, 50; Burm. ad Phædr. I, 24, et ad Petron. III, p. 666.

575

Sed vos, o juvenes, vetuit quos conscia virtus

Posse capi, quîs telum ingens contra aspera mors est,

Vestris servitio manibus subducite matres.

Ardua virtutem profert via: pergite primi

Nec facilem populis, nec notam invadere laudem.»

575. vetuit, prohibuit. —conscia virtus ut ap. Virgilium, Æneid. lib. V, 455; X, 872; XII, 668. —576. Stoice disputat, ut XI, 186 seqq. ubi Drak. laudat verba Sen. Herc. Œt. 111, miser non est, qui mori potest. —telum dicitur quodcumque instrumentum, quo nos defendimus: hinc remedium, tutela, præsidium, vel adjumentum, ut VI, 359; XVI, 62; Cic. Læl. c. 17, et ad Div. VII, 16; Liv. III, 55, 69; IV, 28; VI, 35. Similiter ἀσπὶς ap. Æschyl. Agam. 1446; ἕρκος, ἐρεισμα, πύργος, κίων, ἕρμα ap. Hom. Il. α, 284; δ, 117, 137; π, 549, al. murus inf. XVI, 68; ubi. Drak. monet, sic et murum dici Ovid. Met. XIII, 281; Claud. Cons. Hon. IV, 109; pericli turrim clipeumque Claud. in Rufin. I, 267; clipeum eid. laud. Stilic. II, 62; et Cons. Hon. IV, 433.

578. via Ardua, difficilis, δυσχερὴς, virtutem profert, palam facit, ad eam ducit. Conf. ad IV, 603. —579. populis, vili humilique turbæ. Vid. ad I, 399, et Burm. ad Val. Fl. I, 10. —laudem invadere, ad eam adspirare, occasionem ejus comparandæ cupide amplecti, ut IX, 12, et ap. Virg. Æn. IX, 186. —nec notam laudem, insolita virtutis documenta.

580

His ubi turbatas hortatibus inpulit aures,

Inde petit tumulum, summo quem vertice montis

Amphitryoniades spectandum ex æquore nautis

Struxerat, et grato cineres decorarat honore.

580. inpulit aures ut ap. Virg. Æn. XII, 618, et Ge. IV, 349. —Inpellere, ut pellere, quatere, ferire, pulsare, percutere, verberare aures, vel oculos: de quo v. Drak. ad III, 694, et IV, 7; Burm. ad Quintil. Declam. 301, p. 584, et ad Val. Fl. I, 743. —581. tumulum, sepulcrum, quod Hercules Zacyntho, socio et comiti suo, exstruxerat. Conf. I, 274 sqq.

Excitus sede (horrendum) prorumpit ab ima

585

Cæruleus maculis auro squalentibus anguis.

584. Serpentis portentum, et ipsa quoque verba petita sunt ex Virg. Æn. V, 84. sqq. coll. II, 203 seq. ad quæ loca vid. Heyne. Ab omnibus fere antiquis populis, et primum quidem, ut videtur, a Phœnicibus et Ægyptiis, (de quibus vid. Philo apud Euseb. Præp. Evang. I, 10, p. 40 seq. ed. Vales., Bochart. Hieroz. P. II, p. 429; Ælian. H. Æn. XI, 17; Herodot. II, 72; Barth. ad St. Th. V, 460) serpentibus aliquid divini tribui, ipsique ἀγαθοὶ δαίμονες et Dii quoque haberi solebant. Eorum symbolis genios inprimis hominum et locorum adumbratos fuisse, docent præter Heyn. l.c. et D. Heins. ac Drak. ad h.l., Seguin. Diss. de Agathodæm. et in Select. Numism. p. 85. Gorius ad Donii Incr. antt. p. 44; Meurs. ad Lycophr. Cassandr. v. 1473; Spanh. de Usu et Pr. N. Diss. III, p. 173, 192. Acta Erudit. A. 1723, p. 84 seq. Conf. inf. ad VI, 283 seq. Nec cuiquam id mirum videbitur, qui meminerit, serpentes olim τὸ ἐγχώριον, ubertatem, potentiam, felicitatem, (vid. Seguin. et Spanh. ll.cc.) sapientiam, (unde Apollonium, quamvis, ut Pythagoræus, a comedendis carnibus abstinuerit, δρακόντων καρδίας δήπου καὶ ἥπατος ἀπογεύσασθαι, ὡς ἂν καὶ τῆς παρὰ τούτοις κοινωνήσοι σοφίας, tradit Philost. in ej. vita I, 14, et III, 3) immortalitatem denique et æternitatem, propter orbem suum, innuisse: ut taceam, veteres ipsis vim sanandi, (quocirca Æsculapio sacri fuere, de quo vid. Ælian. H. Æn. XI, 2; Macrob. I, 20, et Festus voc. dracones) et vaticinandi incantandique adsignasse, maxime in Oriente, ubi augures propterea magicis eos carminibus fascinabant. De hac ὀφιομαντείᾳ et ὀφιολατρείᾳ vid. præter laudatos VV. DD. Hermann. de mythis Lyricorum, not. 900; Bochart. Hieroz. I, i, 3, p. 21 et II, iii, 6 et 14; Zornii Bibl. Antiq. T. II, p. 679 seqq. Selden. de diis Syris II, 17; Voss. Theol. gent. IV, c. 63. Nieubov. Itiner. Sinens. p. 56, 61, 92; al. Kircher. China Illustr. p. 25, 32, 41. —ab sede, tumuli parte, ima, ut ab imis adytis ap. Virg. Æn. V, 84. —585. auro squalentibus v. ad I, 211, et Heyne ad Virg. Æn. X, 314.

Ignea sanguinea radiabant lumina flamma,

Oraque vibranti stridebant sibila lingua:

Isque inter trepidos cœtus mediamque per urbem

Volvitur, et muris propere delabitur altis,

590

Ac similis profugo vicina ad litora tendit,

Spumantisque freti præceps inmergitur undis.

587. lingua vibrans se, celeriter huc illuc se movens, adeo ut triplex esse videatur, quod notat Serv. ad Virg. Æn. II, 211; unde trifida et trifulca poetis dicitur. Conf. ad I, 539, et VI, 222; Heins. ad Ovid. Met. III, 34. —stridebant v. ad v. 537.

Tum vero excussæ mentes, ceu prodita tecta

Expulsi fugiant Manes, umbræque recusent

Captivo jacuisse solo: sperare saluti

595

Pertæsum, damnantque cibos; agit addita Erinnys.

592. Conf. sup. ad v. 365. —593. Manes tectorum præsides poeta facit: Lares enim et Manes pro iisdem ab antiquis colebantur, quod vel ex Festo voc. Pilæ patet; unde et Maniam Deam matrem Larum colebant (v. Macrob. Sat. I, 4), et primo omnium in urbium obsidionibus manes excantabant, cantuque eliciebant, D. Heins. Conf. Macrob. Sat. I, 7; Apul. de Deo Socr. p. 50, et Martian. Cap. II, p. 40; ubi docet, Manes ac Lemures, si vitæ prioris adjuti fuerint honestate, in Lares domorum urbiumque verti: si autem depraventur ex corpore, Larvas vocari ac Manias. Plura vid. ap. Guther. de jure Manium, et Noris. Cenot. Pis. Sed possis etiam tecta de tumulo Zacynthi (v. 581), vel de aliorum mortuorum cæsorumque tumulis, vel de tota urbe, et Manes umbrasque de animabus, circa tumulos suos vagantibus, adcipere. Vid. Heyne Obss. ad Tibull. III, ii, 15. —594. Sperare saluti, ut X, 630 desperaverit urbi, et ap. Thucyd. ἐλπίζειν τῇ τύχῃ Lefeb. —595. damnant, recusant, spernunt, ut III, 331; VII, 105. Cf. V, 60. —agere et agitare, h. stimulare, incitare, vel angere, vexare, Furiæ passim dicuntur. Ernesti monet, voce addita etiam simpl. vim adverbii insuper exprimi posse, hoc sensu: non satis est, Saguntinos de salute desperare, et damnare cibos, sed agit eos insuper Erinnys, furore et amentia inbuens, ut eo alacrius mortis consilium capiant. Cf. inf. XIII, 291 sqq.

Haud gravior duris Divum inclementia rebus,

Quam leti proferre moras: abrumpere vitam

Ocius adtoniti quærunt, lucemque gravantur.

Certatim structus subrectæ molis ad astra

600

In media stetit urbe rogus; portantque trahuntque

Longæ pacis opes quæsitaque præmia dextris,

Callaico vestes distinctas matribus auro,

Armaque Dulichia proavis portata Zacyntho,

Et prisca advectos Rutulorum ex urbe Penates.

597. moras proferre, ut moras trahere dixit Virg. Æ. X, 888, et moras producere Terent. And. III, v, 9. —moræ propr. non proferuntur, sed meta, finis, Schmid. —abrumpere vitam quærunt ut ap. Virg. Æ. IV, 631, invisam quærens abrumpere lucem. Locutio a Parcarum filo petita. Conf. ad VII, 33. —598. gravantur lucem tolerare, vel propter lucem; βαρύνονται τὸν βίον, ægre ferunt vitam, ipsis gravem et molestam. Gravamur re, quam quum maxime sustinemus et utcumque ægre ferimus; at gravamur rem, quam, si jam ferimus, tentamus excutere, vel nondum susceptam recusamus ac procul habemus: quod pluribus docent, a Drak. laudati, Gronov. ad Sen. Thyest. v. 106, ad Liv. XXI, 23, et in Diatr. Stat. c. 24, et Græv. ad Justin. XX, 2.

599. Conf. Liv. XXI, 14 et Appian. Hisp. c. 12. —struere voc. propr. de acervo et rogo: unde strues. —600. stetit ut ap. Virg. Æ. III, 63, et Val. Flacc. I, 98. —601. Longæ pacis opes, longa pace quæsitas, quæ eleganter mites opes vocantur XIV, 653; Draken. —602. Callaico conf. ad v. 397. —603. Dulichia Zacyntho vid. ad I, 289 et 379. —604. Rutulorum conf. I, 291 seq.

605

Huc quidquid superest captis, clipeosque, simulque

Infaustos jaciunt enses, et condita bello

Effodiunt penitus terra, gaudentque superbi

Victoris prædam flammis donare supremis.

605. captis, mox capiendis, vel qui sibi jam capti videbantur. Qui brevi in hostium potestate erant futuri, Schmid. Conf. V.L. —606. condita aurum argentumque bello, in belli usum, et belli tempore. —608. flammis supremis, rogo, ut ignis supremis ap. Ovid. Am. I, xv, 41.

Quæ postquam congesta videt feralis Erinnys,

610

Lampada flammiferis tinctam Phlegethontis in undis

Quassat, et inferna superos caligine condit.

Inde opus adgressi, toto quod nobile mundo

Æternum invictis infelix gloria servat.

610. Loca simil. infra XII, 714; et Claud. in Rufin. I, 121, 122. Drak. qui etiam lampada proprium Furiarum gestamen esse notavit coll. Prop. I, iii, 70 (ubi v. Broukh.); Sen. Thyest. 251, et Med. 15, al. —611. superos, homines, vel locos, ut contra inferi. —612. Ornatissima urbis fame confectæ, hominumque a desperatione omnium rerum ad rabiem versorum, imago, lineis quasi et coloribus variis, iisque fortissimis, distincta: et hanc animus magis abhorret, quam justo miserationis sensu contemplatur, ita nihil fere eorum, quæ ad fœditatem rei facinorumque atrocitatem declarandam augendamque valere possint, poeta prætermisit. Ipsa Tisiphone, adscititia specie abjecta, horrendam Furiæ formam resumit, miserosque homines, in furorem conjectos, ad cædes cognatorum perpetrandas concitat. Si Appiano b. Hisp. c. 12, fides habenda, Saguntini, noctu eruptione in Pœnorum stationes facta, omnes occisi sunt, et tum mulieres, obtruncatis prius liberis, vel suspendio vitam amiserunt, vel ex tectis se præcipitarunt. —opus, suicidium et combustionem. —nobile, memorabile, clarum. —613. invictis, quorum mens et fides erga Romanos invicta fuit.

Princeps Tisiphone, lentum indignata parentem,

615

Pressit ovans capulum, cunctantemque inpulit ensem,

Et dirum insonuit Stygio bis terque flagello.

Invitas maculant cognato sanguine dextras,

Miranturque nefas aversa mente peractum,

Et facto sceleri inlacrimant: hic, turbidus ira,

620

Et rabie cladum, perpessæque ultima vitæ,

Obliquos versat materna per ubera visus:

Hic, raptam librans dilectæ in colla securim

Conjugis, increpitat sese, mediumque furorem

Projecta damnat stupefactus membra bipenni.

625

Nec tamen evasisse datur: nam verbera Erinnys

Incutit, atque atros insibilat ore tumores.

614. Furiæ tribuitur, quod insania et furor efficit: —lentum et cunctantem, quia debilis senum manus, ipsique a tam diro facinore abhorrent. —615. Pressit, inpressit, infixit altius, adjuvit manum in gladio alte, capulo tenus, infigendo. Conf. VI, 703. —616. Cf. Virg. Æn. VI, 570 sq.

623. increpitat sese, damnat et abominatur facinus peractum, et damnat medium furorem, in medio actu crimen suum adnoscit; Ern. —medium furorem damnat, h. cædem semiperfectam. A contextu et usu loquendi abhorret Schmidii explicatio: summum f. priusquam incipiat decrescere. —624. stupefactus, torpens, κατὰ membra.

625. Nec tamen evasisse, effugere cædem, ea abstinere, datur marito: nisi malis evasisse mortem datur conjugi. —verbera Incutit, ut ap. Virg. Æn. VII, 336 et 451. Furia acrius urgebat, et furorem ardoremque, qui resederat, rursus excitabat ad cædem perficiendam. —626. insibilat ore, præclare pro vulg. inspirat, anguium quasi sibilo inmittit. Cf. v. 546 sq.

Sic thalami fugit omnis amor, dulcesque marito

Effluxere tori, et subiere oblivia tædæ.

Ille jacit, totis connisus viribus, ægrum

630

In flammas corpus, densum qua turbine nigro

Exundat fumum piceus caligine vertex.

628. Effluere ex animo, vel excidere et decidere pectore dicuntur, quæ obliviscimur. Vid. Broukh. ad Tibull. III, i, 20.

631. Cf. v. 659. Exundat κατὰ fumum vertex piceus caligine, h. atra fumi nubes simul cum flamma emergit: nam flamma et fumus undæ modo, seu fluctuatim exsurgunt: unde poetis undæ et undare, seu exundare, ac fluere dicuntur. Vid. Ind. et cf. Virg. Ge. I, 472, et Æn. II, 609; VIII, 257; inpr. XII, 673. Plura exempla desideranti suppeditabunt N. Heins. ad VII, 355; et Burm. ad Val. Fl. II, 196. —vertex flammæ ut IV, 306; VII, 355; VIII, 655. Sic et apex, X, 558; et ap. Virg. Æn. II, 683, ubi vid. Heyne. Sordidum flammæ trepidant rotantes Vertice fumum, Hor. Od. IV, xi, 11, ubi vid. Jani.

At medios inter cœtus pietate sinistra,

Infelix Tymbrene, furis; Pœnoque parentis

Dum properas auferre necem, reddentia formam

635

Ora tuam laceras, temerasque simillima membra.

Vos etiam primo gemini cecidistis in ævo,

Eurymedon fratrem, et fratrem mentite Lycorma,

Cuncta pares; dulcisque labor sua nomina natis

Reddere, et in vultu genetrici stare suorum.

632. pietate sinistra, perversa. Conf. Ovid. Met. VII, 339 sq., et VIII, 477. Patrem ipse interimit, ne ab hoste occidatur. —633. parentis necem, ejus occidendi potestatem. —634. reddentia formam, etc. Cf. Jani ad Hor. Od. IV, v, 23. —635. temerasque, vid. ad I, 11.

636. Poeta more suo legit vestigia Virg. Æn. X, 390 sqq. ubi vid. Heyne. Sed vss. 640... 649 luxuriantis sunt ingenii, et magis Ovidii lusibus, quam epicæ gravitati congruunt. Conf. tamen Bulæus et Burm. ad Val. Fl. I, 368. Barth. ad Stat. Theb. IX, 295, et, quos Drak. laudat, Plaut. Prolog. Menæchm. v. 8 sq. Quint. Declam. VIII, p. 129 et 138; Gronov. Diatr. Stat. c. 9; et Iscan. bell. Troj. II, 176, ubi vid. Dresem. —637. mentitus, referens speciem, similis, ψευδαλέος, μιμηλὸς, ἐεισάμενος, ἀποματτόμενος, ut ap. Val. Fl. VII, 155, 211. D. Heins. Add. quos Drak. laudat, Claud. in Rufin. 136; Cons. Hon. III, 141; de laud. Stil. II, 249; bell. Get. v. 320; de rapt. Pros. I, 255; Erhard. ad Petron. c. 100 al. —638. dulcis labor, ut gratus parentibus error apud Virg. l.c. —639. in vultu suorum stare, hærere, eum continuo observare, ut filios certis signis dignoscere disceret. —stare Marsus exponit, non dubitare.

640

Jam fixus jugulo culpa te solverat ensis,

Eurymedon, inter miseræ lamenta senectæ:

Dumque malis turbata parens, deceptaque visis,

Quo ruis? huc ferrum, clamat, converte, Lycorma;

Ecce simul jugulum perfoderat ense Lycormas.

645

Sed magno, quinam, Eurymedon, furor iste? sonabat

Cum planctu, geminæque nota decepta figuræ,

Funera mutato revocabat nomine mater;

Donec, transacto tremebunda per ubera ferro,

Tunc etiam ambiguos cecidit super inscia natos.

640. Gemini necem sibi ipsi consciscunt, quo facto mater super filiorum corpora concidit, quorum nomina etiam post mortem commutat. —culpa, ne matrem occideres, ut patrem Tymbrenus. Cell. —641. senectæ, matris senectute jam confectæ. —643. huc, in me. —644. jugulum suum.

647. Funera, cadavera, mortuos filios, ut ap. Virg. Æn. VI, 510; IX, 492; cf. Burm. ad Val. Flacc. VII, 643, et ad Quintil. Declam. XII, 26. —revocabat ad vitam, more veterum, quo mortui conclamantur et vocantur. Conf. Lucret. III, 470; et Heyne ad Virg. Æn. II, 644; et ad Tibull. III, 2, 15.

650

Quis diros urbis casus, laudandaque monstra,

Et fidei pœnas, et tristia fata piorum

Inperet evolvens lacrimis? vix Punica fletu

Cessassent castra, ac miserescere nescius hostis.

650. Silio ante oculos observabantur duo Maronis loci, Æn. II, 6... 8, et v. 361 sqq. Conf. inf. V, 420 sqq. —monstra dicuntur omnes res insolitæ et portentosæ, vel quæ præter naturam fiunt, v.c. monstrosa phænomena ap. Virg. Æn. III, 583, ostenta et prodigia, τέρατα, ibid. II, 172; III, 59; V, 659; monstra pœnae, h. pœnæ insolitæ et inmanes, infra VI, 583; monstra, ἄτοπα, indigna, ingloria, X, 61. Hinc monstra h.l. possunt esse insolita facinora et atrocia, cædes cognatorum, laudanda, quia ex fidei constantia manarunt: nisi malis jungere monstra fidei, h. rara et insolita fidei specimina, δείγματα, ut virtutum monstra dixit Flor. I, x, 8, et miraculum audaciæ, Liv. II, 10; cf. Grut. ad Hist. Aug. p. 4. Cell. laudanda putat esse ex disciplina Stoicorum, qui talia facinora laudabant. Dausq. exponit memorabilia, quale memoret Plin. VII, 3, extr. «in uterum protinus reversus infans Sagunti, quo anno ab Hannibale deleta est.» —652. Evolvere, ab initio repetere, et hinc exponere, narrare, ut apud Virg. Ge. IV, 509; Æn. IX, 528; Stat. Th. I, 2; cf. Ind. —vix Punica ... hostis. Cf. Virg. Æ. II, 6, 7; XI, 259 (ubi vid. Cerda et Heyne), et, quos Draken. laudat, Ovid. in Ibin. v. 207 seq., et Trist. III, ix, 59; Sen. Agam. v. 521. —653. miserescere nescius hostis, ut X, 491, qui locus ad verbum expressus ex Virg. Ge. IV, 470.

Urbs, habitata diu Fidei, cæloque parentem

655

Murorum repetens, ruit inter perfida gentis

Sidoniæ tela, atque inmania facta suorum,

Injustis neglecta Deis: furit ensis et ignis;

Quique caret flamma, scelerum est locus! Erigit atro

Nigrantem fumo rogus alta ad sidera nubem.

660

Ardet in excelso proceri vertice montis

Arx, intacta prius bellis: hinc Punica castra,

Litoraque, et totam soliti spectare Saguntum:

Ardent tecta Deum; resplendet imagine flammæ

Æquor, et in tremulo vibrant incendia ponto.

654. Bene transtulit locum Virg. Æn. II, 363 sqq. —655. Murorum parentem, conditorem, auctorem (de quo, si tanti est, vid. Drak. ad h.l. et Bentl. ad Hor. Od. III, iii, 65, qui ad fastidium docti sunt) scil. Herculem. Cf. I, 273 sqq. —657. neglecta Deis ut ap. Hor. Od. I, ii, 35. —658. scelerum est locus, cædibus polluitur.

663. Cf. XII, 732, et Heyne ad Virg. Ge. II, 281; Æn. II, 312, inpr. VII, 9 (ubi cf. Cerda); VIII, 22 sq., et Burm. ad Val. Flacc. III, 558, et ad Petron. 127. —664. vibrant, vid. ad v. 587, et ad I, 539.

665

Ecce inter medios cædum Tiburna furores,

Fulgenti dextram mucrone armata mariti,

Et læva infelix ardentem lampada quassans,

Squalentemque erecta comam, ac liventia planctu

Pectora nudatis ostendens sæva lacertis,

670

Ad tumulum Murri super ipsa cadavera fertur.

Qualis, ubi inferni dirum tonat aula parentis,

Iraque turbatos exercet regia Manes,

Alecto, solium ante Dei sedemque tremendam,

Tartareo est operata Jovi, pœnasque ministrat.

665. Scena postrema, non minus ornate, et ad mœroris furorisque vim apte expressa. Tiburna iterum in conspectum prodit, sed sup. v. 14 seq. ipsa Tisiphone. quæ itaque denuo formam mutasse videtur. —668. erecta comam, furentis habitus. Cf. Heyne ad Virg. Æn. VI, 48, et Burm. ad Val. Fl. II, 213. —Squalentem cruore, vel quia squalor sordesque lugentibus tribuuntur.

671. Cf. Virg. Æn. VI, 555 seq., 570 seq.; Hom. Il. ι, 565 sq. —672. Ira regia, regis, h. iratus rex inferorum. —exercet, vexat. —674. Jovi Tartareo, ut Jovi Stygio, I, 386; nigro, VIII, 116, ubi vid. Drak. Ζεὺς χθόνιος et καταχθόνιος ap. Orph. H. XVII, 1, et Hom. Il. ι, 457. —operata est ἀορίστως pro operatur, h. operam dat, vel operari solet. Vid. ad v. 70.

675

Arma viri, multo nuper defensa cruore,

Inponit tumulo inlacrimans; Manesque precata,

Adciperent sese, flagrantem lampada subdit.

Tunc rapiens letum, «Tibi ego hæc, ait, optime conjux,

Ad Manes, en, ipsa fero.» Sic ense recepto

680

Arma super ruit, et flammas invadit hiatu.

675. Arma nuper defensa, cf. I, 519 sqq.

678. rapiens letum, vid. ad I, 569. —hæc arma, δεικτικῶς. —679. ense recepto sc. in viscera, vel corpore, ut X, 7, et ap. Cic. Rosc. Am. 12. —680. hiatu, patulo quasi ore, cupide haustura. Cf. IV, 336.

Semiambusta jacet nullo discrimine passim

Infelix obitus, permixto funere, turba.

Ceu, stimulante fame, quum victor ovilia tandem

Faucibus invasit siccis leo, mandit hianti

685

Ore fremens inbelle pecus, patuloque redundat

Gutture ructatus large cruor: incubat atris

Semesæ stragis cumulis; aut, murmure anhelo

Infrendens, laceros inter spatiatur acervos.

681. Non penitus cinefieri dedecorosum et inominale, Dausq. —682. Infelix obitus, ut v. 570. —funere, ut v. 647.

683. Ornatissima comparatio, quam Silius, ut multi alii, mutuatus est a Virg. Æ. IX, 339 sqq., et X, 723 sq. Conf. etiam Æn. IX, 59 sqq., et Burm. ad Val. Fl. VI, 613 sq. Sed h.l. ad confusam semiambustorum mortuorumque stragem spectat. Utraque scena non magis fœda, quam miserabilis. —686. atris, infelicibus; vel ob atrum cruorem. Vid. ad V, 165. —688. laceros, lacerarum ovium.

Late fusa jacent pecudes, custosque Molossus,

690

Pastorumque cohors, stabulique gregisque magister;

Totaque vastatis disjecta mapalia tectis.

Inrumpunt vacuam Pœni tot cladibus arcem.

Tum demum ad Manes, perfecto munere, Erinnys

Junoni laudata redit, magnamque superba

695

Exsultat rapiens secum sub Tartara turbam.

689. Canes Molossi, ex Epiro, robore insignes, et non minus ad custodiam gregis, quam ad venationem idonei erant. Poetæ autem epitheta a præstantiori aliquo genere repetere solent. Vid. ad I, 421.

692. Cf. Liv. XXI, 24, 25.

694. superba, læta prospero rei eventu. De Furiæ reditu ad Orcum pauca dixit, non ausus in certamen descendere cum Virg. Æneid. lib. VII, vers. 540 seq.

At vos, sidereæ, quas nulla æquaverit ætas,

Ite, decus terrarum, animæ, venerabile vulgus,

Elysium et castas sedes decorate piorum.

Cui vero non æqua dedit victoria nomen,

700

(Audite; o gentes, neu rumpite fœdera pacis,

Nec regnis postferte fidem!) vagus exsul in orbe

Errabit toto, patriis projectus ab oris;

Tergaque vertentem trepidans Carthago videbit.

696. Eximium epiphonema, quod ad sensum commiserationis, cui ipsum poetam indulgere videmus, augendum, et, inde a v. 99, ad invidiam Hannibali faciendam, permultum valet. Cf. IV, 396, et Virg. Æn. IX, 446 sqq. —sidereæ, divinæ, eximiæ. —quas nulla æquaverit ætas, quibus nulli unquam mortales æqui, æquales, pares fuerint scil. fide et constantia, adeoque gloria. —697. Ite, decorate, sine copula media, ut sæpe fit, Drak. qui laudat Heins. ad Claud. de R. P. I, 92. —698. De Elysio, v. Herman. Mythol. Lyric. p. 473 sqq. Heyne ad Virg. Æn. VI, 637 sqq., et ibid. Exc. VIII; it. Opusc. Academ. T. I, p. 395. sqq. —castas sedes, ubi sunt animæ castæ a vitiis et peccatis, adeoque piæ, sanctæ, ut castum agmen ap. Claud. de Rapt. Pr. II, 322; cf. ad I, 481. —699. Poeta eodem artificio usus est, quo Maro Æn. X, 501 sq. ubi vid. Heyne. Cf. inf. XIII, 874 sqq. —non æqua, injusta. —701. exsul Hannibal in Syria, Creta et Bithynia, quod vel ex Liv. XXXIII, 47, 49; XXXIV, 60; XXXVII, 23, 24, et XXXIX, 51, notum.

Sæpe Saguntinis somnos exterritus umbris

705

Optabit cecidisse manu; ferroque negato,

Invictus quondam Stygias bellator ad undas

Deformata feret liventi membra veneno.

704. Olim credebant, interfectorum animas eos, quorum scelere perierant, hostiliter persequi, Drak. qui laudat XVII, 161 sqq. Claud. in Rufin. II, 324 sq., et Broukh. ad Tibull. I, vi, 15. Add. Virg. Æ. IV, 385 sq. —705 sqq. Optabit in pugna, ut virum fortem decet, cecidisse, et, hac morte negata, indigno modo necem sibi veneno consciscet. Illud optat ipse infra XVII, 265 sq. Cf. XIII, 892, et Liv. XXXIX, 51. —manu, non sua, sed hostium, ut ap. Virg. Æn. II, 645 (ubi vid. Burm. et Heyne), vel in pugna, ut ap. Virg. Æn. II, 434 et passim, etiam in prosa. De manu viri fortis, qua cecidisse heroibus maximum mortis solatium fuerit, præter Dausq. accipit Drak. ad IV, 672, ubi V, 561 sq.; IX, 426; X, 303; Virg. Æn. X, 829; et alia loca confert, ut ad hoc loco verba Sen. Agam. v. 515. Felix vocatur, cadere qui meruit manu, unde ap. Virg. Æn. II, 434, verba ut caderem manu jungenda putat.

Liber II: Variæ Lectiones

1. Cæruleis, quod usitatum maris epitheton est, Col. et omnes edd. teste Drak. Sed, si Lefeb. fides potius habenda est, in quibusdam edd. æruleis, et in R. 2, hæruleis exstat. Herculeis Ox. et Put. Non male, si non, ut I, 199, fretum Gaditanum, quo legati, Romam petentes, non transmittebantur, sed mare Sagunto, vel Monœco proximum intellexeris. Conf. I, 273, 585; porrecta R. 2. —4. numerabat Tell. quod arridebat Cell. et arridere potest, coll. I, 72, 364, et Virg. Ge. IV, 209. Sed memorare idem fere esse, quod numerare, recensere, jam monuit Drak. —5. atra dies quosdam legere, ad oram Silii notavit N. Heins. conf. Virg. Æn. VI, 429; XI, 28. Sed poetam h.l. in oppositione vocum ter centum avos et una dies ludere, observat Drak., ut Ovid. ex P. I, 2, 4, et Fast. II, 236. —8. Poplicola ex fide marmm. (v.c. ap. Gruter. p. 150, inscr. 7 et bis p. 296.) et auctorum Græcorum, Dionysii, Plut. et Dionis, scribendum putabant N. Heins., Drak., Sigon. ad Liv. II, 8, et Schott. ad Auctor. de Vir. Illustr. c. 15. Omnes tamen libri h.l. habent Publicola, vel Poblicola, ut in numo ap. Mediobarb. p. 31. et in Fastis Capitol. ap. Gruter. p. 289. Præterea a populus formatur populicus et populicola, (h. populum colens, δημοκηδὴς ap. Dionys. L. V. et Plut.) pro quo olim non modo poplicus et Poplicola, sed et molliore forma publicus et Publicola dicebatur. Conf. Vorst. ad Val. Max. IV, i, ex. 1. Folci Col. Volesi nomen legitur etiam inf. XIII, 244, et ap. Liv. I, 58; II, 30; Juven. VIII, 182. Dionys. Halic. II, 46. Plutarch. et Gruter. p. 6 et 460. Volusus est ap. Rutil. Itin. I, 169, in Inscript. Aræ Terentinæ, in Fastis Capitol. et in numo gentis Valeriæ ap. Patin. Zosimus, a Cell. laudatus, lib. II, pr. Valeriorum originem a Valeso quodam Sabino repetit; unde Valesius, et postea Valerius, judice Pompon. Leg. II, D. de orig. jur. n. 36. Conf. Spanhem. de U. et P. N. p. 60 et Heins. ad Ovid. ex P. III, 2, 105. —9. Insculptum Ox. —10. fastus, non fasces, Ox. Put. et a m. pr. Tell. Fastus et fastos recte dici monent Bentl. et Jani ad Horat. Od. III, 17, iv; IV, 14, iv, et, quos Drak. laudat, Heins. ad Ovid. Fast. I, 11, ad Claud. Cons. Honor. IV, 155, et Cons. Mall. Theod. v. 2; Gronov. ad Senec. Consol. ad Polib. c. 33; Scalig. Emend. Temp. p. 501; Priscian. Gramm. VI, p.m. 197 al. —17. Perfossos malebat D. Heins. Pertusos N. Heins., refragg. Dausq. et Drak., qui voc. cæde tam ad perfusos, quam ad rubentia referunt. —19. Tyrrheno c. t., ut ap. Virg. Æn. VIII, 526, et Stat. Th. III, 650, suspicari possis, quia et doctius est, et aures minus obfendit. Sed vid. ad I, 123.

26. Hunc versum e c. Col. restituere Carrio et Modius, extruso alio, Insequitur, verbis amens trepidantia castra, quem Nicander in ejus locum substituerat, ut loco mutilo mederetur: nam priscæ edd. neutrum agnoscunt. —29. petis malebat N. Heins. cui sequentia favent.

39, 40. Hi versus transponendi, auctore N. Heins. Post muros hunc versum, Navis: festinantque ruuntque ante ora suorum, aut alium ejusmodi excidisse putabat Dausq. Sed vid. not. —48. evincta Col. ut inf. v. 341, et ap. Virg. Æ. V, 269, 365, 494, 774; VIII, 286; Tibull. I, 7, vi; Vulgg. en vincta; alii et vincta, victa, vita. —51. præferre R. 3; Parm. Marsi Veneta, Junt et al. —52. æternum Imperet, et Col. et Ox., unde Æternum imperitet populis recte, opinor, emend. N. Heins., quod et probavit Drak., et recepit Lefeb. seclisque Col. Ox. R. 3; Parm. quod ad diuturnitatem, ut τὸ populis ad magnitudinem imperii spectat. Vulgo sedisque, solemni librarr. incuria, qua, literas cl sæpius in d coaluisse, et contra literam d in cl divisam esse, exemplis docet Drak. —53. Regna e c. Col. restituere Modius, N. Heins. et Drak., non improbb. Dausq. Cell. et Lefeb., qui vulgatam lect. Signa servarunt, h. exercitum victorem, arma victricia late proferat. —54. omina, non omnia, scripti et priscæ quædam edd.

56. Libyas Col. Libyes Ox. Libycas Put. Vulgo Libycos. Vid. ad I, 189. —58. Hasbytæ, Hasbitæ aberrat. Nomen illud Drak. deductum putat ab Asbytis, Libyæ populo, qui Ἀσβύται dicuntur Ptol. IV, 4, sed Ἀσβύσται Herodot. IV, 170. Steph., Prisciano in Perieg. v. 195; Dionys. v. 211; ap. Tzetz. in Lycophr. p. 122; et Plin. V, 5; ed. Hard. cf. Intpp. ad Virg. Æn. XII, 362, et Salmas. Exerc. Plin. p. 270. Iarbæ Col. vid. ad I, 417, Vulgg. Hyarbæ, et Drak. Hiarbæ. —59. arva Medusæ suspicari possis coll. Lucan. IX, 626. Sed et vulgata bene se habet. Vid. not. arva Medusæ pro antra etiam conj. Schrader in observatt. p. 26, 27, quoniam voces illæ passim confundantur, (vid. Burm. ad Lucan. VI, 408) et sic Hammonis filio præclarius imperium reddatur. —60. iniquo sole Junt. Ald. Gryph. Antwerp. al. i. a sole Med. Vulgatam lect. tuetur Drak. coll. Terent. Andr. I, 5, 33, et Cic. pro Cluent. c. ult. ubi vid. VV. DD. —64. Getulus quidam. Male! Gr. Γαιτούλοι. —67. Vereor, ut hic versus sit a Silii manu; languet certe et versus præc. sententiam repetit. —69. Vulgg. assueverat, quod primus Nicand. ap. Junt. dedit, verbo perperam ex v. præc. repetito: defenderat scripti et priscæ edd. quod Cellar. exponit, quasi transmittendo et transigendo arcuerat; et Drak., venatu defenderat virginitatem ab illecebris procorum. Sed defendere vitam est forte id. qd. tueri, h. servare, tolerare eam. N. Heins. conf. v. 673 hujus libri qui tamen ad sententiam h.l. expediendam nihil omnino valet. Idem conji. exegerat. Propius ad literarum ductum accedit emendatio Burm. impenderat; proxime vero, quod reposuit Lefeb. dependerat, h. impenderat, ut ap. Lucan. X, 80: Conf. idem VIII, 100, et Colum. IV, vii, 22; X, i, 20. Sed utrumque cum tertio casu jungi solet. Fortassis deferverat κατὰ annos, vel duraverat, vel diffuderat, et, nescio quid, scripsit poeta: extenderat suspic. Schmid. coll. v. 103. Sed ibi est longius tolerare, ut v. 524; III, 96 et al. —70. molita Tell. R. 3. Ben. Ald., non improb. Lefeb. si legatur, non calathos molita manu. —75. Hæmum, Thraciæ montem, pro Hebrum, substituendum censebant Burm. et Drak. coll. Claud. de laud. Stilic. III, 307, 308, quia nemo per flumina currit. Non male: sed vulgata quoque lectio defendi potest. Si quid tamen mutandum, scriberem cursuque fatigant Eurum (vid. Heyne ad Virg. Æn. I, 317.), vel pulsuque fatigant. Vid. not. Geræque quidam codd., teste et prob. Dausq., qui Geras sibi non nescios dicit, sed forte cum Gerrhis eos confudit, quod et suspicatur Drak.

78. dono crinem, non crinem dono, Col. nodo conji. D. Heins. probb. N. Heins. Drak. (qui speciem Amazonæ, crinibus nodatis ornatæ, ex Gronov. Thes. Antt. Gr. T. I, exibuit) et Lefeb. qui τὸ nodo recepit, coll. Virg. Æn. IV, 138, et Senec. Hipp. v. 399, ut adeo Hasbyte eodem, quo Hesperides, modo crines nodo, h. in nodum religaverit, retro collegerit; vel religaverit nodo, h. retiolo aureo, κρωβύλῳ Hesperidum, quem fortasse ab ipsis dono acceperit. Si posterius verum est, non est quod vulgatam lect. sollicitemus; si prius, vox Hesperidum importuna est, et crediderim fere, poetam H. modo, vel, præeunte Virg. Æn. I, 320, Harpalyces modoque, vel nodoque sinum scripsisse: etsi ad morem Hesperidum, crines in nodum cogendi, Silius etiam inf. III, 284 respexisse videtur, et, si vel maxime ignotus est, locus tamen noster non majore interpolationis suspicione laborat, quam similis Horat. Od. II, 11, extr. ubi vid. Bentl. et Jani. —79. fulgentem, non fulgenti, Col. et Ox. lævam, non lævum Col. —80. Thermodontiaca, non Thermodoontiaca, Put. Θερμώδων, οντος, dicitur Ponti fl. qui Ponto Euxino miscetur. Conf. VIII, 433, et, quos Drak. laudat, Stat. Silv. I, 6, 56. Intpp. ad Virg. Æn. XI, 659; ad Prop. III, 12, (al. 13) 16; Heins. ad Claud. de R. P. II, 66; ad Ovid. Met. II, 249. Add. Intpp. ad Val. Fl. IV, 601 et al. —86. tumuloque propinquum conj. Best, et recepit Lefeb. prob. Drak., ut sensus sit: dum, equos in gyrum flectens, sequitur, h. petit (ut I, 141; Virg. Æn. V, 629; Ovid. Epist. VII, 10, et Fast. VI, 109; Cic. ad Att. X, 18 ubi vid. Græv.) campos colli, in quo Saguntus condita, propinquos. Non male: at, qui in campo sunt, tela in urbem alte sitam frustra mittere videntur. Dum secat in gyros campum emend. N. Heins. coll. inf. v. 171. Sed vulgatam forte lectionem non male ita expedias: Electissimum pulcherrimumque equitatum Asbyte ipsa ante prima signa ducit, et, dum in campo circa urbem longius procedit, (vel in campo viam, seu iter sequitur, ut ap. Ovid. Pont. I, 4, 38; II, 10, 18; Virg. Æn. II, 737) collem, vel tumulum, (τύμβον, ut ap. Virg. Æn. XI, 849 sq.) urbi propinquum, conspicit et occupat, unde jacula in superiores urbis, celli inpositæ, partes mittit.

92. Deligit Col. unde Derigit suspic. Drak., quod Lef. edidit, ut sit pro, mittit e muris, non id. qd. dirigit, quæ verba communiter olim usurpata putabat Drak. ad IV, 676. Ego potius crediderim, verbum derigere soli librarr. fraudi et incuriæ deberi. Conf. ad IV, 540; VI, 228; IX, 583; Virg. Ge. II, 281; Æn, I, 401, et loca in notis laudata. —94. armis malebat N. Heins. suffrag. Drak. Non male: certe vulgata friget. —96. dimisit Put. et Parm. divisit (h. jaculo transfixit, ut ἐδάϊξε Hom. Il. φ, 147, et βάλε μέσσην Il. ψ, 875) R. 3, et Med. quod probavit N. Heins. ad Claud. in Rufin. II, 25, et recepere Cell. et Drak. qui posterior demittere de eo tantum dici posse existimabat, qui in loco superiori ipse est et in inferiorem mittit; quo sensu fundæ VIII, 526, vel tela aliaque avem cælo demittere dicantur, non autem homo, qui tela jaculatur. Sed vid. Val. Fl. I, 94. Similiter dejicere dixit Virg. Æn. V, 542 et XI, 580, unde dejecit h.l. emend. N. Heins., quod ne ipsi quidem Drak. displicuit, cui nec Burm. conj. defixit spernenda videbatur. Nos vulgatam lectionem servavimus cum Lefeb. et Schmidio, qui posterior monet, fundam et tela non semper ave esse superiora, et hominem semper aliquo instrumento uti, quo quid dejiciat, adeoque funda, seu telis avem demittere posse. —98. rueratque, vel ruere atque, h. ruebat, maluerit N. Heins. —99. in cantu R. 2, unde fera, incautus... arcus, h. a quo non cavebatur, reposuit Lefeb. Non male, si inopina s. i. pro inopino s. i. dictum acceperis. —103. artæ, non arctæ, semper in Col. et optimis quibusque codd. occurrit teste Drak. ad VII, 280, ubi laudat Pier. ad Virg. Æ. I, 293; II, 146; Castal. ad Rutil. Itin. II, 20; Lambin. ad Lucret. I, 71; Gronov. ad Senec. Œd. 277, et Broukh. ad Tibull. I, 5, 53; Add. Stœber. ad Manil. p. 525, et Ill. Harles. ad Cellar. Orthogr. p. 180. —104. Merone ed. Lefeb. vitiose. Nomen ab ius. Nili in Æthiopia ejusque urbe ductum. —107. chalybs et calami sunt synonima, unde hic versus languet, et vel plane ejiciendus videtur, vel validusque chalybs, aut simile quid legendum est, ut chalybs sit ensis. —109. Vulgg. Cydonæo. —110. Garamum scripti et Med., a Garamantibus sic dictum. Vulgo Gravium, prob. Dausq. Sed reliqua Afrorum nomina, Gravios vero Hispaniæ populum esse (vid. I, 235.), monet Drak. Granium Parm. Thyrum, non Tyrum, scripti et priscæ edd. —111. Gisgonem, non Gisconem, Put. et Med. levemque a Gr. λεῖος, non lævemque, recte scribitur, judice Drak. lævumque scripti et Med. aliæque antt. edd., quæ lectio forte non deserenda, nec cum N. Heins. in sævumque mutanda. Lævus et Gr. σκαιὸς propr. est sinister, et deinde, vel tardus, inperitus, stupidus, ἀμαθὴς, vel infelix, ut III, 94, ubi vid. not. forte et perversus, pravus, et hinc malus, inprobus, ut σκαιὸς, et sinister. —112. Lyxum scripti et priscæ edd. Vulgg. Lixum, forte rectius a Lixo, Africæ urbe. Vid. III, 258; V, 401. —117. Nasamonias Harpe Col. et Parm. ne improb. quidem Dausq. Est græca forma, qua ab adjectivis gentilibus, in ius desinentibus, alia et quidem feminina, in ias exeuntia, deducuntur. Vid. exempla, a Drak. adlegata, inf. XIII, 494; XIV, 253, 270; Virg. Ge. IV, 463; Ovid. A. A. I, 556; II, 382; Senec. Herc. Œt. 192, et alia ap. Jani ad Horat. Od. I, 22, xiv, et Heins. ad Ovid. Epist. XV, 164, ubi Arpe hic legendum monet, refrag. Drak. ob consensum codd. et quia Harpe nomen virginis bellatricis est ap. Val. Fl. VI, 375, et equæ inf. XVI, 365. Nasamonius Harpe Ox. Put. Med. proxime verum. Vulgg. Nasamonia Serpe. —119. hiatu. En tacite reposuit Lefeb. ut passim. —121. At c. f. casu e Col. Put. et R. 3, recepit Drak. Vulgo At c. casum frendens, quod exquisitius est. Ad c. casum conjectura Scalig., quam amplexus est Cell. —123. annisa, non annixa, Col. ut v. 629; IV, 290, 586; IX, 379; X, 197, 257; XV, 578, probb. N. Heins. et Drak. conf. Serv. ad Virg. Æn. I, 144, 506. Intpp. ad Val. Fl. III, 193. Cel. Harles. ad Cellar. Orthogr. p. 298. —125. umerum, ut umens, umidus, umectare, semper in c. Col. scribi monet Drak. qui laudat Quintil. Inst. Orat. I, 5, et Broukh. ad Tibull. I, 4, 44. —127. Educti Col. Put. Med. prob. Modio. Adducti conj. N. Heins. qui tamen nec vulgatam lect. damnat, quam servavi, quia et doctior est, et verba sine particula et minus cohærent. Conf. ad I, 334. —131. fluxere scripti et antt. edd. nisi quod flexere exhibet Med. Vulgata lectio fulsere debetur Marso, et, quum fluendi notio jam verbo effusi expressa sit, præferenda videbatur Dausq., cui Drak. similia loca Senec. Herc. Œt. 1228 et Furii ap. Macrob. VI, 4, obponit.

138. in g. scripti cum R. 2, Ald. Junt. Nut. in deest in R. 1, aliisque antt. edd. Hinc, ut metro consuleret, e inseruit Martinus Herbipol., quem secuti sunt alii.

149. Theron pro Teron reposuere Dausq. Drak. et Villebr., quoniam idem nomen ap. Virg. Æn. X, 312; Stat. Th. II, 304, 572, et alios occurrit. Sic et in c. Col. scribi infra sæpius testatur N. Heins. qui h.l. silet. Thero Ox. inf. v. 192, et XVI, 501, quod pluribus exemplis defendit Gronov. ad Senec. Agam. v. 514, et ad Plin. XX, 21. Conf. a Drak. ad v. 192, et XVI, 335, citati Quintil. Inst. Orat. I, 5, et. Pier. ad Virg. Æn. X, 322. —151. Ante exspectatum forte præstiterit, ut et inf. X, 301. Vid. not. ad v. 31. offuderat conj. N. Heins. Male! —155. nil Dausq. forte operarum errore. —156. Vulgg. tegmenque. Vid. ad I, 402. —158. Ita scripti et Parm. Vulgo idem cælatum insigne gerebat. In ed. Med. totus deest versus. Lerneia monstra, per adpositionem, suspic. N. Heins., cui certe locus Virg. Æn. VII, 658, magis favet, quam., quod Drak. putat, adversatur. Vid. ibi Heyne. —159. exsectis Benessa, quem frustra secutus est Lefeb. coll. III, 32. —160. Vulgg. Tapsum. Sed Θάψος est Africæ urbs, III, 261. Plin. V, 4. patris sc. nomine clarum, non male conj. N. Heins., quod tacite recepit Lefeb. —161. Macen, a Macis populo Africæ, (vid. sup. v. 60) suspic. Dausq. quum Saces in Asia sint. Sed Sacen esse nomen propr. militis, ut ap. Virg. Æ. XII, 651, monet Drak. Miror tamen, neminem obfensum voce actos, quæ cum egerat jungenda est. Forte leg. altis, vel arctos. —163. fumabant malebat N. Heins. Sed vid. ad I, 126, 129, et conf. VI, 12, 705; Virg. Æn. VI, 87, al. —166. lænæ, scripti et Med. conf. ad XV, 424. Vulgg. t. lævæ, h. clipeum, seu peltam, gemmis ornatam, quam læva manu gerebat, ut sup. v. 79, unde retinerem, nisi mox peltæ mentio fieret. lene, et v. 167, geminata quidam vett. —173. Vulgo ocius Euro. Sed ocior E. scripti, quod doctius est, et ex I, 496; XIII, 242; XVI, 191; Virg. Æn. VIII, 2, 3; XII, 733, et Stat. Th. VI, 521, a Drak. firmatur. —178. Eurymachus corrig. N. Heins., quum inter sponsos Penelopes nullus fuerit Eurydamas, et hic paulo post denuo interficiatur. Sed vid. not. ad h.l. et v. 185, ubi idem Heins. frustra conj. Gens e. feri, vel austri, vel etiam G. e. virum c. delentur I. Eurydamæ Nomados dextra. —186. Post Eurydamas quidam distinguunt. Nomades Col. ater, h. atro sanguine infectus, scripti et R. 2. Conf. ad III, 463; V, 154, 619; VI, 107; IX, 365; XIII, 429. Vulgo acer, h. δεινὸς, vehemens, incitatus, celer; quod forte non spernendum. Conf. Virg. Ge. III, 141.

189. Destringi reposuit Lefeb., ut sit artissime stringi, premi, quemadmodum depugnare, devincere, decertare, depræliari pro acerrime pugnare, etc. passim occurrunt. Sed cur pessime et sine ullo sensu distringi legatur, non adsequor. Significat enim vel in diversas partes distrahi, ex utraque parte lacessi, ut ap. Liv. XXXV, 18; XLIV, 35; vel impediri, occupatum esse, premi v.c. bellis ap. Nep. Hannib. 13, et circa mala ap. Flor. IV, 12. Neutrum vero ab h.l. abhorret. —190. Prælibrans conj. N. Heins. —192. Thero Oxon. vid. ad v. 149. —200. spargit, et mox Ac rapta Col. et Ox. Vulgg. sparsit et At rapta. —205. Temperat Oxon.

206. serus fati R. 2, ut seri studiorum ap. Horat. Sat. I, 10, 21, prop. Lefeb. qui et serus voti tentat. Sed cave quidquam mutes. Cæcus fati græce dicitur pro nescius f., ut ap. Lucan. II, 14, et c. futuri ap. Claud. de R. P. I, 138; cæcus fato Tell. adeunte quidam codd. teste Barth. ad Claud. Cons. Hon. IV, 166, et sic Cellar. —208. Jamque conj. N. Heins. ad marg. Silii, coll. Virg. Æn. II, 662. Mox iramque Col. et Ox. Vulgatum irasque Lefeb. firmat ex I, 38, monetque in R. 2, esse ira, et a in codd. pro as, am, an, ar occurrere. —213. perculsa, non percussa, scripti. Recte; nam concussa modo præcessit, et verbum percelli de graviore re et adfectu, de torpore, terrore, metu, stupore, clade, ruina, percuti vero de admiratione, probabilitate, inani cogitatione et leviore omnino adfectu adhiberi solet: etsi hoc discrimen, culpa forte librariorum, sæpe negligitur, et Gr. ἐκπλήσσεσθαι utroque certe sensu usurpatur. Grammaticis autem, qui percuti ad corpus, percelli ad animum referunt, fides non habenda. Vid. quos Drak. laudat, Lambin. ad Lucret. I, 13. Id. et Bentl. ad Horat. Epod. XI, 2; Heins. ad Ovid. Met. IV, 138. Id. et Pier. ad Virg. Ge. IV, 357, et Æn. I, 513; V, 372; VI, 475; IX, 292; Burm. ad Petron. c. cxi, p. 516; Græv. ad Cic. pro Dejot. c. 6. Conf. inf. ad VIII, 388. —216. Pro vesper scripsi Vesper. —221. convexæ scripti. Sed innuuntur apes βοτρυδὸν, instar uvæ, conglobatæ, unde apum nubes VII, 635, et uva ap. Juven. XIII, 68, et Plin. XI, 17. Conf. Hom. Il. β, 89, et, quos N. Heins. et Drak. excitarunt, Senec. Œd. 602; Lucan. IX, 286; inpr. Virg. Ge. IV, 257, 558, et Æn. VII, 64 sqq. —224. Mors, reditura, metu, n. a. fato, h. homini a fato destinata, emend. et edidit Lefeb. Non male, etsi vulgatum quoque ferri potest. —225. Consilium damnant Col. C. clamant Ox. et Put. portisque Col. portaque Ox. Put. et Med. Vulgo Auxilium clamant, portis atque, quod perperam tuetur Dausq. Conf. sup. v. 152, et ad v. 52. —231. Ferte Col. h. perferte, ut simili loco XI, 324; ad pugnam certe spectandam sufficite. Vulgo spectacula t. Este, h. spectatores. Vide not. ad III, 383, et conf. IV, 407, 408: tanta Ox. spect. tanta Ferte conj. Barth.

234. fessi rerum trepidique salutis suspicari possis. Vid. not. —235. Vulgg. primum. Sed primam urbem scripti, R. 3. Parm. Med., h. non προάστειον, sed primum, præcipue, ante omnia, ut passim adjectiva, vel adverbiorum vicem explent, vel κατ᾽ ἔννοιαν ad aliud substant. sunt referenda. Vid. App. et Heins. ad Virg. Æn. VI, 811; XII, 103, ad Val. Fl. III, 257, et ad Claud. in Ruffin. I, 302; Gronov. Obss. I, 7; Heyne ad Virg. Æn. IV, 3. —237. aras Col. arcis conj. N. Heins. Male! conf. sup. v. 150. —239. Vulgg. Elisæo, vel Eliseo. Sed vid. ad I, 81. —246. pondera clavæ scripti et Med. Ald. Gryph. Nut., h. clava ponderosa, gravis, ut p. conti VI, 277; XV, 687; p. plumbi I, 523; p. pili IX, 335; p. baltei ap. Virg. Æn. X, 496. Vulgo pondere clavæ. —247. et, quod in Col. Ox. et R. 2 exstat, vulgo omittitur, prob. Lefeb., ut citatiore cursu feratur oratio. —249. ter lustrat conj. N. Heins. coll. v. 266. Sed simili loco III, 160 vulgatam tuetur Drak. —255. urguentem malebat N. Heinsius. Sed vid. not. ad lib. I, vers. 499. —257. ostentans, non obtestens, scripti et priscæ edd.

266. lustrant Tell. R. 3; Parm. Med. Beness. probb. N. Heins. et Lefeb.

272. a in Col. A reliquis libris abest. —273. Movet Col. Ox. Put. et Med. Monet Tell. et edd. vulgg. —275. cœptantis, non captantis, Col. et Ox. ut IX, 320; X, 254, 259. —276. bello, vel bellis meliora, sc. quam pace, conj. Burm., non improb. Drak. qui tamen meliora belli pro bellum felicius, ut dura rerum, iniqua viarum et similia, dici posse monet. Dapis meliora dixit Hor. Sat. II, 6, 89. —277. Hannon, non Anno, vel Hanno, Col. ubivis et XVI, 675 Put. —278. furorem duo scripti, teste Lefeb. —279. Cuncti equidem non male corrig. Dausq. et N. Heins. ad marg. Silii, quod recepit Lefeb. ut sensus sit: omnes præ timore silent., ut ap. Virg. Æn. XI, 344 sq. Sed vulgatum quoque non spernendum videbatur Drak. —282. nota, non vota, Col. et Nutii ed. Antwerp. —289. speculatur, non speculantur, scripti: speculatus opinabatur N. Heins. —299... 303. Silius expressit Liviana XXI, 10; Carthagini nunc Hannibal vineas turresque admovet, Carthaginis mœnia quatit ariete. Sagunti ruinæ (utinam falsus vates sim!) nostris capitibus incident. Sed vulgo male legitur, Massylaque, vel vitiose Massillaque vates Annuit. ille novi ... quatit ut T. tecta, Sic propria luat hæc pœna, n. m. u. F. suis: inquam hoc, inquam, nunc tempore, etc. Drak., qui h.l. prorsus silet, a vulgg. lect. in v. 299 et 300 non discessit, nisi quod στιγμην τελειαν post vates posuit, et v. 299 asterisco notavit. Prius et Dausq. placuisse videtur, qui certe exponit: Adnuit Hannon, motu capitis indicat, se vera loqui; gestu fidem facit, more oratorum. Adnuite quidam, et vel ac T. tecta malebat Dausq. aut T. tecta Ox. et R. 2. Vulgatum ut genuinum et transpositum putabant Barth. et Cell. hoc sensu: ut externas a. q. T. tecta, sicut Hannibal Saguntum, ab Hercule conditam (vid. I, 273, 509), ut externas arces quatit; sic luat hæc, etc. Mox nunc hoc, inquam, hoc tempore Ox. et Put. cum priscis edd. inquam, hoc nunc, inquam, tempore alii. nunc hoc, hoc, inquam, tempore ex emendat. Modii recepit Cell. Ipse reduxi lectionem cod. Colon., quæ nulla mutatione indigere videtur, modo ea, qua feci, ratione interpungatur; nisi forte v. 299 En nunc refingere malis. Nec tamen multum abest, quin præferam emendationem N. Heinsii, Haud nunc ille, novi c. c. r., E. a. quatit, haud T. tecta: (Sic ... Fata suis) nunc hoc, etc., quam recepit Lefeb. et adsensu suo comprobavit Ill. Heyne, qui literis ad me datis significavit, olim in libris haut nunc, et per compend. at ne scriptum fuisse, et verbis poetæ magnam inesse vim: Hannibal non Saguntum, sed ipsam Carthaginem obpugnat, vel obpugnare putandus; quod utinam ipsi male vertat! conf. I, 270, et Liv. l.l. Tum sic ut in diris et precibus, de quo vid. Lambin et Jani ad Horat. Od. I, 3, 1; Heyne ad Tibull. I, 4, 1; II, 5, extr., inf. V, 179 seq. Ovid. Epist. IV, 167 seq. XX, 3; Hor. Sat. II, 3, 300. Sed primum ex lectione cod. Col. eadem sententia erui, et deinde ex an nunc facilius vulgatum annuit ortum videri potest: præterea sic in obtestatione adhibetur vel ita, ut ab altero quid petamus, et, quo facilius id consequamur, ea illi adprecemur, quæ optatissima ei esse novimus, ut adeo significet hac lege et conditione, vel ut ita, seq. ut, p.m. ap. Ovid. Met. VIII, 866, unde fere suspicari possis, h.l. legendum esse, Haud nunc ... quatit, haud T. tecta. Sic propria ... Fata suis, nunc hoc, inquam, hoc ut. t., etc., nisi forte præstiterit, At nunc ille ... E. arces quatiat T. tecta, Si propria, etc. —304. Hennœas Col. Vulgo Ætnæas. Vid. ad I, 93. Henneas Lefeb. Ætneas alii. —307. satiavimus, vel simile quid suspic. Heins. frustra. —310. Libyaque procul quin poeta scripserit vix est quod dubitemus. —311. mœnia alii, inepte; nomina, ut III, 71, et al. eleganter pro gloria, fama, ut gr. ὄνομα. —312. Hunc versum Carrion et Modius restituerunt e membrr. Col., in quibus et juvenalibus, non juvenilibus, legi testatur et probat N. Heins. Id recepi, quia et rarior vox poetam decet, et Maro eadem uti solet. Vid. Æneid. II, 518; V, 475; VIII, 163 et Intpp. ad hh.ll. —317. Naritia Put. Parm. Med., quod a Dorico Νάριτος pro Νήριτος deduci posse monet Drak. Cf. omnino Heins. ad Ovid. Rem. Am. v. 264. —318. cristis Put. non improb. Lefeb. —323. retorquentes, ut remissurus ap. Ovid. Met. V, 95, emend. Burm. prob. Drak. —325. obsistis scripti præter Tell., et priscæ edd., nisi quod in R. 3 abistis.

330. Concilio, en, sublata interrogat. nota, et mox arma Quiritum, malebat N. Heins. —332. Vulgo nam cætera (non latet) hostis. —333. minati Oxon. minaci Put. unde minari conj. N. Heins. vid. ad lib. I, vers. 334. Non male! —337. ac tollit sub sidera gentem, Col., quod Draken. firmat coll. Virg. Æneid. III, 422, 576; IV, 504. Vulgg. tollitque ad s. g. Post gentem distinguitur in ed. Parm., probb. N. Heins. et Drak., ut vox mortalem cum emphasi repetatur. Vulgo gentem Mortalem: mihi, etc. —341. Evinctus ex Col. recepi cum Lefeb. vid. sup. ad v. 48. Vulgo Succinctus. —344. spectabat Put. et priscæ edd. —345. Nec nõ Tell. et R. 2, vitiose pro võ, h. vero. —352. animo patrio, qualem pater habebat, Ox. et Put. quod non displicet N. Heins. coll. sup. v. 288, et Ovid. A. am. I, 191. Post hunc versum in editis, non scriptis, exemplaribus legitur alius, inepti versificatoris manu adsutus, ultor erit cædis jam te spectante propinquæ, quem jam Carrion et Modius obelo transfixerunt, quibus nec ipse Dausq., ut solet, obstrepit. —353. Propinquæque, vel, teste Lefeb., Pro quinque que polo Put. Proinde paulo Dausq. et al., utrumque contra metri leges. Satque polo R. 2. Proinde duabus syllabis efferendum, ut ap. Lucret. III, 1049, 1066; IV, 652, 998; Virg. Æn. XI, 383. Conf. ad III, 16: accrescant corrig. N. Heins. Sed vulgatum doctius, ut mox astris agat. Conf. App. astrisqe, non altusque, Col et Ox. —357. Despectare R. 3. —362. nostros pro nos, nos Put. Male, etsi hostes refingas. —364. repugnant, non repugnent, scripti et antt. edd. —366. dedam Col. Vulgo dudum, prob. Dausq., qui in verbis patria inclita dudum et æternum famulam elegantem antithesin inesse putabat, quæ potius in verbis famulam et liber quærenda. Pessime tamen Barth. jungebat, dudum famulam non videbo æternum. —367. subibo maluerit N. Heins. poeticæ dictioni substituens vulgarem. Drak. confert VII, 739; XIII, 709, Hom. Il. ο, 252; Hor. Od. II, 13, 22, xiv, xvii et al. —368. Post jubet pro commate interrog. notam posuit N. Heins. —372. nunquam si scripti. Vulgo si nunquam et nusquam Tell. si numquam in talia plecti emend. Barth. Adv. VI, 25. Male! Talia ut gr. τοιαῦτα, vel ταῦτα pro οὕτω, κατὰ ταῦτα in hunc modum, taliter. Marsus per talia, et Cell. ob talia, διὰ ταῦτα, interpretatur. Pro plecti poetam felix, vel simile scripsisse suspicabatur Withof. —374. ut scripti et primæ edd. Vulgatum tum servavit Lefeb. Sed tum deinde vix quisquam dixerit, et tum mox sequitur. —375, 377. Hi tres versus desunt cod. Col. et inducendi videbantur, ut inepti et adulterini, Modio et D. Heins. dissentt. Dausq., N. Heins. et Lefeb. quibus ea, quæ sequuntur, favent. Patribus corrig. Burm. et mox addi N. Heins. Illud recepit Lefeb., hoc Drak.

378. templa irrumperet, ut II, 692, V, 450; XIII, 79, etiam legi posse monent N. Heins. et Drak. qui tamen irrumpere et cum tertio casu IX, 365; X, 368; XII, 490; XIII, 176 et al. jungi docent. Sic et intrare, de quo vid. ad VI, 498. Conf. Burm. et Heyne ad Virg. Æn. VI, 528. —380. sensit e Col. recepit Drak. Vulgatam retinui, quia exposcit, imperat, etc. sequuntur. —382. rexisse scripti et antt. edd. ante Juntinam, in qua texisse primus dedit Nicander, sensu parum diverso. —383. Hunc versum ingenio inepti hominis procusum et adsutum esse arbitror. Nam primum languet; deinde eo extruso sententia bene procedit; denique non adsequor, cur Fabius, qui et iræ impatiens est, et senatui interest, novum exposcat concilium, neque extemplo pacis conditiones ferat, quod teste Livio XXI, 18 fecit. —387. Etiam hic versus ejiciendus videtur tamquam insititius. Non minus certe languet, et verbum effundere mox repetitur. —389. effundit, non effudit, scripti et primæ edd.

391. Vulgo Elisæ. Sed vid. ad I, 81. —392. Vulgatam lect. Accitis ab h.l. alienam esse, et alii jam dudum monuere, et ex notis adparet. Adscitis conj. Dausq., quo tamen difficultas non tollitur. Melius Attritis N. Heins. ad h.l. et ad Claud. Epithal. Honor. v. 179, coll. inf. VI, 301; VII, 247; XII, 83; XV, 3; XVI, 454. Proxime tamen ad vulgatam adcedit emendatio Barth. Adv. VI, 25 Adcisis, quam et Heins. non improbavit, et nos cum Lefeb. recipere non dubitavimus. Adcisæ propr. dicuntur res tenues, extenuatæ, inminutæ, consumtæ, debilitatæ, adflictæ, inpr. malis et calamitatibus; unde populi adcisi sunt virium exhausti, adflicti et obpressi, vel quorum res, opes et vires adcisæ, seu fractæ sunt et infirmatæ. Prior dictio in deliciis potissimum est Livio, v.c. III, 10 (ubi vid. Intpp.); VI, 5; VII, 29; VIII, 29 al. Burmanno neque τὸ Adtritis, neque τὸ Adcisis placebat, quia illud de lento bello, non de subito impetu, qualis Hannibilis fuerit; hoc autem de rebus quidem et robore, non vero de populis dicatur. Quod ad posterius adtinet, primum analogia nobis favet, et deinde contrarium patet ex Silii VIII, 588, et Liv. VIII, 11. Conf. Heyne Obss. in Tibul. IV, i, 189.

399. Albentis ἀρχαϊκῶς, non Albentes, Col. coni Flaventis, hoc aurati, conjectura N. Heinsius audacter et frustra: tutamine Oxon. vitiose. Vid. ad lib. I, 460. —400. unam Col. et Oxon. una, hoc simul donum ferebant, recte, puto, emend. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. —401. texam Col. intextam conj. N. Heins. Præstiterit forte nexam, vel lectam, hoc conlectam, ut apud Virg. Æneid. lib. I, v. 320. Sed vid. not. —402. Loricam, nulli, non l. et nulli, Col. Recte; nam tegimen de ipsa lorica intelligendum. —405. et gaudet o. r. Col. gaudetque et Put. Vulgo gaudetque in o. r.

409. justæ B. v. senectæ scripti plerique et primæ edd., Græcorum loquendi forma. Vid. App. juste B. v. senecta Wolfius Basil. 1522 primus edidit. —413. Ænean Græco more pro Æneam cum Drak. scripsi, suadente N. Heins. quem vid. ad Ovid. Epist. VII, 26: pulsum p. terraque, precantem volebat D. Heins. refragg. Dausq. et Drak., cum dextram protendere perpetuus sit supplicantium mos, unde frequenter dextra precans et supplex dicatur p.m. Virg. Æ. XII, 930. Vid. Heins. et Burm. ad Ovid. Met. III, 721. —421. nequiquam scribendum putabant præter Festum Broukh. et alii ad Propert. II, 4, 5: petebat Col. et omnes post Marsum edd., quod, ut ap. Senec. Troad. v. 165, pro repetebat positum, at, quum classis vacuo litore non petierit mare, sed jam in eo fuerit, ab h.l. alienum videbatur Drak. Mens vero poetæ etiam hæc esse potest: classis litus, in quod subducta erat, deserebat et jam æquora petebat. Ex petebat stupore librarii ortum videtur peribat in c. Put., et hinc preibat, præibat in Oxon. R. 3. Parm. redibat conj. Barth. Adv. VI, 25: iterabat N. Heins. coll. Hor. Od. I, 7, 32, cui tamen magis arrisit operibat, cum classis sæpe poetis tegere et abscondere mare, æquor vero sub classibus latere dicatur. Hoc non inprobabat Drak., qui tamen præferendam censebat emendat. Burm. tenebat coll. Virg. Æn. V, 1, 8: premebat edidit Lefeb. Possis et secabat aliaque tentare. Sed omnibus his non est opus. Cl. Hæufft in Periculis poet. a. 1788 editis et ab Ern. laudatis defendit vulg. petebat coll. simili loco Val. Fl. I, 136: operibat, vel secabat conj. etiam Withoff.

436. magnæ conj. Huetius, quod prosaicum est. —437. contra pro circa Puteol. —441. liber campi Col. et Oxon., hoc liberum campi spatium habens, cui non peculiaris campus est adsignatus, sed qui modo hunc, modo illum occupat, et libere vagatur. Confer inpr. Stat. Silv. IV, 2, 24, et Ovid. Ep. Her. I, 80. Vulgatum campis tuetur Schmid., putans, verba liber campi non commodum habere sensum, et prius sæpe quidem cum genit. jungi, sed semper, ubi liberatio a re molesta, invidiosa et ingrata innuatur, quo utique spectant V, 212; Lucan. lib. IV, v. 384; VII, 818, et Senec. Hippol. 492, quæ loca Drak., et alia, quæ Heins. ad Virg. Æneid. X, 154, ad Claud. Laud. Stil. I, 151, et Gronov. Diatr. Stat. c. 2 congesserunt. —445. juvencis Col. Parm. Med. juventis Ox. juventis Put. viventis quædam edd. jumentis Martin. Herbipol., et post eum alii, contra metri leges. —447. circa R.2. —449. pugnabat Put. —456. judex, non vindex, Col. Ox. R. 2: quod præter Barth. defendit N. Heins. coll. Lucan. I, 227; VII, 263 al. ut in invidiam Senatus Rom. dicatur, eum sibi arbitrium belli Saguntini arrogasse, quod ipse Hannibal ei exprobrat ap. Liv. XXI, 44. Adstipulatur ei Drak., qui tamen judicem a vindice nonnunquam parum differre monet, præsertim quum judicis sit, ea, quæ contra legem fiunt, vindicare, unde belli vindex possit esse curia, quæ puniendos belli, adversus fœdera inlati, auctores censeat.

457. vallatus ex Col. reponendum putabat Modius, refragg. Dausq., N. Heins. et Lefeb. —458. quies, h. belli immunitas, conj. D. Heins. quod recte damnant Dausq. et Drak. —459. vani ex conj. edidit Lefeb., h. qui in rebus vanis spem ponunt, qui inania sibi persuadent. Vid. Heyne ad Virg. Æn. X, 631. Sed conf. not. æquore vanos A. o., f. lumina p. emend. Burm. suffrag. Drak. Pro ponunt forte leg. plorant, vel simile quid. —461. En reposuit Lefeb. sine auctoritate. Ut suspic. N. Heins. —463. misere, non miseris, Col. rurantia, h. rorantia, conj. N. Heins. coll. Stat. Th. I, 618 ubi liquentia viscera tabo legendum docet. —467. nervis scripsit Lefeb. libris non addicentibus, hoc est, tendinibus, musculis, ligamentis, quæ a Græcis, in quibus rudis sit Drakenborch., qui absurde venis ediderit, τένοντας et νεῦρα vocari nos docet. Sed vir doctus ignorare videtur, venas poetis v.c. Virg. Georg. IV, 238, et aliis etiam cutem totumque adeo corpus dici, et verba venis exstant jungi posse. —468. membris, non nervis, scripti. Vid. ad I, 177. —469. Umentis Col. vid. ad v. 125. Viventis Ox. unde Uventis conj. Barth. Adv. VI, 25, et N. Heins. qui id passim poetis obtrudit. Sed ut taceam, quod Drak. monet, τὸ viventis propius ad umentis, quam ad uventis adcedere, quum literæ iu et m in Longobard. scriptura vix discerni possint, quid quæso vulgatum mutare nos cogit? vid. ad I, 259. —472. tentare volebat Barth. l.c. Male! —473, 474. Vulgata lectio plane inepta videbatur N. Heins., qui varia proponebat, r. nudo Liquantes (h. liquefacientes, seu aqua mollientes) clipeo taurorum tegmina (coria) mandunt, vel r. nudo Ingentum clipeo taurorum t. m., vel denique, quod ceteris præferebat, r. nudo Liquentum (h. aqua fervida liquefactorum) clipeo taurorum t. m. Sed vid. not.

479. sacræ Med. ut XIII, 282. Vulgatum Drak. tuetur loco Virg. Æn. VII, 365; conf. not. ad I, 481. —481. solo t. f. remota conj. El. Putschius, prob. D. Heins. coll. v. 496 seq. Verum non tum forte, sed jam diu ante, Fidem terra relicta in cælum aufugisse, monent Dausq. et Drak. sorte contra omnium librr. consensum reposuit Lefeb., quoniam olim nil sine sorte actum, unde sortiri etiam sit obtinere, licet sine sorte. Quæ recondita doctrina vereor ut sint, quibus adsensum extorqueat. —483. Ita Col. et Oxon. Recte, judice etiam Dausq. qui tamen, ne Modio concederet, commodum quoque sensum, quem vellem declarasset, inesse contendebat vulgatæ lect., Quam tamen alloquitur veniæ pacator honoræ, in qua interpretanda nugabatur Marsus, si quis unquam. Neme Tell. propius verum. —485. norint, et mox, tacitoque, volebat N. Heins. —489. unam, non una, scripti.

497. novis, scil. superis, non Jovis, scripti, Parm. Med. —502. luxoque Mars. vitiose in textu, non in comment. —505. cessat R. 2, non inprob. Lefeb. —507. Sed si cura, h. si tibi curæ est, ex emend. N. Heins. recepit Lefeb. Totus versus ob ὁμοιόπτωτα auribus est ingratus. —510. Vulgo parenthesis post sinunt clauditur.

513. levi Col. recte, ut ap. Virg. Ge. I, 489. Vulgg. severa Jovi, h. irata J., ob cladem Saguntinis inminentem, quos præmio, non pœna adficere, Jovis erat, fœderum præsidis. Ita Barth. Adv. VI, 25. Male Marsus, quæ etiam ipsum Jovem ad fidem servandam coegit, quod tamen contra Modium defendit Dausq., cui nec displicet Gossuini conj. Jovis d. a. v., quia Jupiter præses istius regionis. —521. It, non Et, Col. ut III, 215; XII, 244; Virg. Æn. II, 173; Stat. Th. I, 494; V, 239, et aliis locis, quæ excitarunt N. Heins., Drak. et Gronov. Obss. IV, 18. —522. fœdasque conj. Burm.

526. conspexit, non prospexit, Col. —528. miscentis, vel miscenti malebat N. Heins. —529. ira Colon. et Put. ut v. 617, 642, et IX, 23, Drak. ita antt. edd. —531. Et palma ostendens corrig. N. Heins., quod nimis forte cupide adripuit Drak., ut Juno non supplicet, sed Saguntum digito monstrans satis dictarorie eam protinus exscindere jubeat; quasi non codem modo explicari possit vulgata. Antiquitas autem palm’ ostendens, vel palmostendens scriptum putabat, refrag. Lefeb., qui in priscis libris palma tendens se reperisse testatur, et hinc palmam tendens edidit. —533. suis, non tuis, Col. —534. Vulgo perperam legitur, ipsa propinqua Effectus: studiumque tuum quo comprimit ora Cerberus, etc., prob. Dausq., ut propinqua sit verbum, pro depropera, ut v. 281. et Virg. Æn. X, 254. Sed tres versus, tamquam avulsa a corpore membra, recte VV. DD. ex membrr. Colon. restituere. —537. Stridoremque jubæ, h. comæ, frustra emend. N. Heins.

546. circa Col. Oxon. R. 3. Parm. Med. unde vel recipiendum, vel ex circu ortum videtur. —547. squamoso Junt. et Ald. quod glossam redolet. Nam squalens vulgo putant esse squamosum. Sed vid. Heyne ad Virg. Æneid. lib. X, vers. 314. tergore, non pectore, scripti. —548. cava pandens guttura Col. quod forte non spernendum. —549. Hunc versum VV. DD. e MSS. Col. et Ox. revocarunt. Voces autem luctus, planctus, mœror, dolor et pœnæ majoribus literis scripsi, quoniam pictura efficitur vividior et magis poetica, si abstracta cogitentur personata. Cf. Virg. Ge. III, 552, ubi vid. Heyne et Voss. —550. circumstant, non circumdant, scripti et R. 2. —553. adsimilat pro adsimulat edidi, usu quidem invito, sed etymologia ac vi verbi id postulante, et faventibus libris, nonnunquam omnibus v.c. Tac. Germ. c. 9. Adsentiuntur nobis Heins. et Heyne ad Virg. Æn. XII, 224; Scheller. in Lex. et præceptis styli; Barth. ad Claud. Ruf. II, 81, ad Stat. Th. IV, 261; et alii. Sed refragantur inpr. Gron. Diatr. Stat. c. 6, et Ernesti ad Cic. Invent. I, 28, ad Tac. Germ. 9, et vit. Agric. c. 10. —557. Daunique, non clarumque, Col. et Ox. Daunique t. ab origine n. ad oram Aldini cod. ex ant. exemplari notatum vidit N. Heins. Idem v. 558 cultus malebat, quoniam vultus jam antea mentio facta. Sed Drak. recte jam monuit, orationem ita procedere: Huic itaque Tiburnæ pares vultus quum induisset Tisiphone, dispersis crinibus sectisque genis, etc. inducta Put. 561. Sat F. p. datum Col. quod firmatur verbis Virg. Æn. II, 291; IX, 135, et Val. Fl. III, 688. Sat datum etiam Oxon. si fides habenda Barth. Adv. VI, 25, sed Stat datum, teste N. Heins. Vulgo Stat F. p. datus, et Stat datur R. 3. —562. funere ingeniose conj. Lefeb. coll. Virg. Æn. IX, 492 ubi lacerum funus dicitur cadaver dilaniatum. Vid. not. ad v. 647. Mihi vero ipsa quoque vox lacerato suspecta videtur, quia modo præcessit. Forte poeta scripsit laniato funere, vel laniatum (laniatu) vulnere. —574. Nocte Col. Ox. R. 2. Vulgo Morte, quod nec ipsum elegantia sua carere judicabat Drak. coll. Virg. Æ. X, 641; Lucr. I, 135 al. Sed haud dubie glossema sapit: nam ut vita passim lux, ita mors poetis, vulgari euphemismo, nox, somnus, sopor, tenebræ dicitur, κελαινὴ νὺξ et σκότος Hom. Il. δ, 461; ε, 310; ὕπνος χάλκεος, νήδυμος, νήγρετος, vel τανηλεγὴς θάνατος Il. θ, 70; χ, 210. Hinc et somnus θανάτοιο συνέμπορος, et mors παλαιότερος κασίγνητος ap. Coluth. rapt. Hel. v. 357, 359. ὕπνος γείτων et κασίγνητος θανάτοιο Hom. Il. ξ, 231; Virg. Æ. VI, 278, et Hesiod. Theog. 755, ubi uterque Νυκτὸς quoque παῖδες vocantur. Sexcenta poetarum exempla congesserunt et librarior. fraudem notarunt Drak. ad V, 526, X, 173; XIII, 129, 708. Cerda ad Virg. Æn. X, 745; Ill. Harles. ad Coluth. l.c. Broukh. ad Prop. II, 13, 17, et 15, 24; Lambin. et Jani ad Horat. Od. I, 4, 24; 24, 5; 28, 15; III, 11, 38. —578. præfert conj. N. Heins.

584. prorumpit, non prorupit, scripti. —587. Oreque, vibranti, etc. edidit Lef., operarum forte incuria, lectore certe ne admonito quidem.

592. excussæ mentes probb. Modio et Heinsiis, coll. Stat. Th. III, 93; Lucan. IV, 536; Plin. Ep. I, 18. Excuti, pro percuti. concuti, percelli, terreri, ut ἐκπλήσσεσθαι ap. Hom. Il. ς, 225; Od. ς, 230: excussi (κατὰ) mentes (ut ἐκπλήσσεσθαι φρένας dixit Hom. Il. ν, 394, et π, 403), emend. Gron. Diatr. Stat. c. 43, et ad Senec. de ira I, 7, quod doctius est et V, 54; IX, 644, alibique occurrit, sed N. Heins. minus placet, quia τὸ expulsi mox sequitur: excussi mentem reposuit Lefeb. Pro vulgata excussi amentes, quæ glossema videtur Drak., quum amens sit, cui mens excutitur, perperam stat Dausq., qui cum Cell. interpretatur: excussi, prolapsi domo in publicum, compita, forum, rogum, quasi extra mentem terrore positi. —594. jacuisse Colon. ut v. 574. Vulgo latuisse. Utrumque bene et ἀοριστῶς dicitur. —595. damnantque cibos Col. et Parm. clamantque c. Put. vid. ad v. 52; damnatque c. Mart. Herbipol. damnare cibos agit Gryph. et Nut. non improb. N. Heins. Vulgo damnant cibos, contra metri leges: addita (h. infesta, non, ad cetera mala accedens, ut vult Schmid.) Put. cui favet auctoritas Virg. Æn. VI, 90, ubi vid. Heyne. Cf. etiam Burm. ibid. et ad Val. Fl. V, 286; Gronov. ad Senec. Herc. F. 1237. Vulgg. abdita, quod accipiunt pro, occultata in Tiburnæ specie. —597. perferre Put. et R. 2. —598. luceque Put. —601. Longæ Col. Vulgo Longas prob. Dausq., ut longa series comportantium opes fuerit, aut longo tempore comportarint. Male! —605. raptis quidam antt. superest parti, h. rerum partarum, vel gazæ conj. N. Heins. carptim refinxit Lefeb. Propius ad literarum ductum accederet raptim, et ita Liv. XXI, 14, in ignem ad id raptim factum conjicientes, etc. —607. penitis terræ conj. nescio quis, a Drak. refutatus. terra, non terræ, Col. quod et conj. Dausq. —608. damnare tanquam efficacius malebat N. Heins.

610. tinctam, hoc accensam, Phlegethontis in undis scripti. tractam Phlegethontis ab undis editi. —613. in victis libri antt. teste Lefeb. Æternum victis infelix g. servet frustra conj. N. Heins. —614. parentem Col. et Oxon. Vulgo parentum... capulum probb. Dausq. Cell. Lefeb. Nihil fere interesse videtur. parente Parm. parentẽ R. 2. letum indignata parentem corrig. D. Heins. lentum i. pavere capulum, vel paventum, vel letum, ind. paventes tentabat N. Heins. —618. aversa mente, Col., h. alio versa, alienata, judice Modio; vel aversa a scelere, abhorrente ab eo, repugnante, invita. Vulgo adversa, quam renitentem, cum fatali Tisiphones impulsu pugnantem interpretatur Dausq. qui male provocat ad Plaut. Pseud. I, iii, 8; ubi non animo adverso, sed re adversa legendum. —620. perpessusque emend. et recepit Lefeb. —621. nisus malebat D. Heins. cf. I, 64. Dausq. contra monet, aciem oculorum ab iratis obliquari, eosque limis intueri. Sed melius forte vulgata lectio vindicari potest, coll. Ovid. Met. VII, 340 haud tamen ictus Ulla suos spectare potest, oculosque reflectunt; Cœcaque dant sævis aversæ vulnera dextris. —626. tumores, ed. Parm. egregie, h. iram et furorem. Nam rabie fera corda tument Virg. Æn. VI, 49: οἰδάνεται κραδίη χόλῳ et fervens difficili bile tumet jecur. Vid. not. ad v. 327. Jani ad Horat. Od. I, xiii, 4. Heins. ad Claud. Ep. ad Hadrian. v. 7. Gronov. ad Liv. XXXIII, 11. Bentl. ad Horat. A. P. 197. Burm. ad Virg. Æn. VIII, 40, et ad Lucan. V, 53; ubi monet, tumere de omni graviore animi motu, inpr. de ira usurpari, metaphora ab irato mari ducta, quod tumere dicatur, Vulgo atros ... timores, quibus μελαγχολίαν, furorem et insaniam, innui putabat D. Heins. quod tamen locus Hor. Od. II, xix, 5, mihi certe non persuasit. —629. connisum, non connixum, Col. Hoc Dausq., illud N. Heins. et Drak. tuentur. Vid. ad v. 123. —631. fumum Col. sumas, vel summa vett. libri, unde fumans recentt. quod perperam servavit Lefeb. vortex forte leg., ut ap. Virg. Æ. XII, 673, si verum est, quod vulgo putant, verticem de cujusvis rei summitate, κορυφῇ, vorticem de fluvio et omni alia re in orbem acta, ut δίνη, seu δῖνος proprie dici. Sed vid. not. ad III, 475; picea caligine torrens emend. Ill. Herd. in literis ad me missis. Non male, opinor, si v. 630 flammans reponatur. Sed vulgata lectio exquisitior videtur.

634. reddentia Col. et Ox. ut referre vultum, faciem, etc. Recte, nec opus est tot exemplis, quot congessere Heins. et Drak. Vulgg. redolentia, inepte; etsi non prorsus male olere videbatur Dausq. —639. stare libri scripti et editi ante Nicandrum, qui in Junt. primus edidit hærere, quod interpretat. τοῦ stare, esse, N. Heins. et Drak. ad h.l. et ad VII, 398 permultis poett. locis evincunt, quibus tamen stare, ut ἱστάναι, plerumque simpl. esse significat. Confer Heyne ad Virg. Æn. I, 646; VII, 553, et Burm. de Jove Fulgerat. c. 14, p. 322 sq. —642. mali turbata Put. prob. N. Heins. quasi ubique inculcanda sit hæc elegantia, quam poeta passim respuit. Idem conj. visu, vel græce, visus. —645. Quinam Col., h. quisnam, qualis, ut qui mollius pro quis. Conf. Drak. ad VII, 538, et IX, 651, ubi laudat X, 117; XIII, 450; XV, 668; Heins. ad Virg. Ecl. II, 19; ad Ovid. Met. XIV, 162, et ad Prudent. Apotheos. v. 418; Bent. ad Horat. Serm. I, iv, 41; v, 79; Gronov. Obss. ad script. eccles. c. 21. Quianam reposuit Lefeb. vid. ad I, 134. Vulgo Quonam. Quidam quoniam et quam. Scaliger ad marg. Silii emend. Sed, Mago, quonam. Male! —646. nota Col. Vulgatum notis ad aurem suavius. —647. Sic scripti et Parm. Vulgo Nomine m. r. funera. Proxime verum Funere m. r. nomina Med. revocabat, scil. et spectaculum et dolorem funeris, perperam edidit Lefeb. coll. Virg. Æ. II, 3, vid. not. —649. Tunc etiam a. Col., h. quos ne moriens quidem dignoscere potuit propter formæ similitudinem. Vulgo Cessit et ambiguos.

651. fata, non facta, Col. Neutrum ab h.l. alienum. —652. Imperet scripti cum R. 2 et 3; ut imperare amori, menti, iræ, libidini. Vid. si tanti est, Drak. imperare velit glossa in c. Tell. Vulgo Temperet, quod ex Virg. Æ. II, 8, margini adscriptum irrepsisse videtur. —656. fata Col. ut v. 651, prob. N. Heins. Vulgatum præferebat Drak. —662. solita hinc spectare (scil. arx, hinc castra P. et litus, hinc Saguntum) emend. N. Heins. solita inspectare scripsit Lefeb., qui posterius voc. in antiquis deprehendit. Sed nihil forte est, quod in vulgata sperni et displicere possit, si verba, hinc (h. inde, ex hac arce), Punica... Saguntum, parenthesi includantur et voc. soliti ad Saguntinos referatur. —663. resplendet Col. et Ox. cum priscis edd. vid. not. Marsus primum edidit respondet, in quo nescio quid occultioris philosophiæ inesse putabat Dausq.

668. arrecta Tell. quod recepit Lefeb. et ad exemplum Virg. Æ. IV, 280, tam h.l., quam VII, 686; IX, 595; alibique passim legendum censebat N. Heins. nescio cui bono? Vulgatam exemplis tuentur Drak. ad hh.ll. et Burm. ad Val. Fl. II, 213. —674. pœnisque m. suspic. N. Heins. ut ministrare velis dixit Virg. Æ. VI, 302; X, 218; telis et habenis Stat. Th. VII, 752; vitiis Grat. Cyneg. 314. Non male: sed nec vulgata spernenda. Conf. XIII, 295, et Virg. Æ. I, 213, ubi vid. Burm. et Heyne.

684. invasit, non invadit, scripti cum Parm. et Med. —688. interspatiatur una voce legendum videbatur Dausq. —691. septis pro tectis volebat N. Heins. quia ovile ac bovile poetis passim septa ovium et boum dicuntur. Vulgatum defendit Drak. coll. sup. v. 444.

697. venerabile vulgus Elysio conj. N. Heins. Sed Draken. solam distinctionem mutavit, commate post vulgus posito. Conf. Virg. Æn. V, 734, 735. —699. Cui Col. prob. N. Heins. ut ad Hannibalem referatur. Vulgo Quis, vel Queis. —700. ne Lefeb. vitiose.

C. SILII ITALICI